Archeologen in Oud-Dongola, in het noorden van Soedan, hebben de vloer van de Grote Kerk van Jezus bereikt. Hun team gelooft dat dit de kathedraal van Makuria was, het christelijke koninkrijk dat in de middeleeuwen over de middenloop van de Nijl heerste, en het was waarschijnlijk de grootste kerk in het middeleeuwse Nubië. Een Soedanees-Pools team onder leiding van Artur Obłuski van het Pools Centrum voor Mediterrane Archeologie van de Universiteit van Warschau stuitte er in 2021 voor het eerst op. In november 2026 kondigden ze aan dat ze een trap naar beneden hadden gevolgd tussen muren die nog steeds ongeveer 11 meter hoog zijn en voor het eerst op de oorspronkelijke vloer van de kerk waren uitgekomen. De kerk was ongeveer 47 meter breed en 57 meter lang, en wellicht 21 meter hoog. Dat is “een gebouw dat groter is dan het beroemde Witte Huis in Washington D.C.”, zegt Obłuski, en hij vergelijkt de positie ervan in Nubië met die van de Hagia Sophia in Constantinopel.
Het verhaal van de kerk op die vloer begint in de Bijbel, met een functionaris van “Candace, koningin van de Ethiopiërs” die in zijn strijdwagen op de weg vanuit Jeruzalem Jesaja las. Filippus doopte hem in het eerste water dat ze tegenkwamen, “en hij vervolgde zijn weg met vreugde” (Handelingen 8:39). Vijf eeuwen later werden ook de koningen van de Nijl gedoopt, en gedurende zo'n achthonderd jaar daarna baden christenen langs dit deel van de rivier in kerken zoals deze.

Wat de archeologen vonden in Oud-Dongola
Oud-Dongola ligt op de oostelijke oever van de Nijl, halverwege de Derde en Vierde Cataract, en was het grootste deel van zijn lange bestaan de hoofdstad van Makuria. Het Pools Centrum voor Mediterrane Archeologie werkt daar sinds 1964, tegenwoordig samen met de Nationale Corporatie voor Oudheden en Musea van Soedan. In 2021 maakte het team de beschilderde muur van een grote apsis in het hart van de ommuurde citadel schoon, waarop nog steeds twee rijen monumentale figuren te zien zijn, en daarnaast de koepel van een groot graf. De apsis was 6 meter breed, de grootste die tot nu toe in Nubië is gevonden, en aanvankelijk schatten ze de kerk op ongeveer 26 meter breed. Het laatste seizoen verdubbelde dat cijfer bijna.
In het laatste veldseizoen ging het team verder naar binnen. Ze legden een grote trap bloot die naar de kerk leidde en de steunberen die de apsis versterkten, en ze volgden de trap naar beneden totdat ze voor het eerst de oorspronkelijke vloer van de kerk bereikten. Slechts een klein deel van het gebouw is opgegraven, en de trap is nog steeds de enige plek waar iemand die vloer heeft bereikt. Het moeilijkste aan de kerk, zegt Obłuski, is hoe goed deze bewaard is gebleven: de muren staan zo hoog dat het team tot grote diepte moet graven om ze te volgen.
Op de bovenverdieping van een gebouw dat aan de kathedraal was toegevoegd, kwam in hetzelfde seizoen een tweede, kleinere kerk aan het licht. De muren zijn slechts ongeveer een meter hoog bewaard gebleven, maar het beschilderde pleisterwerk dat ervan afviel, vult nu, in de woorden van Obłuski, “zes grote stellingkasten”. Tussen het puin lagen fragmenten van Griekse teksten in een zorgvuldig boekhandschrift, met letters van ongeveer een halve centimeter hoog, en de epigraficus van het team, Agata Deptuła, heeft ze gelezen als de bijbelse oden, de gebedsliederen die na het Psalter werden gekopieerd. Eén daarvan is afkomstig uit het Gebed van Hanna, de moeder van Samuel.

Christelijk Nubië, chronologisch overzicht
| wanneer | Wat er gebeurde | Verslag |
|---|---|---|
| Eerste eeuw | Filippus doopt de schatbewaarder van “Candace, koningin van de Ethiopiërs” | Acts 8:26–39 |
| Rond 77 n.Chr. | Plinius vermeldt dat een koningin genaamd Candace regeert in Meroë, een naam die “van koningin op koningin” werd doorgegeven | Plinius, Naturalis Historia 6.35 |
| 320 tot 350 | Een leger uit Aksum vernietigt Meroë | Britannica, “Nubië” |
| Ongeveer 540 | De Nobadae, in het noorden, worden christelijk door toedoen van de priester Julianus | Johannes van Efeze; Britannica |
| Midden 6e eeuw | Makuria wordt christelijk en Dongola groeit uit tot voorbij zijn citadel | PCMA, Oud-Dongola |
| Ongeveer 580 | Bisschop Longinus doopt de koning van Alodia, in het zuiden | Johannes van Efeze; Britannica |
| 652 | Een leger uit Egypte bereikt Dongola; het Baqt-verdrag volgt | Britannica; Koptische Encyclopedie |
| 707 | Stichtingsinscriptie van de kathedraal in Faras | Nationaal Museum in Warschau |
| 9e tot 11e eeuw | Hoogtijdagen van Dongola; de Troonzaal wordt in de 9e eeuw gebouwd | PCMA, Oud-Dongola |
| 835 | George, zoon van koning Zacharias, reist naar Bagdad en verkrijgt een gunstiger Baqt | Koptische Encyclopedie |
| 974 tot 1036 | Bisschoppen Petros (974–997) en Marianos (1005–1036) van Faras, afgebeeld met hun heiligen | Nationaal Museum in Warschau |
| Begin 12e eeuw | De crypte van aartsbisschop Georgios is beschreven in het Grieks, Koptisch en Oud-Nubisch | PCMA, Oud-Dongola |
| 1276 tot 1323 | Mamelukkenlegers uit Egypte vallen Nubië acht keer binnen | Koptische Encyclopedie |
| 1317 | De Troonzaal van Dongola wordt een moskee | PCMA, Oud-Dongola |
| 1323 | Een moslimheerser bestijgt de troon in Dongola | Koptische Encyclopedie |
| 1364 | Het koninklijk hof verlaat Dongola | PCMA, Oud-Dongola |
| 16e eeuw | Soba, hoofdstad van Alodia, moet wijken voor de Funj van Sennar | Britannica |
| 1961 tot 1964 | Poolse archeologen verwijderen de schilderingen van Faras voordat de Aswandam de locatie onder water zet | Nationaal Museum in Warschau |
| 1964 | Poolse opgravingen beginnen in Oude Dongola | PCMA, 2021 |
| 2021 | De apsis van de Grote Kerk van Jezus is gevonden | PCMA, 2021 |
| 2023 | Een beschilderde kamer met koning David is ernaast gevonden | PCMA, 2023 |
| November 2026 | Het team kondigt aan dat het de trap en de oorspronkelijke vloer heeft bereikt | Universiteit van Warschau; AP |

Wie was Candace, koningin van de Ethiopiërs?
Candace was de naam die de koninginnen van Kush van de een op de ander doorgaven. Kush was het oude koninkrijk aan de Nijl waarvan de hoofdstad tegen die tijd Meroë was, in het huidige Soedan, en de oude Grieken noemden dat land Ethiopië, wat het woord is dat Lucas gebruikt. In dezelfde eeuw stuurde keizer Nero, die daar een oorlog plande, soldaten de Nijl op om het land te verkennen, en Plinius de Oudere schreef op wat zij hem vertelden over Meroë: “dat een vrouw, wier naam Candace was, over het district heerste, waarbij die naam vele jaren van koningin op koningin was overgegaan.” Lucas noemt geen stad, dus we kunnen niet zeker weten naar welk huis de schatbewaarder terugkeerde. Maar de naam van de koningin en de Griekse naam voor het land wijzen beide naar het hof van Meroë, ver stroomopwaarts aan de Nijl vanuit Egypte. De kerk van Ethiopië bewaart haar eigen herinnering aan hem, waar onze pagina over Christendom in Ethiopië over vertelt.
De vroege kerk herinnerde zich hem als de eerstelingen van een oogst. Irenaeus, schrijvend rond 180, zegt dat “deze man ook naar de regio's van Ethiopië werd gestuurd om te prediken wat hij zelf had geloofd”. Eusebius, begin vierde eeuw, noemt hem “de eerstelingen van de gelovigen over de hele wereld” en zegt dat door hem “de profetie in vervulling ging, die verklaart dat Ethiopië zijn hand uitstrekt naar God.” Hij denkt aan de psalm: “Vorsten zullen uit Egypte komen; Ethiopië zal haastig zijn handen uitstrekken tot God” (Psalm 68:31). Wat de schatbewaarder deed toen hij thuiskwam, daarover is geen verslag. De volgende verslagen uit de Nijlkoninkrijken komen vijfhonderd jaar later, en zij vertellen over koningen.

Hoe werden de Nubische koninkrijken christelijk?
Tegen de zesde eeuw hielden drie koninkrijken de Nijl ten zuiden van Egypte in handen: Nobadia in het noorden, met zijn hoofdstad in Faras; Makuria in het midden, bestuurd vanuit Dongola; en Alodia in het zuiden. Johannes van Efeze, die aan het keizerlijk hof in Constantinopel was en daar de ambassadeur van de Nubische koning hoorde, vertelt hoe het geloof de eerste en de laatste van hen bereikte, in een geschiedenis die hij in de jaren 580 nog aan het schrijven was. Zijn verhaal begint met een oude priester genaamd Julianus, die “een oprecht geestelijk verlangen opvatte om de zwervende mensen die aan de oostelijke grenzen van de Thebaïs voorbij Egypte wonen, te kerstenen”. Julianus bracht zijn hoop naar keizerin Theodora, die “het voorstel met vreugde ontving”.
De christenen van die tijd waren verdeeld over het Concilie van Chalcedon, en de missie raakte verstrikt in het conflict. Justinianus, die vasthield aan het concilie, stuurde zijn eigen gezanten, en Theodora, die dat niet deed, schreef aan de hertog van de Thebaïs dat haar man als eerste moest aankomen of “je leven zal ervoor boeten”. De hertog hield de mannen van de keizer tegen en Julianus kwam als eerste aan. De koning van de Nobadae en zijn edelen hoorden Julianus graag aan, “en beleden de God van de christenen, zeggende: ‘dat Hij de enige ware God is, en er is geen andere naast Hem.’” Julianus bleef twee jaar in een hitte die zo hevig was dat “hij van negen uur 's ochtends tot vier uur 's middags zijn toevlucht moest zoeken in grotten vol water”, en hij “doopte zowel de koning als zijn edelen, en ook vele mensen.” De nieuwe bekeerlingen werden onder de hoede geplaatst van Theodosius, de patriarch van Alexandrië die het concilie had afgewezen, en zo groeide de Nubische kerk op met de blik gericht op Alexandrië. Die kerk, en wat zij nog steeds onderwijst, is het onderwerp van onze pagina over de Koptisch-Orthodoxe Kerk.
De bisschop die werd gestuurd om Julianus op te volgen, Longinus, werd drie jaar lang tegengehouden, totdat hij in vermomming wegslipte en “een pruik op zijn hoofd zette — want hij was erg kaal —”. In Nubië “bouwde hij voor hen een kerk, wijdde geestelijken en leerde hen de orde van de goddelijke dienst”. De ambassadeur van de koning vertelde later aan het hof, met Johannes van Efeze in de kamer: “Hoewel we in naam christenen waren, wisten we niet echt wat het christendom was totdat Longinus bij ons kwam.”
Daarna vroeg ook de koning van Alodia, ver in het zuiden, om Longinus. Om hem te bereiken moest de bisschop langs de koning van de Makoritae glippen, die elke pas bewaakte, en hij verloor zeventien kamelen in de woestijn. In Alodia “werd zowel de koning zelf als al zijn edelen gedoopt; en vervolgens, in de loop van de tijd, ook zijn volk.” Johannes kopieerde de dankbrief van de koning aan de koning van de Nobadae: “uw land is mijn land, en uw volk mijn volk,” schrijft de nieuwe christelijke koning, en hij vraagt om inrichting voor zijn kerk, en eindigt met, “want Christus is met ons.” De koning van de Nobadae schreef dat zijn ambassadeurs naar Alodia er soms “acht of tien jaar over deden om te gaan en terug te keren,” maar Longinus stuurde bericht terug “binnen tweehonderd dagen”.
Makuria zelf, het koninkrijk Dongola, werd in het midden van de zesde eeuw christelijk, en de overgeleverde pagina's van Johannes vertellen niet hoe. Later in de eeuw werden Nobadië en Makuria verenigd tot één koninkrijk dat vanuit Dongola werd bestuurd. Tegen de tijd dat de Grote Kerk van Jezus in het centrum stond, kan de aartsbisschop de kerk over zo'n 1.000 kilometer langs de Nijl hebben bestuurd.

Wat was de Baqt?
In 652 trok een leger, gestuurd door de nieuwe Arabische heersers van Egypte, de Nijl op naar Dongola. Het veroverde Makuria niet, en de twee partijen sloten een overeenkomst genaamd de Baqt, een naam die waarschijnlijk is afgeleid van het Griekse pakton, een pact. William Y. Adams, schrijvend in de Koptische Encyclopedie, beschrijft de voorwaarden ervan op basis van Arabische historici: geen van beide partijen zou oorlog voeren tegen de ander, reizigers zouden veilig passeren, en Nubië zou een jaarlijkse betaling van slaven sturen in ruil voor voedsel en goederen. De prijs van die vrede werd betaald in mensen.
De Baqt hield stand, althans in naam, gedurende meer dan zeshonderd jaar. Een brief gevonden in Qasr Ibrim in 1972, gedateerd 758, bevat een klacht van een gouverneur van Egypte aan de koning van Makuria dat de betalingen niet werden gedaan. In 835 liepen ze veertien jaar achter, meer dan koning Zacharias kon betalen, en zijn zoon George ging naar de kalief in Bagdad, die de prins met eer ontving, hem “beladen met geschenken” naar huis stuurde, de schuld vergaf en slechts om betaling elke drie jaar vroeg. De hoogtijdagen van Dongola, van de negende tot de elfde eeuw, vielen binnen die eeuwen van vrede.

Faras en zijn schilderingen
Het mooiste beeld dat we hebben van die christelijke wereld komt uit Faras, de oude hoofdstad van Nobadië, bij de Egyptische grens, wiens bisschop verantwoording aflegde aan de aartsbisschop van Dongola. De kathedraal draagt een stichtingsinscriptie uit 707. Tussen 1961 en 1964, toen de Aswandam op het punt stond de locatie te overstromen, groef een Poolse missie onder leiding van Kazimierz Michałowski de kathedraal uit het zand en haalde de muurschilderingen eraf, wat de enige manier was om ze te redden. Ongeveer de helft ging naar het Nationaal Museum in Warschau en de rest naar het Soedanees Nationaal Museum in Khartoem. Warschau heeft er bijna zeventig, geschilderd tussen de zevende en veertiende eeuw: de heilige Anna, en de bisschoppen Petros (974 tot 997) en Marianos (1005 tot 1036), elk geschilderd onder de bescherming van zijn heiligen, Petros met de heilige Petrus, Marianos met Christus en de Maagd met Kind.
Faras was ook het patroon waarmee het team Dongola in 2021 las. Ook daar stond de kathedraal in het midden van de citadel, met het koepelvormige graf van een bisschop ten oosten ervan. De koepel boven het graf van bisschop Joannes in Faras is 1,5 meter breed, en de koepel naast de apsis van Dongola is 7,5 meter.

Hoe kwam er een einde aan het christelijke Nubië?
Het christelijke Nubië kwam langzaam ten einde, over meer dan twee eeuwen, nadat de Mamluk-sultans van Egypte Nubië als vazal begonnen te behandelen. Adams telt acht Mamluk-invasies tussen 1276 en 1323, meestal om een meegaande koning op de troon te zetten. Een van de laatste christelijke koningen, David, viel Egypte aan om redenen die niemand kent, hoewel de Arabische schrijvers die erover vertellen zeggen dat de Grote Kerk van Jezus hem daartoe aanzette. Egypte antwoordde met een invasie en Dongola werd voor het eerst in zijn geschiedenis geplunderd. In 2023 vond het team een kleine gewelfde kamer naast de kathedraal, beschilderd met een scène die geen gelijke kent in de Nubische kunst: een koning, zeer waarschijnlijk David, die buigt om de hand van Christus te kussen, die in de wolken zit, terwijl de aartsengel Michaël zijn vleugels over hen beiden uitspreidt. Het Oud-Nubische schrift ernaast vraagt God om de stad te beschermen.
In 1317 werd de Troonzaal van de koningen van Makuria een moskee, en de archeologen beschouwen dat jaar als het begin van de islamitische periode in Nubië. Het staat er nog steeds, en het Poolse team heeft een project om het te restaureren, dat het de oudste bewaarde moskee in Soedan noemt. Een moslimheerser kwam in 1323 op de troon van Dongola en het koninklijk hof verliet de stad in 1364. Alodia hield het langst stand: de hoofdstad, Soba, hield stand tot de zestiende eeuw, toen het bezweek voor de moslim Funj van Sennar. Dongola bleef voortbestaan als de zetel van een klein koninkrijk totdat het in de achttiende eeuw werd verlaten.

Wat was er voorheen gevonden in Oud-Dongola?
In zestig jaar tijd hebben de Poolse missies meer dan een dozijn kerken in Oud-Dongola blootgelegd. Aan de voet van de citadel stond de Kruiskerk, een van de grootste in Makuria, en de Kerk van de Granieten Zuilen, die geleerden beschouwen als het model voor de kathedraal in Faras. Anderhalve kilometer verderop stond het Klooster van de Heilige Drie-eenheid, met meer dan honderd geschilderde scènes van Christus, Maria, de apostelen en de Bijbel uit de elfde tot de dertiende eeuw. Het team vond ook de crypte van aartsbisschop Georgios, gebouwd in het begin van de twaalfde eeuw, waarvan de muren waren beschreven in het Grieks, Koptisch en Oud-Nubisch. Ten oosten van de citadel staat nog steeds de Troonzaal van de koningen, het gebouw dat in 1317 een moskee werd.
Tot nu toe beschouwden geleerden een kerk buiten de stadsmuren als de kathedraal van Dongola, en ze leidden het ontwerp van latere Nubische kerken daarvan af. De Grote Kerk van Jezus staat er binnen, in het hart van de citadel, naast het graf van wat waarschijnlijk bisschoppen waren. Als het de kathedraal was, “was het een totaal ander gebouw dat de trends zette,” zei Obłuski in 2021. In november 2026 ging hij verder: “We zullen ons begrip van de rol van dat gebouw waarschijnlijk moeten herzien en ons afvragen wat de werkelijke functie ervan was, als het geen kathedraal was.” De lezing van het team berust op waar dit gebouw staat en wat er naast ligt; wat een kerk tot een kathedraal maakt, is het onderwerp van onze pagina over kathedralen, basilieken en kerken.

Wat is er nog onbekend?
Obłuski hoopt dat het volgende seizoen de volledige omvang van de kerk zal bepalen, en hij geeft de hoogte van ongeveer 21 meter slechts als een voorzichtige schatting. Tot nu toe is de vloer op slechts één plek bereikt. Niemand heeft nog gepubliceerd wanneer de kerk werd gebouwd, hoewel de Arabische bronnen haar herinneren als de grootste en rijkste kerk in Nubië. Onder de hoge muren kunnen meer schilderingen en inscripties zitten, zoals in Faras. Het team moet nog zeggen wie er onder de grote koepel ligt, en niemand weet nog waar de kerk buiten de muren voor diende, of waarom de beschilderde kamer van koning David werd gebouwd.
Al dit werk vindt plaats in een land in oorlog. Voorafgaand aan het seizoen voerde het team instandhoudings- en beschermingswerkzaamheden uit na de ergste overstromingen in Oud-Dongola sinds 1988, en werd een door Polish Aid gefinancierde zonne-installatie voltooid om de pompen aan te drijven die Nijlwater oppompen voor de huizen en velden van ongeveer 10.000 mensen, die door het conflict in Soedan zonder water waren komen te zitten. Tijdens de ramadan deelden teamleden een iftar, de maaltijd waarmee het dagelijkse vasten wordt verbroken, met de families die rondom de site wonen.
En in het puin van het kleine kerkje op de bovenverdieping van de kathedraal lagen die flarden van het Gebed van Hanna, in letters van een halve centimeter hoog. Hanna's lofzang begint met: “Mijn hart juicht in de Heer” (1 Samuël 2:1). Iemand in Dongola schreef haar woorden op het pleisterwerk van een kerk. Lucas geeft de schatbewaarder van de koningin dezelfde vreugde mee als hij naar huis gaat: “hij vervolgde zijn weg, verheugd.”


Een reactie plaatsen