De betekenis van het wassen van de voeten in de Bijbel, en waarom Jezus de voeten van zijn discipelen waste

In de Bijbel was water om de voeten van een gast te wassen het welkom dat een gastheer verschuldigd was, en het wassen van iemands voeten was het werk van een dienaar. Toen Jezus de voeten van zijn discipelen waste op de avond voor zijn dood, maakte hij er een teken van van reiniging en van de nederige liefde die hij hen opdroeg aan elkaar te tonen. Sommige kerken wassen vandaag de dag nog steeds voeten.

Johannes vertelt het langzaam, alsof hij wil dat we elke beweging observeren. Jezus wist “dat de Vader alle dingen in zijn handen had gegeven”, en met die handen “nam hij een handdoek, en omgordde zich” en goot water in een bekken (Johannes 13:3–5).

Mensen in Bijbelse landen droegen sandalen op stoffige wegen, dus een gast kwam aan met vuile voeten. Een gastheer verwelkomde zijn gasten met water om hun voeten te wassen, en met rust en voedsel. Toen drie vreemdelingen naar de tent van Abraham kwamen, zei hij: “Laat er een beetje water gehaald worden, ik bid u, en was uw voeten, en rust uit onder de boom” (Genesis 18:4). Zijn neef Lot ontmoette twee vreemdelingen bij de poort van Sodom met dezelfde hoffelijkheid: “keer in, ik bid u, in het huis van uw dienaar, en vertoef de hele nacht, en was uw voeten” (Genesis 19:2).

De gastheer gaf het water, en meestal wasten de gasten zichzelf. In het huis van Laban kreeg de dienaar van Abraham “water om zijn voeten te wassen, en de voeten van de mannen die bij hem waren” (Genesis 24:32). In het huis van Jozef kregen zijn broers water, “en zij wasten hun voeten” (Genesis 43:24). Een reiziger die voor de nacht werd opgenomen in Gibea werd op dezelfde manier behandeld: “zij wasten hun voeten, en aten en dronken” (Rechters 19:21).

Was voetwassing het werk van een dienaar?

Dat was het, en een lage taak ook, zoals Abigail wist. Toen David haar liet halen om zijn vrouw te worden, boog ze zich ter aarde en zei: “laat uw dienstmaagd een dienares zijn om de voeten van de dienaren van mijn heer te wassen” (1 Samuël 25:41). Ze bood niet aan om Davids voeten te wassen, maar die van zijn dienaren, de laagste positie die ze kon noemen.

De Joodse leer hield dezelfde volgorde aan, en de Mekhilta, een vroeg rabbijns commentaar op Exodus, bepaalt dat een Hebreeuwse dienaar niet het werk van een slaaf mag krijgen: “Hij mag zijn voeten niet wassen of zijn sandalen strikken of zijn kleding naar het badhuis dragen … zoals slaven doen.” Het staat één uitzondering toe, en die is van belang wanneer we bij de Evangeliën komen: “Maar bij zijn zoon en zijn discipel is het toegestaan.” Een zoon of een discipel zou zijn vader of leraar op deze manier kunnen dienen, maar niemand verwachtte dat een leraar de voeten van zijn discipelen zou wassen.

Wasten priesters hun voeten voordat ze God dienden?

Dat deden ze, bij een koperen bekken, het “wasvat”, dat stond “tussen de tabernakel van de samenkomst en het altaar” (Exodus 30:18). God zei tegen Mozes: “Want Aäron en zijn zonen zullen daar hun handen en hun voeten wassen: Wanneer zij in de tabernakel van de samenkomst gaan, zullen zij zich met water wassen, opdat zij niet sterven” (Exodus 30:19–20). Deze wassing had niets te maken met gastvrijheid; het was de reinheid die God vereiste van degenen die tot hem naderden. Bij het Laatste Avondmaal komen het welkom van een gast en de reiniging van een priester weer samen.

Hier zijn de belangrijkste passages waar voeten worden gewassen, of water wordt aangeboden om ze te wassen, in de volgorde waarin ze in de Bijbel voorkomen.

Wie waste	Wiens voeten	waar
Abrahams drie bezoekers, kregen water aangeboden	Hun eigen	Genesis 18:4
Lots twee gasten, kregen water aangeboden	Hun eigen	Genesis 19:2
Abrahams dienaar en zijn mannen, in het huis van Laban	Hun eigen	Genesis 24:32
Jozefs broers, in het huis van Jozef	Hun eigen	Genesis 43:24
Aäron en de priesters, bij het koperen wasbekken	Hun eigen handen en voeten	Exodus 30:19–21
Een Leviet en zijn metgezellen, bij Gibea	Hun eigen	Judges 19:21
Abigaïl, die zich als een dienares aanbood	Davids dienaren	1 Samuel 25:41
Een vrouw die bekend stond als een zondaar, met haar tranen	Jezus	Lucas 7:38, 44
Jezus, bij het Laatste Avondmaal	Zijn twaalf discipelen, inclusief Judas	John 13:5–12
Weduwen die door de kerk werden geëerd	“De heiligen”	1 Timoteüs 5:10

De vrouw die Jezus’ voeten waste met haar tranen

Eens, voor het Laatste Avondmaal, waste iemand Jezus’ voeten. Lucas vertelt over een diner in het huis van een Farizeeër genaamd Simon, waar een vrouw “die een zondares was” achter Jezus stond “wenend, en begon zijn voeten te wassen met tranen, en droogde ze af met de haren van haar hoofd” (Lucas 7:37–38). Simon oordeelde over haar, en Jezus antwoordde door te wijzen op het welkom dat Simon zelf had overgeslagen: “Ik kwam in uw huis, gij gaaft mij geen water voor mijn voeten: maar zij heeft mijn voeten gewassen met tranen, en ze afgedroogd met de haren van haar hoofd” (Lucas 7:44). Toen zei hij tegen haar: “Uw zonden zijn vergeven” (Lucas 7:48). Ze had geen handdoek, dus gebruikte ze wat ze had.

Johannes geeft de reden in zijn eerste zin over die nacht: “Nu voor het feest van het pascha, toen Jezus wist dat zijn uur gekomen was dat hij uit deze wereld zou vertrekken naar de Vader, hebbende de zijnen die in de wereld waren liefgehad, heeft hij hen liefgehad tot het einde” (Johannes 13:1). Bij die laatste maaltijd voor zijn arrestatie is het wassen van hun voeten die liefde, getoond in iets wat ze konden zien.

Johannes vertelt ons ook wat Jezus wist toen hij opstond van de tafel: “dat de Vader alle dingen in zijn handen had gegeven, en dat hij van God gekomen was, en naar God ging” (Johannes 13:3). Toen “Hij staat op van het avondmaal, en legde zijn klederen af; en nam een handdoek, en omgordde zich. Daarna giet hij water in een bekken, en begon de voeten van de discipelen te wassen” (Johannes 13:4–5). Degene die alle dingen vasthield, deed het werk van de laagste dienaar in huis. Vier eeuwen later dacht Augustinus van Hippo er nog steeds over na: “Het is Hij, daarom, in wiens handen de Vader alle dingen had gegeven, die nu wast, niet de handen van de discipelen, maar hun voeten.”

Lucas vermeldt dat er bij hetzelfde avondmaal “ook twist onder hen was, wie van hen de grootste zou worden geacht”, en dat Jezus antwoordde: “Ik ben in uw midden als degene die dient” (Lucas 22:24, 27). In Johannes zeggen de handdoek en het bekken hetzelfde zonder een woord.

Waarom weigerde Petrus Jezus zijn voeten te laten wassen?

Petrus kon het niet verdragen zijn Heer aan zijn voeten te zien. “Heere, zult Gij mijn voeten wassen?” vroeg hij, en daarna: “Gij zult mijn voeten niet wassen in eeuwigheid.” Jezus antwoordde: “Indien Ik u niet was, zo hebt gij geen deel met Mij.” Direct wilde Petrus alles gewassen hebben: “Heere, niet alleen mijn voeten, maar ook de handen en het hoofd.” Jezus zei tegen hem: “Die gewassen is, heeft niet van node, dan de voeten te wassen, maar hij is geheel rein; en gijlieden zijt rein, doch niet allen” (Johannes 13:6–10).

Dus de wassing betekende meer dan goede manieren. Om deel te hebben aan Christus moeten we ons door hem laten wassen, en sommigen van ons vinden dat moeilijker dan dienen. Augustinus las het bad en de voeten op deze manier: de doop wast de hele persoon, toch lopen degenen die gewassen zijn nog steeds op aarde en zondigen ze nog steeds, en dus “is Hij die voor ons pleit … elke dag onze voeten aan het wassen.”

Waste Jezus de voeten van Judas?

Dat deed hij. Johannes vertelt ons dat voor de wassing “de duivel nu in het hart van Judas Iskariot, de zoon van Simon, had gelegd om hem te verraden” (Johannes 13:2), en Jezus waste de voeten van allen die aan tafel zaten. Zijn woorden “gij zijt rein, maar niet allen” wezen op Judas: “Want hij wist wie hem zou verraden” (Johannes 13:10–11). Hij knielde voor de man die hem zou overleveren, en waste toch zijn voeten. Er is meer hierover in waste Jezus de voeten van Judas.

Wat zei Jezus tegen zijn discipelen om te doen?

Toen Hij klaar was, ging Jezus weer zitten en vroeg: “Verstaat gij, wat Ik u gedaan heb?” Daarna gaf Hij het bevel: “Indien dan Ik, de Heere en de Meester, uw voeten gewassen heb, zo zijt gij ook schuldig elkanders voeten te wassen. Want Ik heb u een voorbeeld gegeven, opdat gij zoudt doen, gelijk als Ik u gedaan heb. Voorwaar, voorwaar zeg Ik u: Een dienstknecht is niet meerder dan zijn heer” (Johannes 13:12, 14–16).

Johannes plaatst de wassing bij het Laatste Avondmaal, de maaltijd waar Mattheüs, Marcus en Lucas het brood en de beker plaatsen, en dat is de reden waarom sommige kerken voetwassing koppelen aan de communie. Later die avond verwoordde Jezus dezelfde les: “Een nieuw gebod geef Ik u, dat gij elkander liefhebt; gelijk Ik u liefgehad heb, dat gij ook elkander liefhebt” (Johannes 13:34). In het Latijn begint het nieuwe gebod met “Mandatum novum,” woorden die gezongen worden bij de voetwassing in de westerse liturgie, en de Engelse naam Maundy Thursday is daarvan afgeleid.

Christenen lezen drie dingen in Johannes 13.

De eerste is nederige dienstbaarheid, want Jezus noemt de wassing “een voorbeeld” (Johannes 13:15). Nederigheid is de les die katholieken, Free Will Baptists en adventisten allemaal noemen in hun onderwijs erover. De tweede is reiniging, aangezien Petrus wordt verteld dat hij zonder deze wassing “geen deel” heeft aan Christus (Johannes 13:8). Augustinus, de Free Will Baptists en de adventisten verbinden het wassen van voeten allemaal aan de reiniging die gelovigen na de doop nog steeds nodig hebben. Wij zijn rein, en onze voeten verzamelen nog steeds stof. De derde is liefde onder gelijken, en Augustinus paste het gebod toe op het elkaar vergeven: “Laten wij daarom elkaars fouten vergeven, en voor elkaars fouten bidden, en zo op een manier elkaars voeten wassen.”

Voeten hebben in de Schrift een eigen betekenis, als het laagste deel van het lichaam en een beeld van iemands levenswandel; dat bredere beeld staat in wat voeten symboliseren in de Bijbel.

Dat deden ze, hoewel niet overal op dezelfde manier. De eerste brief aan Timotheüs noemt voetwassing onder de goede werken van een weduwe die door de kerk werd geëerd: “indien zij vreemdelingen geherbergd heeft, indien zij de voeten der heiligen gewassen heeft, indien zij de verdrukten bijgestaan heeft” (1 Timotheüs 5:10).

In Milaan waste bisschop Ambrosius de voeten van de pasgedoopten terwijl ze uit het doopvont kwamen. Hij wist dat Rome dat niet deed, en zei dat ook: “Wij zijn niet onwetend dat de Romeinse Kerk deze gewoonte niet heeft.” Maar hij hield de gewoonte toch in stand: “In alle dingen verlang ik de Romeinse Kerk te volgen. Toch zijn ook wij niet zonder onderscheidingsvermogen.” Ambrosius leerde dat Petrus “rein was, maar hij moest zijn voeten wassen”, en hij verbond de rite aan het wegwassen van de geërfde zonde van Adam.

Augustinus, die vragen beantwoordde van een man genaamd Januarius, beschrijft kerken die de voetwassing hielden in de Vasten, de periode voor Pasen. Hij voegt eraan toe: “Velen hebben dit echter niet als gewoonte aanvaard, uit vrees dat het als behorend tot de verordening van de doop zou worden beschouwd.” In zijn preken over Johannes drong hij aan op een letterlijke uitvoering: “het is veel beter … dat het ook met de handen wordt gedaan.”

Onder de Regel van de heilige Benedictus wasten monniken elke zaterdag de voeten van de hele gemeenschap, en de voeten van gasten. In het Westen verschoof de voetwassing later naar Witte Donderdag.

Zij verschillen van mening over wat het gebod van Jezus vraagt: een ritueel voor één dag per jaar, een verordening die elke gelovige moet onderhouden, of een voorbeeld dat op andere manieren kan worden nageleefd. Hier zijn de kerken waarvan de eigen documenten de praktijk beschrijven.

Kerk	wanneer	Wie wast wiens voeten
Katholiek	Avondmis van Witte Donderdag, na de homilie, indien de priester ervoor kiest deze te houden	De priester wast de voeten van een kleine groep gelovigen, mannen en vrouwen
Orthodox (één vorm van de ritus)	Witte Donderdag, na de Liturgie, in sommige kathedralen	Een bisschop wast de rechtervoeten van twaalf geestelijken
Kerk van Engeland	Witte Donderdag, in veel kerken	Verschilt per parochie
Verenigde Methodist	Avond van Witte Donderdag, na de preek; optioneel	Voorgangers en leken wassen elkaars voeten
Church of the Brethren	Liefdemaal, vóór de maaltijd en de communie	Leden wassen elkaars voeten en omhelzen elkaar daarna
Zevendedagsadventist	Elke communiedienst, meestal eens per kwartaal	Leden in paren, meestal mannen en vrouwen gescheiden
Free Will Baptist	Bij het Heilig Avondmaal	Leden, onder leiding van predikanten en diakenen
Kerk van God (Cleveland)	Genoemd naast het Heilig Avondmaal in de geloofsbelijdenis	LEDEN
Primitive Baptist	Meestal direct na de communie	Leden; sommige kerken wassen geen voeten
Mennonite Church USA	Bevestigd in de geloofsbelijdenis; door sommige gemeenten onderhouden	Leden wassen elkaars voeten

De katholieke en orthodoxe riten

In de katholieke Mis van het Laatste Avondmaal wordt de ritus het Mandatum genoemd. De hervorming van de Goede Week in 1955 stond priesters toe de voeten van twaalf mannen te wassen, “waar een pastorale reden dit aanbeval.” De ritus volgt op de homilie en is “geen verplicht onderdeel van die Mis,” in de woorden van de Amerikaanse bisschoppen. In januari 2016, op wens van paus Franciscus, wijzigde de Congregatie voor de Goddelijke Eredienst de rubriek zodat de gekozenen “uit het volk van God” komen, en de groep “kan bestaan uit mannen en vrouwen.” De andere tekenen van Witte Donderdag worden uitgelegd in Symbolen van Witte Donderdag en hun betekenis.

In een orthodoxe vorm van de ritus dient een bisschop deze op Witte Donderdag in zijn kathedraal toe. De Oekraïens-Orthodoxe Kerk van de VS beschrijft het als volgt: “de celebrant wast de rechtervoeten van de 12 geestelijken, droogt ze af met een handdoek en kust ze.”

Kerken die het als een verordening beschouwen

Voor verschillende protestantse kerken hoort voetwassing bij het Avondmaal. De Free Will Baptist Treatise noemt het wassen van de voeten van de heiligen “een heilig verordening, die nederigheid leert en de gelovige herinnert aan de noodzaak van een dagelijkse reiniging van alle zonde.” De Church of God (Cleveland, Tennessee) verklaart haar geloof “In het Avondmaal en het wassen van de voeten van de heiligen.” Veel Primitive Baptist-kerken houden het op dezelfde manier. Flint River Primitive Baptist Church noemt “doop, het Avondmaal en het wassen van de voeten van de heiligen” als “verordeningen van Jezus Christus”, en Pilgrim’s Rest Primitive Baptist Church gelooft “in het wassen van de voeten van de heiligen in een kerkelijke hoedanigheid direct na de communie.” Niet elke Primitive Baptist is het er echter mee eens, en een ouderling schrijft dat het “geen verordening is, maar een voorbeeld dat door onze Heer Jezus Christus is gesteld”, en dat “Er verschillende goede Primitive Baptist-kerken zijn die geen voeten wassen.”

De Church of the Brethren wast voeten tijdens haar liefdemaal, vóór de maaltijd en de communie. Zevendedagsadventisten noemen het de “Verordening van Nederigheid,” en hun geloofsbelijdenis stelt dat Christus “de dienst van voetwassing heeft ingesteld om vernieuwde reiniging aan te duiden, om een bereidheid uit te drukken om elkaar in Christus-achtige nederigheid te dienen, en om onze harten in liefde te verenigen.” Hun kerkelijk handboek staat echtgenoten, of ouders en gedoopte kinderen, toe om elkaars voeten te wassen waar dat sociaal aanvaardbaar is.

Mennonitische, anglicaanse en methodistische praktijk

Mennonite Church USA geeft voetwassing een eigen artikel in haar Geloofsbelijdenis: “Wij geloven dat Jezus Christus ons roept om elkaar in liefde te dienen zoals hij deed.” Het zegt ook duidelijk dat de praktijk varieert: onder haar gemeenten “beoefenen sommigen voetwassing, terwijl anderen de praktijk hebben stopgezet of deze nooit hebben nageleefd.”

In de Church of England “herhalen veel kerken deze handeling tijdens speciale diensten op Witte Donderdag.” Het United Methodist Book of Worship bevat voetwassing in de avonddienst van Witte Donderdag als een optioneel onderdeel na de preek: “Wederzijdse voetwassing tussen pastor(s) en leken moet duidelijk zichtbaar zijn, maar niet overdreven dramatisch.”

Waar de waskom en handdoek ook tevoorschijn komen, de woorden die erbij horen zijn dezelfde als die Jezus aan tafel sprak: “gij behoort ook elkanders voeten te wassen” (Johannes 13:14).

---

• Waste Jezus de voeten van Judas? Ja, Johannes 13 plaatst Judas aan tafel
• Symbolen van Witte Donderdag: Wat betekenen ze?
• Wat symboliseren voeten in de Bijbel? De levenswandel, nederigheid en overwinning van een persoon
• 23 Bijbelverzen over voeten
• 24 Bijbelverzen over nederigheid
• 18 Bijbelverzen over gastvrijheid