Bijbelmysteries: Wat is predestinatie?

Soms kan een woord als “predestinatie” ons een beetje ongemakkelijk maken, nietwaar? Misschien roept het gedachten op aan een toekomst die al vaststaat, of een God die over alles heeft beslist zonder ruimte voor onze eigen keuzes. Maar ik ben hier om je te vertellen dat het begrip van de Katholieke Kerk over predestinatie bedoeld is om je te vervullen met vrede, troost en een krachtig gevoel van hoop! Het gaat niet om een script dat je vrijheid wegneemt, maar om Gods ongelooflijke, grenzeloze liefde en Zijn geweldige plan voor ieder van ons om te delen in Zijn eeuwige vreugde.

Het is heel natuurlijk om vragen te hebben. Je denkt misschien: “Als God alles al weet, maken mijn keuzes dan echt een verschil?” of “Ben ik een van de ‘uitverkorenen’?” 1 Dit zijn goede, eerlijke vragen die de kern raken van onze wandel met God. En het goede nieuws is dat het katholieke geloof antwoorden biedt die zowel geruststellend als bekrachtigend zijn. Het houdt de waarheid van Gods perfecte plan en het kostbare geschenk van onze vrijheid prachtig in balans. De Kerk noemt predestinatie zelfs een “verborgen mysterie”, niet om ons bang te maken, maar om ons uit te nodigen te vertrouwen op een God wiens wijsheid veel groter is dan we ons kunnen voorstellen.³ Door te erkennen dat Gods wegen hoger zijn dan onze wegen, leidt de Kerk ons zachtjes weg van zorgen naar een vol vertrouwen in Zijn goedheid en Zijn diepe verlangen dat iedereen gered wordt.

Laten we dus deze veelgestelde vragen over predestinatie verkennen, beginnend bij wat het werkelijk betekent, en ontdekken hoe deze leer je geloofsleven kan verrijken.

Wanneer christenen over predestinatie spreken, hebben ze het over het algemeen over Gods eeuwige plan om degenen van wie Hij houdt te redden.⁴ Het gaat erom Gods hand aan het werk te zien door de hele geschiedenis heen, waarbij alles wordt geleid naar de redding van Zijn “uitverkorenen”.⁵

Het katholieke begrip bouwt hierop voort met een speciale nadruk op Gods liefde. Voor ons is predestinatie Gods liefdevolle, eeuwige droom om ieder mens naar een plek van eeuwig geluk bij Hem te brengen. Het is geen vaststaand programma dat jouw keuzes onbelangrijk maakt. Nee, het gaat om Gods goddelijke voorkennis en Zijn gulle voorziening van alle hulp—Zijn genade—die we nodig hebben voor redding. En Hij nodigt ons uit om vrijelijk “Ja!” te zeggen tegen die hulp. In de kern is predestinatie een prachtige uitdrukking van Gods immense liefde en Zijn verlangen dat wij Zijn geliefde geadopteerde kinderen worden.⁶ Zoals de Katholieke Encyclopedie deelt, kan predestinatie verwijzen naar Gods plan voor alle gebeurtenissen, maar als we over redding spreken, gaat het om “die zegeningen die in de bovennatuurlijke sfeer liggen, zoals heiligmakende genade”.³ De Catechismus van de Katholieke Kerk (CKK) zegt het zo prachtig: “Hij heeft ons in liefde voorbestemd om zijn zonen te worden” 6, en “Omdat God liefde is, voorbestemt Hij uit liefde en is predestinatie een genade”.⁷

Dit gaat niet over God die willekeurige beslissingen neemt; het is een essentieel onderdeel van Zijn liefdevolle zorg en leiding voor alles wat Hij heeft gemaakt—Zijn goddelijke voorzienigheid.³ Predestinatie is specifiek de manier waarop Zijn voorzienigheid werkt voor onze redding, waarbij Hij ons leidt naar ons uiteindelijke goed, wat het eeuwige leven is.⁹ Door ons de middelen (Zijn genade) te geven en altijd onze vrijheid te respecteren, is Gods plan van predestinatie werkelijk een daad van ongelooflijke liefde.

Om het nog duidelijker te maken, spreekt de katholieke leer vaak over predestinatie tot Genade en predestinatie tot glory. Genade is de hulp die God ons in dit leven geeft om te kiezen voor wat goed is, om dichter bij Hem te groeien en om Zijn roep te beantwoorden. Glorie is dat eeuwige leven in de Hemel. God biedt Zijn genade aan iedereen aan en nodigt ons uit om ermee samen te werken. En onze vrije samenwerking met Zijn genade is onderdeel van Zijn plan voor ons om die glorie te bereiken.³ Dit laat zien dat Gods eerste geschenk van genade niet automatisch redding betekent zonder onze voortdurende, vrije “Ja!” tegen Hem.

Absoluut! Het idee van predestinatie staat rechtstreeks in het Nieuwe Testament, en de leer van de Kerk is stevig gebouwd op deze schriftuurlijke waarheden.¹⁰ Vooral de apostel Paulus werpt veel licht op Gods goddelijke plan.

Een zeer belangrijke passage is Romans 8:29-30:

“Want degenen die Hij God van tevoren kende, heeft Hij ook voorbestemd om gelijkvormig te worden aan het beeld van Zijn Zoon, opdat Hij de eerstgeborene zou zijn onder vele broeders. En degenen die Hij voorbestemde, heeft Hij ook geroepen; en degenen die Hij riep, heeft Hij ook gerechtvaardigd; en degenen die Hij rechtvaardigde, heeft Hij ook verheerlijkt.” 4

Wanneer katholieken hier “van tevoren kende” lezen, gaat het niet alleen om God die een vooruitblik heeft op toekomstige gebeurtenissen. In de Bijbel betekent “kennen” vaak een diepe, persoonlijke, liefdevolle keuze—zoals God die vanaf het allereerste begin Zijn speciale aandacht op iemand richt.¹¹ Dus, “degenen die Hij van tevoren kende” kan betekenen “degenen die Hij liefdevol koos en vanaf de eeuwigheid op het oog had.” Dit betekent dat Gods liefdevolle keuze is wat enables ons uitnodigt om in geloof te reageren, niet dat Zijn predestinatie slechts een reactie is op iets wat Hij passief heeft waargenomen. Deze passage toont een prachtige goddelijke stroom: Gods voorkennende liefde leidt tot Zijn predestinerende plan, dat zich ontvouwt terwijl Hij ons roept tot geloof, ons rechtvaardigt door Zijn genade (rechtvaardiging), en ons uiteindelijk in Zijn heerlijkheid in de hemel brengt.

Een andere reeks krachtige verzen is te vinden in de Brief aan de Efeziërs 1:4-5, 11:

“Hij heeft ons in Hem uitverkoren vóór de grondlegging van de wereld, opdat wij heilig en onberispelijk voor Hem zouden zijn. In liefde heeft Hij ons voorbestemd tot aanneming tot zonen door Jezus Christus, naar het welbehagen van Zijn wil… In Hem hebben wij ook een erfdeel verkregen, doordat wij voorbestemd waren overeenkomstig het voornemen van Hem Die alle dingen werkt naar de raad van Zijn wil.” 5

Wauw! Deze woorden benadrukken echt Gods liefdevolle eerste stap. Hij koos ons “vóór de grondlegging van de wereld”, niet omdat we het verdienden, maar simpelweg uit Zijn grote liefde, waarbij Hij plande dat we heilig zouden zijn en Zijn geadopteerde kinderen zouden worden door Jezus. Dit laat zien hoe genadig Gods plan is.

De Bijbel spreekt ook over de “uitverkorenen” (van een Grieks woord dat “gekozen” betekent).¹⁰ Theologen verbinden dit vaak met predestinatie en zien de uitverkorenen als degenen die God heeft voorbestemd voor redding—een bestemming waar ze in stappen door vrijelijk samen te werken met Zijn genade.

en Acts 13:48 geeft ons een andere blik op deze goddelijke en menselijke samenwerking: “…en zovelen als er bestemd waren voor het eeuwige leven, geloofden.” Dit vers laat prachtig zien hoe Gods aanstelling (“bestemd voor het eeuwige leven”) en onze noodzakelijke reactie (“geloofden”) in perfecte harmonie samenwerken.⁵

Het helpt vaak om te zien hoe het katholieke begrip van predestinatie zich onderscheidt door het te vergelijken met andere christelijke visies, in het bijzonder het calvinisme.

In de calvinistische theologie omvat predestinatie vaak ideeën zoals:

• Onvoorwaardelijke verkiezing: God kiest vanuit de eeuwigheid bepaalde mensen voor redding, uitsluitend gebaseerd op Zijn soevereine wil, en niet op basis van enig geloof of goede daden die Hij in hen voorzag.¹⁰
• Dubbele predestinatie: Deze visie suggereert dat God niet alleen sommigen voorbestemt tot redding, maar in sommige denkwijzen ook anderen actief voorbestemt tot verdoemenis, of hen op zijn minst passeert, waardoor hun verdoemenis onvermijdelijk wordt.⁴
• Onweerstaanbare genade: De genade die God aan de uitverkorenen schenkt, kan uiteindelijk niet worden afgewezen; het leidt hen altijd naar redding.¹⁰

De leer van de Katholieke Kerk verschilt op een aantal zeer belangrijke punten, voornamelijk vanwege haar begrip van Gods universele liefde, Zijn rechtvaardigheid en de realiteit van onze vrije wil. Het is moeilijk om de liefdevolle Vader die Jezus openbaarde, voor te stellen als een God die sommige mensen zou scheppen enkel om hen te veroordelen, ongeacht wat zij kozen.

Hier is hoe de katholieke visie een ander licht werpt op de zaak:

• God wil dat iedereen gered wordt: Een kernpunt van het katholieke geloof is dat God “wil dat alle mensen gered worden en tot kennis van de waarheid komen” (1 Timoteüs 2:4).¹⁵ Jezus’ offer was voor ieder mens, niet slechts voor een vooraf geselecteerd aantal.³
• Geen predestinatie tot de hel: De Kerk is glashelder: “God voorbestemt niemand om naar de hel te gaan” (CKK 1037).¹ Verdoemenis is het droevige resultaat van een persoon die vrijwillig, bewust en consequent Gods liefde en genade afwijst, niet een bestemming die God heeft besloten.³
• Predestinatie omvat onze vrije “Ja!”: Gods eeuwige plan van predestinatie omvat de vrije reactie van ieder mens op Zijn genade. De Catechismus leert: “Wanneer Hij dus Zijn eeuwig plan van ‘predestinatie’ vaststelt, neemt Hij daarin de vrije reactie van ieder mens op Zijn genade op” (CKK 600).⁶ Gods plan heft onze vrije wil niet op.
• Genoeg genade voor iedereen: De Kerk leert dat God aan ieder mens genoeg genade aanbiedt voor redding. Hoewel niet alle genade uiteindelijk tot redding leidt (vanwege menselijke weerstand), is het aanbod voor iedereen.³ het Concilie van Trente sprak zich uit tegen het idee dat genade alleen wordt gegeven aan degenen die voorbestemd zijn tot het leven en dat anderen die geroepen zijn deze niet ontvangen omdat zij “voorbestemd zijn tot het kwaad” 22 (Canon XVII).

Deze kleine tabel kan helpen om enkele belangrijke verschillen te tonen:

Tabel 1: Belangrijke verschillen: Katholieke versus calvinistische visies op predestinatie

Kenmerk	De katholieke leer	Typische calvinistische leer
Gods wil voor redding	Universeel: God verlangt dat allen gered worden.3	Bijzonder: God wil alleen de redding van de uitverkorenen.
Basis van verkiezing	Gods liefdevolle keuze, die Zijn voorkennis van onze vrije reactie op Zijn genade omvat.10	Onvoorwaardelijke goddelijke wil, niet gebaseerd op voorzien geloof of werken.10
menselijke vrije wil	Echt vermogen om Gods genade te aanvaarden of af te wijzen; essentieel voor een liefdevolle reactie.3	De wil is gebonden door de gevallen natuur; vrij in niet-zaligmakende zaken, of compatibilistisch gedefinieerd met goddelijke determinatie.
Aard van genade	Voldoende genade aangeboden aan allen; doeltreffend voor degenen die vrijelijk meewerken [3 (Canon XVII)].	Onweerstaanbare genade alleen voor de uitverkorenen; het brengt hen onfeilbaar tot redding.10
Reprobatie (verdoemenis)	Het gevolg van iemands vrije en aanhoudende afwijzing van Gods genade; God voorbestemt niemand tot de hel [CCC 1037].	Vaak een antecedent goddelijk besluit (dubbele predestinatie of actief voorbijgaan).4
Omvang van de verzoening	Christus stierf voor alle mensen.3	Christus stierf effectief alleen voor de uitverkorenen (Beperkte Verzoening).

Deze verschillen benadrukken werkelijk de katholieke focus op een God wiens liefde en barmhartigheid voor iedereen zijn, die onze vrijheid respecteert, en wiens rechtvaardigheid betekent dat eeuwig verlies het resultaat is van menselijke keuze, niet iets dat God heeft verordend.

De Katholieke Kerk roept een vreugdevol “Ja!” op deze vraag. Wij geloven hartstochtelijk in de menselijke vrije wil. Ons vermogen om vrije keuzes te maken, vooral de grootste keuze om God lief te hebben en te dienen of ons van Hem af te keren, is een kernonderdeel van wie wij zijn, geschapen naar Zijn beeld.⁴ Gods plan van predestinatie onderdrukt onze vrijheid niet; het werkt prachtig samen met onze vrijheid.³

Een sleutel om dit te begrijpen staat in de Catechismus van de Katholieke Kerk (CCC 600): “Voor God zijn alle momenten van de tijd in hun onmiddellijkheid aanwezig. Wanneer Hij daarom Zijn eeuwig plan van ‘predestinatie’ vaststelt, neemt Hij daarin ieders vrije reactie op Zijn genade op”.⁶ Dit betekent dat God, in Zijn verbazingwekkende wijsheid, onze vrije keuzes ziet en ze liefdevol verweeft in Zijn goddelijk plan. Hij dwingt ons niet; Hij nodigt uit, stelt in staat en wacht geduldig op onze “ja” door Zijn genade.¹⁷

Gods volmaakte kennis en onze vrijheid

Het kan een beetje verwarrend zijn om te zien hoe Gods volmaakte kennis en macht hand in hand kunnen gaan met echte menselijke vrijheid. Sommigen denken dat als God alles weet of machtig genoeg is om alles te doen wat Hij wil, onze vrijheid slechts een illusie moet zijn. Maar de katholieke visie is dat Gods macht en kennis zo volmaakt zijn dat Hij Zijn doelen kan bereiken door en met onze oprechte vrijheid, niet door deze te verpletteren. Zijn alwetende natuur dwingt onze keuzes niet af, en Zijn almachtige natuur kan perfect werken, zelfs met onze vrije keuzes, zoals onze menselijke wil.⁸

Denk er zo over:

• Imagine an alwetende auteur die een geweldig verhaal schrijft. De auteur kent het begin, het midden en het einde, en begrijpt wat elk personage zal “kiezen” omdat het hele verhaal in zijn geest zit. Toch voelen de personages van binnenuit het verhaal alsof hun beslissingen van henzelf zijn. God, als de auteur van de werkelijkheid en levend buiten onze lineaire ervaring van tijd, heeft een volledig visioen dat onze vrij gemaakte beslissingen omvat.²
• De “deur”-analogie is ook nuttig: “Voordat we christen worden, is het alsof we buiten een deur staan waarboven een bord hangt met de tekst: ‘Wie naar binnen wil, kan dat.’ Maar nadat we erdoorheen zijn gegaan, kijken we terug en zien we een bord boven dezelfde deur met de tekst: ‘Geroepen en uitverkoren door God’”.⁵ Dit toont prachtig beide kanten: onze menselijke ervaring van het maken van een vrije keuze en Gods goddelijke realiteit van Zijn initiërende liefde en roeping.
• Begrijpen dat God staat buiten de tijd is ook zo belangrijk.¹⁷ God ervaart de tijd niet zoals wij, het ene moment na het andere. Voor Hem zijn alle momenten een eeuwig “nu”. Dus Zijn “voorkennis” van onze toekomstige keuzes is meer als “kennis” van onze keuzes terwijl ze plaatsvinden binnen Zijn tijdloze aanwezigheid. Hij ziet onze vrije “ja” of “nee” zonder deze te veroorzaken op een manier die onze vrijheid wegneemt.

God gaf ons de vrije wil zodat we Hem oprecht konden liefhebben. Je kunt liefde niet afdwingen, toch? Onze vrije “ja” tegen God, onze gewillige reactie op Zijn liefde, is zo kostbaar voor Hem.⁶

Genade vormt het hart van hoe katholieken predestinatie en redding begrijpen. Het is Gods liefdevolle, actieve aanwezigheid in ons leven. De Catechismus definieert genade als “de gunst, de kosteloze en onverdiende hulp die God ons geeft om te reageren op Zijn roeping om kinderen van God te worden, geadopteerde zonen, deelgenoten aan de goddelijke natuur en aan het eeuwig leven” (CCC 1996).²² Redding is Gods werk, mogelijk gemaakt door Zijn genade; we kunnen het niet op eigen kracht bereiken.⁶

En hier is het mooie gedeelte: Gods genade neemt altijd de eerste stap. Zelfs ons allereerste verlangen naar God, onze eerste gedachte om ons tot Hem te wenden, of het roeren van berouw in ons hart—dat is Gods genade aan het werk.²² Dit wordt soms “preveniërende genade” genoemd—de genade die voorafgaat voordat reageren we zelfs bewust.

Ons aandeel: Samenwerken met Zijn prachtige geschenk

Maar hoewel God het initiatief neemt met Zijn genade, verlangt Hij onze vrije medewerking. Genade is geen toverspreuk die werkt of we dat nu willen of niet; het is een uitnodiging die vraagt om onze “Ja!”. We moeten vrijwillig instemmen met de genade die God aanbiedt en ermee samenwerken.²² Het Concilie van Trente leerde duidelijk dat onze vrije wil, wanneer bewogen en gewekt door God, meewerkt aan het voorbereiden op de genade van rechtvaardiging, en dat deze “nee” kan zeggen als hij dat wil 22 (Canon IV).

Dit leidt tot het katholieke begrip van hoe genade en goede werken samengaan. Goede werken, wanneer we ze in geloof en liefde verrichten, zijn de vrucht van Gods genade die in ons werkt en onze medewerking met die genade. Deze werken worden beschouwd als verdienstelijk voor het eeuwige leven, niet omdat we redding los van God verdienen, maar omdat God, in Zijn vrijgevigheid, ervoor kiest om Zijn eigen gaven in ons te belonen 23 (Canon XXIV); 8.

De katholieke visie vermijdt dus twee uitersten: denken dat we redding helemaal zelf kunnen verdienen (pelagianisme) en denken dat de menselijke reactie slechts een automatisch effect van genade is zonder enige echte vrijheid. In plaats daarvan is het een “synergie”—een prachtig samenspel—van Gods genade en onze menselijke vrijheid. Gods genade begint het, stelt het in staat en houdt onze inspanningen gaande, en onze menselijke wil werkt vrijwillig mee met die genade. En zelfs die medewerking wordt mogelijk gemaakt door genade! Het is niet 50% God en 50% wij, maar 100% Gods genade die een 100% vrije (maar begenadigde) menselijke reactie mogelijk maakt. Deze prachtige balans handhaaft zowel Gods soevereiniteit in onze redding als de waardigheid van onze vrijheid.

Laat me je iets ongelooflijk troostends vertellen: de Katholieke Kerk leert met absolute helderheid dat Nee, God bestemt niemand voor tot de hel. Dit is een van de meest geruststellende waarheden in haar leer over predestinatie. Gods diepste verlangen is dat ieder mens gered wordt en het eeuwige leven met Hem deelt.¹

De hel is geen bestemming die God voor bepaalde mensen creëert. In plaats daarvan is het de tragische, zelfgekozen staat van eeuwig gescheiden zijn van God. Dit gebeurt vanwege iemands bewuste, vrije en voortdurende afwijzing van Gods liefde, barmhartigheid en genade, tot aan het einde van hun leven.¹⁰ Het is het ultieme resultaat van het afkeren van God, die de bron is van al het leven en geluk. Zoals veel katholieken zeggen, in navolging van C.S. Lewis: “niemand gaat per ongeluk naar de hel”; in plaats daarvan: “Allen die in de hel zijn, kiezen ervoor”.¹

God staat onze verkeerde keuzes toe, Hij veroorzaakt ze niet

Hoewel God geen zonde of kwaad wil, permits het toe. Deze toelating is een krachtig gevolg van Zijn respect voor de vrije wil die Hij ons heeft gegeven. Als God alle zonde met geweld zou stoppen, zou Hij onze vrijheid moeten opheffen. Hij kiest ervoor dit niet te doen omdat Hij een liefde wil die vrijwillig wordt gegeven, niet gedwongen.⁶ In de woorden van de heilige Thomas van Aquino omvat reprobatie (het toegestaan worden om van de redding af te vallen) Gods wil om permit een persoon in zonde te laten vallen en, als een rechtvaardig gevolg, de straf van verdoemenis op te leggen vanwege die zonde.¹

Om dit beter te begrijpen, maakt de katholieke theologie, vooral in de traditie van de heilige Thomas van Aquino, onderscheid tussen “antecedente reprobatie” en “consequente reprobatie”.⁷ De Kerk verwerpt volledig elk idee van antecedente reprobatie—wat betekent dat God besluit dat iemand naar de hel gaat voordat of ongeacht hun zonden. Dat zou ingaan tegen Gods universele liefde en rechtvaardigheid. In plaats daarvan wordt reprobatie begrepen als “consequent”: God voorziet in Zijn eeuwige kennis de aanhoudende, onberouwvolle zonde van een persoon en hun uiteindelijke afwijzing van Zijn genade. In Zijn rechtvaardigheid staat Hij hen toe de eeuwige gevolgen van hun eigen vrije keuzes onder ogen te zien.¹ Dus Gods “decreet” van verdoemenis is Zijn rechtvaardige reactie op voorzien, vrij gekozen en onberouwvol kwaad, niet een willekeurige voorselectie voor eeuwig verlies.

De wijsheid van grote kerkvaders en kerkleraars zoals de heilige Augustinus en de heilige Thomas van Aquino heeft diepgaand gevormd hoe katholieken predestinatie begrijpen. Zij waren als spirituele reuzen die ons hielpen deze waarheden duidelijker te zien.

St. Augustinus van Hippo (354-430 n.Chr.), vaak de “Doctor van de Genade” genoemd, dacht en schreef veel over deze zaken.

• In zijn eerdere geschriften, vooral in zijn argumenten tegen ideeën die stelden dat alles voorbestemd was, benadrukte Augustinus sterk dat de menselijke vrije wil de bron van het kwaad is. Hij betoogde dat het feit dat God van tevoren van de zonde afweet, niet betekent dat Hij deze afdwingt.³²
• Zijn later views, in het bijzonder toen hij te maken had met Pelagius (die ons vermogen om redding te bereiken zonder Gods genade overschatte), benadrukte dat Gods genade absoluut noodzakelijk is voor elke goede daad en voor redding. Augustinus leerde dat onze menselijke natuur gewond is door de zonde, en dat Gods genade daarom een volledig vrije gave is. Hij betoogde dat God, in Zijn soevereiniteit, degenen kiest (predestineert) aan wie Hij deze reddende genade zal schenken.³² Sommige van Augustinus' latere, krachtigere uitspraken over Gods keuze hebben in de loop der tijd tot verschillende interpretaties geleid, waarbij sommigen bepaalde passages zelfs in verband brachten met een vorm van dubbele predestinatie, hoewel de Kerk in het algemeen van dergelijke conclusies is afgestapt.⁴
• Zelfs met deze verschuivingen in nadruk probeerde Augustinus altijd Gods soevereine genade en onze menselijke verantwoordelijkheid met elkaar te verenigen. Hij bevestigde dat Gods predestinatie de vrije wil niet tenietdoet, maar erdoorheen werkt. God is rechtvaardig in Zijn barmhartigheid jegens degenen die Hij kiest en in het toestaan dat anderen de gevolgen van hun eigen zonde onder ogen zien.³²

St. Thomas van Aquino (1225-1274 na Chr.), de “Angelic Doctor”, bouwde voort op het fundament van Augustinus. Hij verweefde predestinatie in zijn verbazingwekkende theologische systeem, vooral binnen zijn begrip van Gods liefdevolle zorg (goddelijke voorzienigheid).

• Voor Thomas van Aquino is predestinatie Gods eeuwige plan, dat in Gods geest bestaat, om ons (mensen en engelen) naar onze bovennatuurlijke bestemming te leiden, wat het eeuwige leven is.⁸
• Hij leerde dat de uiteindelijke reden voor predestinatie Gods eigen wil en goedheid is. God predestineert mensen tot glorie (de hemel) en, als onderdeel van datzelfde plan, predestineert Hij hen om de genade te schenken die zij nodig hebben om die glorie te bereiken door goede daden—daden die zelf de vrucht zijn van Gods genade.⁸
• Thomas van Aquino geloofde dat Gods predestinatie altijd werkt, maar onze keuzes niet afdwingt of onze vrije wil vernietigt. Gods primaire wil werkt door secundaire oorzaken, waaronder onze vrije menselijke keuzes.⁸
• Wat betreft reprobatie (het toegestaan worden om af te dwalen), leerde Thomas van Aquino dat dit ook deel uitmaakt van Gods voorzienigheid. Maar het betekent dat God permitting sommigen toestaat af te dwalen van het pad naar verlossing en hen rechtvaardig straft voor hun zonden; God veroorzaakt de zonde zelf niet.¹

De leer van Augustinus en Thomas van Aquino is diep en rijk, maar ook complex, wat ruimte laat voor een scala aan theologische gedachten binnen de grenzen van wat als waar wordt beschouwd. Het leergezag van de Kerk (het Magisterium), via concilies zoals Trente en documenten zoals de Catechismus, heeft door deze diepe theologische wateren genavigeerd. Het heeft kernwaarheden bevestigd—zoals Gods universele verlangen dat iedereen gered wordt, de realiteit van de menselijke vrijheid, de absolute noodzaak van genade, en de stellige verwerping van elke predestinatie tot de hel. Tegelijkertijd staat het enkele verschillen in theologische mening toe over de fijnere punten van hoe Gods macht en onze vrijheid precies samenwerken, zoals te zien is in lopende discussies tussen verschillende theologische scholen zoals het thomisme en het molinisme.⁷ Deze benadering toont aan dat de Kerk het diepe denken van haar Doctoren waardeert, terwijl ze pastoraal beschermt tegen interpretaties die het geloof, de hoop of een juist begrip van Gods rechtvaardigheid en barmhartigheid zouden kunnen verzwakken. De leerstellingen die het meest stevig “vastgelegd” zijn, zijn vaak die welke de meest directe en grote impact hebben op ons dagelijks leven van geloof.

Dit is een klassieke vraag: als God alles weet wat er gaat gebeuren, hoe kunnen we dan werkelijk vrij zijn? Het katholieke begrip biedt enkele prachtige inzichten.

Een heel belangrijk idee hierbij is dat God staat buiten de tijd.¹⁷ Wij mensen ervaren tijd in een lijn—verleden, heden, toekomst. Maar God is eeuwig. Voor Hem zijn alle momenten van de tijd daar, allemaal tegelijk. De Catechismus zegt: “Voor God zijn alle ogenblikken van de tijd in hun onmiddellijkheid aanwezig” (KKK 600).¹⁷ Je kunt je God voorstellen in een “eeuwig nu”, waar de hele tijdlijn van de geschiedenis tegelijkertijd voor Hem aanwezig is, een beetje zoals je een heel landschap vanaf een bergtop zou kunnen zien.²⁰

God ziet, Hij dwingt niet

Omdat God alle tijd tegelijk ziet, is Zijn “voorkennis” van wat wij in de toekomst zullen doen, vanuit Zijn eeuwig standpunt, simpelweg “kennis”. Hij ziet wat wij zal vrij doen. En dit is de kern: dat Hij het weet, betekent niet cause ons dwingen om het te doen. St. Augustinus gebruikte een geweldige analogie: “Wanneer je je gebeurtenissen uit het verleden herinnert, dwing je ze niet om gebeurd te zijn, en op dezelfde manier dwingt God toekomstige gebeurtenissen niet om te gebeuren door Zijn voorkennis ervan”.³² Denk er eens over na: een historicus die weet dat Caesar de Rubicon overstak, dwong Caesar daar niet toe. Gods kennis van onze toekomstige vrije daden bepaalt ze niet op een manier die onze vrijheid wegneemt.²

Het probleem ontstaat vaak wanneer we proberen ons voor te stellen dat God tijd ervaart en dingen leert zoals wij dat doen. Als God “leert” over een toekomstige vrije menselijke handeling op een manier die eraan voorafgaat en deze “vastlegt”, dan lijkt vrijheid onmogelijk. Het concept van Gods “eeuwig nu” helpt ons goddelijke kennis te herformuleren op een manier die niet in de tijd voorafgaat en daardoor schijnbaar toekomstige vrije gebeurtenissen voorbestemt. Wat wij “voorkennis” noemen, is voor God simpelweg “kennis” van een gebeurtenis die, vanuit Zijn tijdloze perspectief, “aanwezig” is. Net zoals onze kennis van een huidige vrije handeling de vrijheid ervan niet vernietigt, vernietigt Gods kennis van diezelfde handeling (die voor ons in de toekomst ligt maar voor Hem aanwezig is) de vrijheid ervan niet.

Imagine a movie reel. De regisseur of editor die de hele film heeft, kan de eerste scène, de laatste scène en elke scène daartussenin tegelijk zien als ze die uitleggen. Maar de personages in de film ervaren het verhaal scène voor scène, waarbij ze hun “keuzes” maken terwijl het plot zich voor hen ontvouwt. Gods kennis lijkt een beetje op het volledige overzicht van de regisseur van de hele filmrol, terwijl wij als de personages zijn die het frame voor frame ervaren.

Omdat Gods voorkennis onze daden niet afdwingt, blijven we werkelijk vrij en daarom moreel verantwoordelijk voor onze keuzes.³² Dit inzicht is zo belangrijk om zowel Gods alwetende natuur als de waardigheid van onze menselijke vrijheid vast te houden.

Het Concilie van Trente (1545-1563) was een zeer belangrijke periode in de katholieke geschiedenis. Het werd voornamelijk bijeengeroepen om de theologische vragen aan te pakken die door de protestantse Reformatie waren opgeworpen. Veel van de uitspraken over rechtvaardiging (hoe we rechtvaardig worden voor God), genade en aanverwante onderwerpen, waaronder predestinatie, werden gedaan om de katholieke leer te verduidelijken.³

Trente benaderde predestinatie met een diep gevoel van eerbied en noemde het een “verborgen mysterie”.³ Dit was om te benadrukken dat het een diepe waarheid is en om te waarschuwen tegen te veel menselijke speculatie of hoogmoedige beweringen dat men zeker weet wat iemands eigen eeuwige bestemming is.

Verschillende belangrijke canons (bindende leerstellige uitspraken) van de zesde zitting van Trente, die zich richtte op rechtvaardiging, raken direct aan hoe we predestinatie begrijpen:

• Geen zekerheid van predestinatie door geloof alleen (Canon 15): “Als iemand zegt dat een mens die opnieuw geboren en gerechtvaardigd is, verplicht is ex fide from faith om te geloven dat hij tot het aantal uitverkorenen behoort, laat hem anathema zijn”.³ Trente zei dat het verkeerd is om te denken dat een persoon moet, als een geloofskwestie, met absolute zekerheid geloven dat zij tot de uitverkorenen behoren die gered zullen worden. Tenzij God een bijzondere, zeldzame openbaring geeft, wordt dergelijke zekerheid als aanmatigend beschouwd.
• Geen zekerheid van uiteindelijke volharding zonder bijzondere openbaring (Canon 16): “Als iemand zegt dat hij zeker, met een absolute en onfeilbare zekerheid, die grote gave van volharding tot het einde zal hebben, tenzij hij dit door een bijzondere openbaring heeft vernomen, laat hem anathema zijn”.²³ Evenzo kunnen we niet absoluut zeker zijn dat we tot het einde in genade zullen volharden zonder een bijzondere goddelijke openbaring. Deze leer moedigt ons aan om ons hele leven op Gods genade en barmhartigheid te blijven vertrouwen.
• Genade niet beperkt tot de voor het leven uitverkorenen / Verwerping van predestinatie tot het kwaad (Canon 17): “Als iemand zegt dat de genade van de Rechtvaardiging alleen wordt gedeeld door degenen die voorbestemd zijn tot het leven; maar dat alle anderen die geroepen zijn, wel geroepen zijn maar geen genade ontvangen, alsof zij door goddelijke macht voorbestemd zijn tot het kwaad: laat hem anathema zijn”.³ Dit canon is zo belangrijk. Het verwerpt het idee dat reddende genade alleen beschikbaar is voor een selecte groep die voorbestemd is voor redding, en dat anderen actief door God voorbestemd zijn voor het kwaad of verdoemenis door hen genade te ontzeggen. Het handhaaft het geloof dat Gods roep en aanbod van genade veel breder en guller zijn.
• Bevestiging van de medewerking van de vrije wil met genade (Canon 4): Dit canon bevestigt dat onze menselijke vrije wil, wanneer bewogen en gewekt door God, actief meewerkt aan het voorbereiden op de genade van rechtvaardiging en niet slechts passief is of niet in staat is om “nee” te zeggen.²²
• Noodzaak van genade (Canon 1): Deze canon benadrukt dat niemand voor God gerechtvaardigd kan worden door eigen werken of door het volgen van de wet zonder goddelijke genade door Jezus Christus.²³

Het pastorale hart van Trente

De canons van Trente over predestinatie, in het bijzonder canon 15 en 16, tonen een diep pastoraal hart. Door het idee te veroordelen dat men moet gelooft in de eigen zekere voorbestemming tot redding, wilde het Concilie mensen beschermen tegen twee grote spirituele gevaren: presumption (denken dat je gered bent, ongeacht wat je in de toekomst doet of zonder dat je je steeds opnieuw tot God hoeft te bekeren) en despair (denken dat je verdoemd bent zonder hoop als je dat gevoel van zekerheid niet hebt). Als een dergelijke verzekerdheid een vereiste van het geloof zou zijn, zouden degenen die van nature dit gevoel van zekerheid missen in wanhoop kunnen vervallen, denkend dat ze niet uitverkoren zijn. Aan de andere kant zouden degenen die zich zeker voelen zelfvoldaan kunnen worden, waarbij ze de noodzaak van waakzaamheid en levenslange medewerking met Gods genade vergeten. De leer van Trente moedigt daarom een gezond spiritueel evenwicht aan: een diep vertrouwen in Gods barmhartigheid en beloften, een levendige hoop op redding en ook een nederige erkenning van de noodzaak van levenslange volharding in genade en goede werken. Dit helpt ons zowel spirituele hoogmoed als hopeloze wanhoop te vermijden. Predestinatie beschrijven als een “verborgen mysterie” ondersteunt deze pastorale benadering en moedigt vertrouwen aan boven angstig gissen.

Wanneer je het katholieke begrip van predestinatie echt begrijpt, is het geen reden tot zorgen, maar een bron van ongelooflijke hoop en een roep om een levendig christelijk leven te leiden!

• Omarm Gods geweldige liefde en barmhartigheid: De belangrijkste waarheid om vast te houden is dat God ieder van ons oneindig liefheeft en wil dat iedereen gered wordt.⁶ Zijn plan van predestinatie is een uitdrukking van deze ongelooflijke liefde. Focus op Zijn grenzeloze barmhartigheid, die er altijd voor je is wanneer je je tot Hem wendt.¹⁵
• Leef een leven van actief geloof, hoop en liefde: Ons aandeel in Gods plan is om op Zijn liefde en genade te reageren met geloof, te leven in vreugdevolle hoop op Zijn beloften, en onze liefde voor God en anderen te tonen door daden van vriendelijkheid en dienstbaarheid. Dit betekent actief deelnemen aan de sacramenten (vooral de biecht en de eucharistie), bidden, de Schrift lezen en elke dag proberen te leven zoals Jezus ons heeft geleerd.⁵
• Vertrouw, maak je geen zorgen en speculeer niet: Het is niet nuttig of nodig om vast te lopen in het proberen uit te zoeken of je “één van de uitverkorenen” bent. Dat is onderdeel van het “verborgen mysterie” dat aan God toebehoort.³ In plaats daarvan is de roep om diep te vertrouwen op Gods goedheid, Zijn rechtvaardigheid en Zijn overweldigende verlangen naar ieders redding. Leef elke dag in een poging Hem lief te hebben en te dienen, en leg je toekomst vol vertrouwen in Zijn barmhartige handen.³
• Focus op het groeien naar God toe en het werken met Zijn genade: Het christelijk leven is een reis waarbij men zich altijd weer tot God wendt. Hoe ver je ook bent afgedwaald, de kans om naar God terug te keren is er altijd. De sleutel is om mee te werken met de genade die Hij je op elk moment aanbiedt.⁶
• Vind aanmoediging, geen angst: Correct begrepen, zou de leer over predestinatie je moeten vervullen met immense aanmoediging. Het betekent dat God een liefdevol plan voor je heeft, dat Hij je alle goddelijke hulp (genade) geeft die je nodig hebt voor je reis naar Hem, en dat Hij altijd werkt voor jouw uiteindelijke welzijn.⁵ Dit geeft je een diepe zekerheid, niet in jezelf, maar in Gods onwankelbare voorzienigheid en liefde.
• Kweek nederigheid en dankbaarheid: Het besef dat redding uiteindelijk Gods geschenk is, begonnen door Zijn liefde en volbracht door Zijn genade, zou moeten leiden tot diepe nederigheid en oprechte dankbaarheid, niet tot enige vorm van trots of de gedachte dat je het allemaal alleen kunt doen.⁵

Verre van ons passief of fatalistisch te maken (“Als ik gered ben, ben ik gered; zo niet, dan maakt niets wat ik doe uit”), inspireert het katholieke begrip van predestinatie gelovigen juist om een leven van actieve morele en spirituele verantwoordelijkheid te leiden.¹⁷ Omdat Gods plan liefdevol onze vrije medewerking omvat, hebben onze keuzes en daden eeuwige betekenis! Deze leer roept ons op om waakzaam te zijn, te bidden, de sacramenten te ontvangen en goede werken te doen—een actieve en vreugdevolle betrokkenheid bij ons geloof. Zoals een bron het verwoordt: “als je voorbestemd bent om naar de hemel te gaan, zul je reageren op Gods genade… Je kunt niet alleen je lot afwachten. Of je naar de hemel of de hel gaat, hangt af van je reactie…”.¹⁷ Dit perspectief transformeert de doctrine van een potentieel excuus om niets te doen in een krachtige motivator voor een heilig en hoopvol leven, altijd vertrouwend op Gods onfeilbare hulp.³⁶

Dit kleine plaatje kan je helpen de reis van redding te zien:

Figuur 1: Onze reis met God: Genade, vrijheid en redding

(Hier zou een conceptueel stroomdiagram worden afgebeeld, dat de volgende fasen illustreert met eenvoudige iconen en korte annotaties):

1. Gods eeuwige liefdevolle plan (Predestinatie tot genade & glorie): Bron: Gods oneindige liefde en wijsheid. (Icoon: Hart met een stralend licht dat ervan uitgaat)
2. Gods universele roeping & aanbod van genade: God verlangt dat allen gered worden en biedt aan iedereen genade aan. (Icoon: Zon die haar stralen over diverse mensen laat schijnen)
3. De vrije wil van de mens: Wij zijn geschapen met de vrijheid om voor God te kiezen. (Icoon: Een persoon op een kruispunt, het ene pad leidt naar het licht, het andere naar de schaduw)
4. Samenwerking met genade: Reageren op Gods hulp door geloof, gebed, sacramenten en goede werken. (Icoon: Persoon die reikt naar een helpende hand van boven, symbolen van gebed/Eucharistie)
5. Rechtvaardiging: Gezuiverd worden van zonde en rechtvaardig gemaakt worden door Gods genade. (Icoon: Persoon die wordt gewassen of gekleed in het wit)
6. Volharding in genade: De geloofsreis voortzetten en groeien in heiligheid met Gods hulp. (Icoon: Persoon die een pad bewandelt naar een verre, stralende stad)
7. Eeuwig leven/Glorie (Hemel): De uiteindelijke vervulling van Gods plan: eeuwige vreugde bij Hem. (Icoon: Stralende stad op een heuvel, die de Hemel vertegenwoordigt)

Dit beeldmateriaal beoogt de prachtige dans van Gods initiatief en onze respons te vereenvoudigen, en versterkt de boodschap van hoop en ons actieve aandeel in Gods liefdevolle plan.

De leer van de Katholieke Kerk over predestinatie is, wanneer men deze in haar volledigheid ziet, een krachtige verklaring van Gods oneindige liefde, Zijn volmaakte wijsheid en Zijn onwankelbare verlangen dat ieder van ons de eeuwige redding bereikt en in eeuwigdurende vreugde met Hem leeft.⁶ Het is een leer die niet spreekt over een of ander beangstigend, onveranderlijk noodlot, maar over een goddelijk plan dat voortkomt uit liefde—een plan dat ons alle genade en hulp geeft die we nodig hebben voor onze reis naar ons hemelse thuis.²⁷

Ons aandeel in dit geweldige goddelijke plan is om er vrij op te reageren. We worden uitgenodigd om “Ja!” te zeggen tegen Gods liefde en samen te werken met Zijn genade door een leven van actief geloof, levendige hoop en onbaatzuchtige liefde voor anderen.²¹ Dit gaat niet over het angstig proberen om onze weg naar de Hemel te verdienen, alsof het een prijs is die we helemaal zelf kunnen winnen. Nee, het gaat over het vreugdevol en dankbaar reageren op Degene die ons liefhad, die ons roept tot een relatie met Zichzelf en die elke stap die we naar Hem toe zetten, kracht bijzet.

Laat de katholieke leer over predestinatie je hart dus niet vullen met zorgen of angstig giswerk, maar met immense hoop en een diepgeworteld vertrouwen in Gods onwankelbare liefde en Zijn kracht om je tot Zich te brengen. Wij zijn geen marionetten aan een touwtje, maar gezegend met ware vrijheid, uitgenodigd in een eeuwige vriendschap van liefde. De oproep is om te vertrouwen op Zijn liefdevolle plan, om elke dag in Zijn liefde te leven en om de reis van het geloof te omarmen met een geest van diepe dankbaarheid en vreugdevolle verwachting van de glorie die Hij heeft voorbereid voor degenen die Hem liefhebben.⁵ God zegene je!

Bibliografie:

1. Some questions about predestination, the elect, and the reprobate : r/Catholicism – Reddit, accessed June 4, 2025, https://www.reddit.com/r/Catholicism/comments/176av31/some_questions_about_predestination_the_elect_and/
2. Question about Predestination and Free-Will : r/Catholicism – Reddit, accessed June 4, 2025, https://www.reddit.com/r/Catholicism/comments/13mbavz/question_about_predestination_and_freewill/
3. Predestinatie | Catholic Answers Encyclopedia, geraadpleegd op 4 juni 2025, https://www.catholic.com/encyclopedia/predestination
4. Predestinatie | Definitie, Doctrines, & Theologie – Britannica, geraadpleegd op 4 juni 2025, https://www.britannica.com/topic/predestination
5. Predestination and free will – Christianity, accessed June 4, 2025, https://www.christianity.org.uk/article/predestination-and-free-will
6. Predestination – Corpus Christi Catholic Church, Phoenix, AZ, accessed June 4, 2025, https://www.corpuschristiphx.org/blog.php?month=202410&id=1978396385&cat=&pg=1&title=Predestination
7. Predestination in Catholicism – Wikipedia, accessed June 4, 2025, https://en.wikipedia.org/wiki/Predestination_in_Catholicism
8. Aquino en Calvijn over predestinatie: Is er een gemeenschappelijke basis? – Reformed Faith & Practice, geraadpleegd op 4 juni 2025, https://journal.rts.edu/article/aquinas-and-calvin-on-predestination-is-there-any-common-ground/
9. SUMMA THEOLOGIAE: Predestinatie (Prima Pars, Q. 23), geraadpleegd op 4 juni 2025, https://www.newadvent.org/summa/1023.htm
10. Wat is predestinatie? | Catholic Answers Magazine, geraadpleegd op 4 juni 2025, https://www.catholic.com/magazine/online-edition/what-is-predestination
11. De voorkennis van God | Monergism, geraadpleegd op 4 juni 2025, https://www.monergism.com/foreknowledge-god-0
12. The Foreknowledge of God – Christian Study Library, accessed June 4, 2025, https://www.christianstudylibrary.org/article/foreknowledge-god
13. withallwisdom.org, geraadpleegd op 4 juni 2025, https://withallwisdom.org/2024/10/30/the-meaning-of-predestination-understanding-a-vital-christian-doctrine/#:~:text=In%20love%20He%20predestined%20us,on%20us%20in%20the%20Beloved.
14. Geloven katholieken in predestinatie?, geraadpleegd op 4 juni 2025, https://catholiccompany.com/getfed/do-catholics-believe-in-predestination/
15. Man Elevated to Share in the Divine Life God’s Universal Salvific Will The Mystery of Israel and the Church, accessed June 4, 2025, https://www.hebrewcatholic.net/wp-content/uploads/2014/02/09.08-Gods-Universal-Salvific-Will-pdf.pdf
16. A. The Catholic Document: Declaration “Dominus Iesus” On the Unicity and Salvific Universality of Jesus Christ and the Church – LAITS, accessed June 4, 2025, https://www.laits.utexas.edu/bodian/mp-dominusIesus.html
17. Verlossing en predestinatie | Catholic Answers Podcasts, geraadpleegd op 4 juni 2025, https://www.catholic.com/audio/ddp/salvation-and-predestination
18. Catechismus van de Katholieke Kerk | Catholic Culture, geraadpleegd op 4 juni 2025, https://www.catholicculture.org/culture/library/catechism/index.cfm?recnum=3241
19. Catechism of the Catholic Church – Search Results – CanonLaw.Ninja, accessed June 4, 2025, https://canonlaw.ninja/?nums=2016,%201037&v=ccc
20. Is alles voorbestemd? | Catholic Answers Podcasts, geraadpleegd op 4 juni 2025, https://www.catholic.com/audio/tjap/is-everything-predestined
21. Catechism – 600 – The Catholic Cross Reference, accessed June 4, 2025, https://www.catholiccrossreference.online/catechism/#!/search/600
22. Hoe interpreteert de Rooms-Katholieke Kerk predestinatie?, geraadpleegd op 4 juni 2025, https://christianity.stackexchange.com/questions/47426/how-does-the-roman-catholic-church-interpret-predestination
23. Canons of the Council of Trent – World History Encyclopedia, accessed June 4, 2025, https://www.worldhistory.org/article/2014/canons-of-the-council-of-trent/
24. on justification – The Canons And Decrees Of The Council Of Trent, accessed June 4, 2025, https://www.ecatholic2000.com/trent/untitled-18.shtml
25. Catechismus van de Katholieke Kerk | Catholic Culture, geraadpleegd op 4 juni 2025, https://www.catholicculture.org/culture/library/catechism/index.cfm?recnum=2146
26. Catechismus van de Katholieke Kerk | Catholic Culture, geraadpleegd op 4 juni 2025, https://www.catholicculture.org/culture/library/catechism/cat_view.cfm?recnum=5551
27. Catechismus van de Katholieke Kerk | Catholic Culture, geraadpleegd op 4 juni 2025, https://www.catholicculture.org/culture/library/catechism/cat_view.cfm?recnum=5545
28. Catechism – 1996-2001 – The Catholic Cross Reference, accessed June 4, 2025, https://www.catholiccrossreference.online/catechism/#!/search/1996-2001
29. Catechism – 2001 – The Catholic Cross Reference, accessed June 4, 2025, https://www.catholiccrossreference.online/catechism/#!/search/2001
30. Catechism – 2001-2002 – The Catholic Cross Reference, accessed June 4, 2025, https://www.catholiccrossreference.online/catechism/#!/search/2001-2002
31. Catechism of the Catholic Church – Search Results – CanonLaw.Ninja, accessed June 4, 2025, https://canonlaw.ninja/?nums=2002,%201784&v=ccc
32. sites.nd.edu, geraadpleegd op 4 juni 2025, https://sites.nd.edu/ujournal/files/2014/07/Peterson_05-06.pdf
33. Reconciling Augustine’s Ideas on Free Will and Predestination, accessed June 4, 2025, https://libjournals.unca.edu/ncur/wp-content/uploads/2021/02/2810-Shuffield-Elizabeth-FINAL.pdf
34. http://www.thomasaquinas.edu, geraadpleegd op 4 juni 2025, https://www.thomasaquinas.edu/news/lecture-dr-lawrence-feingold-aquinas-predestination-grace#:~:text=See%20Thomas%20Aquinas%2C%20Summa%20theologiae,life%20eternal%20is%20called%20predestination.
35. How Can We Have Free Will If God Knows the Future? – Catholic Answers, accessed June 4, 2025, https://www.catholic.com/audio/tjap/how-can-we-have-free-will-if-god-knows-the-future
36. Cardinal Ferrão’s Pastoral Letter Urges Faithful to Be Living Signs of Hope, accessed June 4, 2025, https://catholicconnect.in/news/cardinal-ferraos-pastoral-letter-urges-faithful-to-be-living-signs-of-hope
37. My new pastoral letter: Unity and Hope : r/Catholicism – Reddit, accessed June 4, 2025, https://www.reddit.com/r/Catholicism/comments/1j1pym7/my_new_pastoral_letter_unity_and_hope/