Het christendom begon in Jeruzalem rond 30 n.Chr., onder de Joodse volgelingen van Jezus. Hij had onderwezen in de synagogen van Galilea en werd gekruisigd nabij de stad, en op de dag van Pinksteren werden de gelovigen die hij achterliet vergezeld door duizenden: “er werden op die dag ongeveer drieduizend zielen aan hen toegevoegd” (Handelingen 2:41). Ons geloof begon daar, onder Joden in Jeruzalem die samenkwamen om te bidden en samen het brood te breken.
Voordat hij werd opgenomen, had Jezus de apostelen verteld waar het vanaf daar naartoe zou gaan: “en gij zult Mijn getuigen zijn, zowel in Jeruzalem als in heel Judea en Samaria en tot aan het uiterste van de aarde” (Handelingen 1:8). In het Evangelie van Lucas is dezelfde opdracht om te prediken “onder alle volken, beginnend bij Jeruzalem” (Lucas 24:47). Handelingen vertelt zijn verhaal in die volgorde, eerst Jeruzalem, dan Judea en Samaria, dan de verre plaatsen, en de kaart hieronder volgt dezelfde weg naar buiten vanuit de ene stad, eeuw na eeuw.
Je kunt het op een kaart zien gebeuren, eeuw voor eeuw: de plaatsen die in het Nieuwe Testament worden genoemd, de kerken die in geschriften uit de 2e eeuw worden vermeld, en 825 doopvonten die bewaard zijn gebleven uit de 3e tot de 12e eeuw, elk gekoppeld aan het verslag waaruit het afkomstig is.

Wanneer begon het christendom?
Johannes de Doper begon te prediken “in het vijftiende jaar van de regering van Tiberius Caesar, toen Pontius Pilatus stadhouder van Judea was en Herodes viervorst van Galilea” (Lucas 3:1). Jezus' eigen prediking volgde, en Petrus vatte die jaren later samen als het woord “dat verspreid is door heel Judea, beginnend vanuit Galilea, na de doop die Johannes predikte” (Handelingen 10:37). Pilatus bestuurde Judea van 26 tot 36 n.Chr., en Jezus werd onder hem gekruisigd in Jeruzalem rond 30 n.Chr. De eerste grote dag van de kerk kwam kort daarna, met Pinksteren, in dezelfde stad.
Toen de apostelen na de hemelvaart terugkwamen in Jeruzalem, waren de gelovigen nog met zo weinigen dat ze bij naam te tellen waren: “het aantal namen bij elkaar was ongeveer honderdtwintig” (Handelingen 1:15). Toen “toen de dag van het Pinksterfeest aanbrak, waren zij allen eensgezind bijeen” (Handelingen 2:1), en aan het einde van die dag waren er nog drieduizend gedoopt. Zij “bleven volharden in de leer van de apostelen en in de gemeenschap, in het breken van het brood en in de gebeden” (Handelingen 2:42), en zij gingen door met “van huis tot huis brood breken … En de Heere voegde dagelijks mensen aan de gemeente toe die zalig werden” (Handelingen 2:46–47), totdat “het aantal van de mannen ongeveer vijfduizend was” (Handelingen 4:4).
Wat die eerste gelovigen vasthielden is wat Paulus aan de Korinthiërs overleverde zoals hij het had ontvangen, “dat Christus gestorven is voor onze zonden, overeenkomstig de Schriften; En dat Hij begraven is, en dat Hij opgewekt is op de derde dag” (1 Korinthiërs 15:3–4), en dat de opgestane Heer werd gezien “door meer dan vijfhonderd broeders tegelijk” (1 Korinthiërs 15:6). Het christendom begon met Jezus, gekruisigd, begraven en opgestaan, en met mensen die hem levend hadden gezien, en daarom is de vraag wie het christendom heeft gesticht altijd terug te voeren op hem.

Waar begon het christendom?
Jezus' werk begon in Galilea, waar hij “door heel Galilea rondtrok en onderwees in hun synagogen en het Evangelie van het Koninkrijk predikte” (Mattheüs 4:23), en het kwam tot het kruis in Jeruzalem, want “de plaats waar Jezus gekruisigd werd, was dicht bij de stad” (Johannes 19:20). Beide liggen in het Heilige Land, en in die jaren had Judea een Romeinse stadhouder. Dus als u vraagt welk land het christendom is begonnen, is het antwoord dat land: Galilea, Judea en de stad Jeruzalem.
Zelfs op de eerste dag werd het evangelie echter in één stad gehoord door mensen uit velen. Handelingen zegt dat “er in Jeruzalem Joden woonden, godvrezende mannen uit elk volk onder de hemel” (Handelingen 2:5), en het geeft de eigen lijst van de menigte van waar ze vandaan kwamen: “Parthen, Meden en Elamieten, en zij die in Mesopotamië wonen, en in Judea en Cappadocië, in Pontus en Asia, Frygië en Pamfylië, in Egypte en in de delen van Libië bij Cyrene, en de vreemdelingen uit Rome, zowel Joden als proselieten, Kretenzers en Arabieren” (Handelingen 2:9–11). De eerste christenen waren Joden, verzameld in Jeruzalem uit al die landen. Rome staat al op die lijst, en Rome is waar Handelingen eindigt.

Welk land nam als eerste het christendom aan?
Armenië was het eerste land dat het christendom als het zijne aannam, rond 300, toen Gregorius de Verlichter koning Tiridates III bekeerde. Tegen die tijd verspreidde het geloof zich al zo'n tweehonderdzeventig jaar, en de traditie zegt dat het Armenië voor het eerst bereikte met de apostelen Bartholomeüs en Taddeüs, lang voordat de koning geloofde.
Het christendom begon niet in Ethiopië, hoewel een “Ethiopiër” al heel vroeg in het verhaal voorkomt. In de dagen na de dood van Stefanus, toen de gelovigen net uit Jeruzalem waren verstrooid, ontmoette Filippus “een man uit Ethiopië, een kamerling, een hoge functionaris van Candace, de koningin van de Ethiopiërs … die naar Jeruzalem was gekomen om te aanbidden” (Handelingen 8:27). Filippus doopte hem (Handelingen 8:38), en hij “vervolgde zijn weg met blijdschap” (Handelingen 8:39). Candace was geen naam maar de titel van de koninginnen van Kush, het koninkrijk aan de Nijl in wat nu Noord-Soedan is, dat de Grieken Aethiopia noemden. Dus het geloof ging eerst naar het zuiden met een ambtenaar van dat hof.
De kerk van het huidige Ethiopië houdt de traditie in ere dat Mattheüs en Bartholomeüs daar in de eerste eeuw predikten. Het koninkrijk Aksum nam het geloof als het zijne aan in de 300-er jaren, toen Frumentius koning Ezana doopte, die regeerde van ongeveer 303 tot ongeveer 350, en het christendom de staatsgodsdienst werd.

Hoe verspreidde het christendom zich?
Het ging vanuit Jeruzalem de weg op die Jezus had genoemd, en de eerste stappen werden gezet in lijden. Na de dood van Stefanus “ontstond er een grote vervolging tegen de gemeente in Jeruzalem; en zij werden allen verstrooid door de gebieden van Judea en Samaria, behalve de apostelen” (Handelingen 8:1). Judea en Samaria, de tweede en derde naam in Jezus' opdracht, werden bereikt door verstrooide mensen, en “zij die verstrooid waren, trokken het land door en verkondigden het Woord” (Handelingen 8:4). In Samaria, toen Filippus predikte, “werden zij gedoopt, zowel mannen als vrouwen” (Handelingen 8:12).
Sommigen van de verstrooiden “reisden tot aan Fenicië, Cyprus en Antiochië” (Handelingen 11:19), en in Antiochië, het huidige Antakya, spraken sommigen van hen “tot de Grieken en verkondigden de Heere Jezus” (Handelingen 11:20), en “een groot aantal geloofde” (Handelingen 11:21). Onze naam komt uit die stad: “de discipelen voor het eerst christenen genoemd in Antiochië” (Handelingen 11:26).
Vanuit Antiochië droegen Paulus en degenen die met hem reisden het over Klein-Azië en over de zee naar Griekenland. In Thessalonica riepen de mensen die de gelovigen voor de stadsbestuurders sleepten: “Dezen die de wereld in opschudding hebben gebracht, zijn ook hier gekomen” (Handelingen 17:6). Tegen de tijd dat Paulus aan Rome schreef, kon hij zeggen dat “van Jeruzalem en in de omtrek tot aan Illyrië, ik het Evangelie van Christus volledig verkondigd heb” (Romeinen 15:19), en hij keek al verder naar het westen: “Wanneer ik naar Spanje reis, zal ik naar u toe komen” (Romeinen 15:24). Aan de Kolossenzen schreef hij dat het evangelie “tot u gekomen is, zoals het ook in de hele wereld is; en het brengt vrucht voort” (Kolossenzen 1:6).
Er waren gelovigen in Rome voordat Paulus het ooit bereikte. Hij had geschreven “Aan allen die in Rome zijn, geliefden van God, geroepen als heiligen” (Romeinen 1:7), en op zijn weg daarheen, in Puteoli, “vonden wij broeders” (Handelingen 28:14). Handelingen, dat begon in Jeruzalem, sluit in Rome met Paulus “die het Koninkrijk van God predikte en de dingen die de Heere Jezus Christus betroffen, onderwees met alle vrijmoedigheid, zonder dat iemand hem verhinderde” (Handelingen 28:31).

Wat zeiden Romeinse schrijvers over de eerste christenen?
Twee Romeinse schrijvers die geen liefde voor ons geloof hadden, vertellen ons waar het vandaan kwam en hoe ver het was gegaan. Tacitus, in zijn Annalen, schrijft over de vervolging na de brand van Rome, toen Nero “een klasse … door de bevolking christenen genoemd” de schuld gaf, en hij legt de naam uit in één vijandige zin: “Christus, van wie de naam zijn oorsprong had, onderging de zwaarste straf tijdens de regering van Tiberius door toedoen van een van onze procuratoren, Pontius Pilatus, en een zeer schadelijk bijgeloof, dat zo voor het moment werd ingedamd, brak opnieuw uit, niet alleen in Judea, de eerste bron van het kwaad, maar zelfs in Rome”. Daarna, zegt hij, “werd een immense menigte veroordeeld”. Een historicus die het geloof een kwaad noemde, noemt nog steeds Judea als de plaats waar het begon, en geeft dezelfde regering en dezelfde stadhouder die Lucas geeft.
Plinius de Jongere, die door Trajanus rond 110 na Chr. naar Bithynië werd gestuurd, schreef aan Trajanus over de christenen die voor hem werden aangeklaagd. Ze vertelden hem dat ze “op een vastgestelde dag voor het aanbreken van de dag samenkwamen en een gebed richtten tot Christus, als tot een godheid”. De vervolgingen, schreef hij, troffen “personen van alle rangen en leeftijden, en zelfs van beide geslachten”, en “dit besmettelijke bijgeloof is niet beperkt tot de steden alleen, maar heeft zijn infectie verspreid onder de naburige dorpen en het platteland”. Sommigen van de beschuldigden zeiden dat ze het geloof “iets meer dan twintig jaar geleden” hadden verlaten, dus het lijkt erop dat er al een generatie voordat Plinius kwam christenen in Bithynië waren.
Ongeveer tachtig jaar nadat honderdtwintig namen werden geteld in Jeruzalem, vond een Romein die door Trajanus was gestuurd mannen en vrouwen van elke leeftijd, in de steden en in de dorpen, die voor het aanbreken van de dag samenkwamen om tot Christus te bidden.
Twee eeuwen later eindigden de vervolgingen. In februari 313 kwamen de keizers Constantijn en Licinius in Milaan een wet overeen die christenen het recht gaf om kerken te organiseren, de van hen afgenomen eigendommen teruggaf en een einde maakte aan de systematische vervolging door het rijk. In 380 ging keizer Theodosius verder en vaardigde een edict uit dat een geloofsbelijdenis voorschreef die bindend was voor al zijn onderdanen, het geloof in de Vader, de Zoon en de Heilige Geest zoals uiteengezet in Nicea. Wat die eeuwen voor het rijk betekenden, wordt verteld in het vroege christendom en het Romeinse Rijk.

Hoe ver had het christendom zich verspreid, eeuw na eeuw?
De eerste laag van onze kaart van hoe het christendom zich verspreidde komt uit het Nieuwe Testament zelf: 32 plaatsen waar het gelovigen of een kerk noemt, van Jeruzalem tot Rome. In de tweede eeuw voegen de brieven en verslagen van de kerk er nog 11 toe, en ze reiken tot ver buiten de wegen van Paulus, naar Lyon en Vienne in Gallië, naar Carthago in Afrika, waar martelaren werden berecht in 180, en naar Alexandrië in Egypte, waar Pantaenus een school leidde.
Vanaf de derde eeuw volgt het de doopvonten, de kamers en gebouwen die voor de doop werden gemaakt: 825 die bewaard zijn gebleven, uit de catalogus van Ristow, Hořínková en Zbíral, elk geplaatst in zijn eeuw. De vroegste met een exacte datum bevindt zich in Dura-Europos, aan de Eufraat in het huidige Syrië, uit het jaar 232.
| Eeuw | Doopvonten |
|---|---|
| 3e eeuw | 3 |
| 300-399 | 36 |
| 400-499 | 143 |
| Jaren 500 | 396 |
| 600-699 | 78 |
| 700-799 | 97 |
| 800-899 | 44 |
| 900-999 | 12 |
| 1000-1099 | 11 |
| 1100-1199 | 5 |
Wanneer u de kaart opent, lees de stippen dan als een ondergrens, het minste dat getoond kan worden, in plaats van als een volkstelling. Een doopvont verschijnt alleen waar de steen bewaard is gebleven en iemand heeft gegraven; de 127 die de catalogus als twijfelachtig beoordeelt en de 155 die als slechts mogelijk of waarschijnlijk worden aangemerkt, zijn weggelaten; en 80 van de rest zijn slechts bij benadering geplaatst. Wees ook voorzichtig met het hoge aantal voor de 500-er jaren, omdat 146 van die 396 alleen gedateerd zijn op een periode die eerder begint.
Toch stijgt het aantal elke eeuw van drie in de 200-er jaren naar 396 in de 500-er jaren, en elk van die kamers werd gemaakt voor wat de drieduizend deden in Jeruzalem op de eerste dag, toen zij “werden gedoopt” (Handelingen 2:41). Die in Dura-Europos werd ongeveer tweehonderd jaar na Pinksteren gebouwd, en tegen de 500-er jaren worden ze in honderdtallen geteld. Elk was een plek waar iemand werd binnengebracht in het geloof dat in Jeruzalem begon, en het geloof ging waar Jezus had gezegd dat het heen zou gaan, “tot aan het uiterste der aarde” (Handelingen 1:8).


Een reactie plaatsen