20 Bijbelverzen over mentorschap, van Mozes en Jozua tot Paulus en Timotheüs

Exodus 18:19-20

“Luister nu naar mijn stem; ik zal u raad geven, en God zal met u zijn! U moet de mensen vertegenwoordigen voor God en hun zaken aan God voorleggen, en u moet hen waarschuwen voor de inzettingen en de wetten, en hen de weg laten weten waarin zij moeten wandelen en wat zij moeten doen.”

Reflectie: Jetro, de priester van Midian en de schoonvader van Mozes (Exodus 18:1), ziet hoe Mozes het volk alleen rechtspreekt “van de morgen tot de avond” en zegt tegen hem: “U kunt het niet alleen” (18:18). Zijn advies bestaat uit twee delen: Mozes behoudt het werk van het voorleggen van zaken aan God en het onderwijzen van de wetten, en bekwame mannen die God vrezen en omkoping haten, berechten de kleinere zaken. Vers 24 vermeldt dat Mozes “naar de stem van zijn schoonvader luisterde en alles deed wat hij gezegd had.”

Deuteronomy 31:7-8

“Toen riep Mozes Jozua en zei tegen hem ten overstaan van heel Israël: ‘Wees sterk en moedig, want u zult met dit volk het land binnengaan dat de HEERE aan hun vaderen gezworen heeft hun te geven, en u zult hen het in bezit laten nemen. Het is de HEERE Die voor u uit gaat. Hij zal met u zijn; Hij zal u niet loslaten en u niet verlaten. Wees niet bevreesd en wees niet ontsteld.’”

Reflectie: Mozes is 120 jaar oud en heeft te horen gekregen dat hij de Jordaan niet zal oversteken (31:2), dus stelt hij Jozua aan “ten overstaan van heel Israël.” De opdracht herhaalt wat hij zojuist in vers 6 tegen het hele volk heeft gezegd: wees sterk en moedig, want de Heer “zal u niet loslaten en u niet verlaten.” Jozua had gediend als assistent van Mozes, en Exodus 33:11 zegt dat de jongeman “de tent niet verliet.” Deuteronomium 34:9 zegt dat Jozua vol was van de geest van wijsheid “want Mozes had hem de handen opgelegd.”

2 Kings 2:9

“Toen zij overgestoken waren, zei Elia tegen Elisa: ‘Vraag wat ik voor u doen zal, voordat ik van u weggenomen word.’ En Elisa zei: ‘Laat er toch een dubbel deel van uw geest op mij rusten.’”

Reflectie: Elia had Elisa bij het ploegen geroepen door zijn mantel over hem heen te werpen, en Elisa “ging achter Elia aan en diende hem” (1 Koningen 19:19-21). Op de laatste dag van Elia weigert Elisa drie keer om hem te verlaten, en wanneer Elia vraagt wat hij voor Elisa kan doen, vraagt Elisa om een dubbel deel van de geest van Elia, het aandeel dat Deuteronomium 21:17 aan een eerstgeboren zoon geeft. Nadat Elia is weggenomen, pakt Elisa de gevallen mantel op en splijt de Jordaan ermee, en de profeten in Jericho zeggen: “De geest van Elia rust op Elisa” (2 Koningen 2:15).

Psalm 78:4-7

“Wij zullen ze niet verbergen voor hun kinderen, maar aan de komende generatie de roemrijke daden van de HEERE vertellen, en Zijn macht, en de wonderen die Hij gedaan heeft. Hij heeft een getuigenis in Jakob gevestigd en een wet in Israël aangesteld, die Hij onze vaderen gebood aan hun kinderen bekend te maken, opdat de volgende generatie ze zou kennen, de kinderen die nog geboren zouden worden, en zij zouden opstaan en ze aan hun kinderen zouden vertellen, zodat zij hun hoop op God zouden stellen en de werken van God niet zouden vergeten, maar Zijn geboden in acht zouden nemen.”

Reflectie: De psalm opent met een leraar die “dingen die wij gehoord en geweten hebben, die onze vaderen ons verteld hebben” doorgeeft (78:3). De verzen 5-6 beschrijven onderwijs dat bedoeld is om door verschillende generaties heen te gaan: God gebood de vaderen om hun kinderen te onderwijzen, zodat “de kinderen die nog geboren zouden worden” het zouden leren en aan hun eigen kinderen zouden vertellen. Vers 7 geeft het doel aan: dat zij “hun hoop op God zouden stellen en de werken van God niet zouden vergeten.”

Spreuken 1:8-9

“Hoor, mijn zoon, de vermaning van uw vader, en verlaat de onderwijzing van uw moeder niet, want zij zijn een sierlijke krans voor uw hoofd en ketenen voor uw hals.”

Reflectie: De eerste toespraak tot “mijn zoon” in Spreuken volgt direct op het motto van het boek: “De vreze des HEEREN is het begin van de kennis” (1:7). Beide ouders onderwijzen hier: de vader geeft instructie en de moeder onderwijs, en de zoon wordt verteld beide te bewaren. Vers 9 vergelijkt hun onderwijs met een krans op het hoofd en kettingen om de hals.

Titus 2:3-5

“Evenzo moeten de oudere vrouwen in hun gedrag zijn zoals het heiligen past: geen lasteraars, niet verslaafd aan veel wijn. Zij moeten goede dingen onderwijzen, zodat zij de jonge vrouwen opvoeden tot liefde voor hun man en kinderen, tot bezonnenheid, zuiverheid, huiselijkheid, goedheid en onderdanigheid aan de eigen man, opdat het Woord van God niet gelasterd wordt.”

Reflectie: Paulus had Titus op Kreta achtergelaten om de gemeenten in orde te brengen (Titus 1:5), en hoofdstuk 2 vertelt hem wat hij elke groep moet onderwijzen. Van de groepen die in de verzen 2-6 worden genoemd, krijgen de oudere vrouwen de onderwijstaak: zij moeten “het goede onderwijzen” en de jonge vrouwen opleiden. De reden die aan het eind van vers 5 wordt gegeven is “opdat het woord van God niet gelasterd wordt.” Titus zelf krijgt de opdracht om “een voorbeeld van goede werken” te zijn voor de jongere mannen (2:6-7).

Luke 6:40

“Een leerling staat niet boven zijn leermeester, maar ieder die volledig is opgeleid zal zijn als zijn leermeester.”

Reflectie: Jezus zegt dit in de preek die hij houdt op “een vlakke plaats” (Lukas 6:17), direct nadat hij vroeg: “Kan een blinde een blinde leiden?” (6:39). De uitspraak staat tussen die vraag en die over de splinter in het oog van een broeder en de balk in het eigen oog (6:41), beide gaan over helder zien voordat men iemand leidt of corrigeert. Marcus 3:14 geeft het eerste doel van Jezus’ eigen opleiding van de Twaalf: hij stelde hen aan “opdat zij bij Hem zouden zijn.”

Mattheüs 28:19-20

“Ga dan heen, onderwijs al de volken, hen dopend in de Naam van de Vader en van de Zoon en van de Heilige Geest, hun lerend alles wat Ik u geboden heb, in acht te nemen. En zie, Ik ben met u al de dagen, tot aan de voleinding van de wereld.”

Reflectie: De opgestane Jezus spreekt tot “de elf discipelen” op een berg in Galilea (28:16), en stuurt hen uit om meer discipelen te maken. De twee verzen noemen twee delen van dat werk: dopen, en “hen onderwijzen om alles in acht te nemen wat Ik u geboden heb.” De opdracht eindigt met een belofte: “Ik ben met u al de dagen, tot aan de voleinding van de wereld.”

1 Korintiërs 11:1

“Wees mijn navolgers, zoals ik die van Christus ben.”

Reflectie: Het vers volgt op Paulus’ woorden over alles doen tot eer van God, waarin hij zegt dat hij probeert iedereen te behagen, “niet zoekend naar mijn eigen voordeel, maar naar dat van velen” (10:33). Eerder in de brief noemt hij zichzelf de vader van de Korintiërs in Christus en zegt hij dat hij Timoteüs stuurt “om u in herinnering te brengen mijn wegen in Christus” (4:15-17). De navolging waar hij om vraagt heeft een grens: zij moeten hem navolgen zoals hij Christus navolgt.

Filippenzen 4:9

“Wat u van mij geleerd en ontvangen en gehoord en gezien hebt, doe dat; en de God van de vrede zal met u zijn.”

Reflectie: Paulus somt vier manieren op waarop de Filippenzen opnamen wat hij onderwees: zij leerden het, ontvingen het, hoorden het en zagen het in hem. Omdat de lijst bevat wat zij “zagen,” omvat wat zij moeten beoefenen zowel zijn gedrag als zijn woorden. In hoofdstuk 2 beschrijft hij de jaren van Timoteüs met hem in familie-termen: “als een zoon bij een vader heeft hij met mij gediend in het evangelie” (2:22).

1 Tessalonicenzen 2:8

“Zo waren wij, vol genegenheid voor u, bereid u niet alleen het Evangelie van God te geven, maar ook ons eigen leven, omdat u ons zeer dierbaar geworden was.”

Reflectie: Paulus schrijft met Silvanus en Timoteüs (1:1) en beschrijft hun tijd met de Thessalonicenzen in twee familiebeelden: “als een voedster die haar eigen kinderen koestert” (2:7) en “als een vader zijn kinderen” die ieder van hen vermaande en bemoedigde (2:11). Daartussen zegt hij dat zij “ons eigen leven” deelden samen met het evangelie. Vers 9 voegt eraan toe dat zij dag en nacht werkten om niemand tot last te zijn.

2 Timoteüs 1:6-7

“Om die reden herinner ik u eraan de gave van God aan te wakkeren die in u is door de oplegging van mijn handen, want God heeft ons niet een geest van vreesachtigheid gegeven, maar van kracht, liefde en bezonnenheid.”

Reflectie: Het geloof van Timoteüs “woonde eerst” in zijn grootmoeder Loïs en zijn moeder Eunice (1:5), en Paulus voegt zijn eigen deel toe: de gave van God die in Timoteüs is “door de oplegging van mijn handen.” Hij herinnert Timoteüs eraan die gave aan te wakkeren, en vers 7 geeft de reden waarom hij niet hoeft in te houden: God gaf “een geest niet van vrees, maar van kracht en liefde en bezonnenheid.”

2 Timoteüs 2:2

“En wat u van mij gehoord hebt onder vele getuigen, vertrouw dat toe aan trouwe mensen die bekwaam zullen zijn om ook anderen te onderwijzen.”

Reflectie: Paulus schrijft aan Timotheüs als “mijn kind” (2:1), en de zin noemt vier schakels in een keten van onderwijs: Paulus, Timotheüs, de getrouwe mannen aan wie Timotheüs het toevertrouwt, en de anderen die zij zullen onderwijzen. Timotheüs hoorde het “in de aanwezigheid van vele getuigen,” en de mannen die hij kiest, moeten zowel getrouw als bekwaam zijn om te onderwijzen. Later in de brief zegt Paulus hem door te gaan in wat hij geleerd heeft, “wetende van wie je het geleerd hebt” (3:14).

Acts 20:32

“En nu draag ik u op aan God en aan het woord van Zijn genade, dat bij machte is u op te bouwen en u een erfdeel te geven onder al de geheiligden.”

Reflectie: Paulus zegt dit in zijn afscheid van de oudsten van Efeze, die hij had opgeroepen om hem in Milete te ontmoeten (20:17). Hij herinnert hen eraan dat hij drie jaar lang “niet opgehouden heeft om ieder van hen dag en nacht met tranen te vermanen” (20:31), en waarschuwt dat er na zijn vertrek “grimmige wolven” zullen komen (20:29). Nadat hij hen zelf onderwezen heeft, beveelt hij hen nu aan bij God en bij “het woord van zijn genade, dat in staat is om u op te bouwen.”

Hebrews 13:7

“Denk aan jullie leiders, die het woord van God tot jullie hebben gesproken. Beschouw de uitkomst van hun levenswandel en volg hun geloof na.”

Reflectie: De leiders hier worden in de verleden tijd beschreven, “zij die tot u het woord van God hebben gesproken,” en de lezers wordt verteld om “de uitkomst van hun levenswandel” te beschouwen en hun geloof na te volgen. Vers 17 richt zich tot de leiders die de kerk nu heeft: “Gehoorzaam uw leiders en wees hen onderdanig, want zij waken over uw zielen.”

1 Petrus 5:5

“Evenzo, u die jonger bent, wees onderdanig aan de oudsten. Wees allen met nederigheid bekleed jegens elkaar, want ‘God wederstaat de hoogmoedigen, maar geeft genade aan de nederigen.’”

Reflectie: Petrus schrijft “als een mede-oudste” en zegt de oudsten om de kudde te hoeden, “niet als heersers over degenen die aan uw zorg zijn toevertrouwd, maar als voorbeelden voor de kudde” (5:3). Hij richt zich vervolgens tot de jongeren, die onderdanig moeten zijn aan de oudsten, en tot iedereen, die zich met nederigheid jegens elkaar moet bekleden. De slotzin is hetzelfde gezegde dat Jakobus 4:6 citeert.

Spreuken 27:17

“IJzer scherpt ijzer, zo scherpt de ene mens de andere.”

Reflectie: Het spreekwoord vergelijkt wat de ene persoon voor de andere doet met ijzer dat ijzer scherpt. Eerder in Spreuken 27 ligt de waarde van een vriend in wat hij zegt: “Getrouw zijn de wonden van een vriend” (27:6), en “de zoetheid van een vriend komt voort uit zijn oprechte raad” (27:9).

Proverbs 9:9

“Onderwijs een wijze, en hij zal nog wijzer worden; leer een rechtvaardige, en hij zal in inzicht toenemen.”

Reflectie: De twee verzen ervoor beschrijven het tegenovergestelde geval: een spotter corrigeren brengt misbruik en haat met zich mee, terwijl een wijze die terechtgewezen wordt “u zal liefhebben” (9:7-8). Onderricht voegt toe aan de wijsheid die een wijze al bezit. Vers 10 noemt waar wijsheid begint: “De vreze des Heren is het begin van wijsheid.”

Spreuken 19:20

“Luister naar raad en aanvaard vermaning, opdat u in de toekomst wijs wordt.”

Reflectie: Dit spreekwoord spreekt tot degene die onderwezen wordt. Het vraagt om twee dingen, luisteren naar raad en onderricht aanvaarden, en plaatst de winst “in de toekomst.” Vers 27 van hetzelfde hoofdstuk stelt het omgekeerde: “Houd op met het horen van onderricht, mijn zoon, en u zult afdwalen van de woorden van kennis.”

Spreuken 15:22

“Plannen mislukken bij gebrek aan overleg, maar door de veelheid van raadgevers komen ze tot stand.”

Reflectie: Plannen falen zonder raad en slagen “met vele raadgevers.” Het spreekwoord beveelt een aantal raadgevers aan, zoals Spreuken 11:14 dat doet voor een heel volk: “in een overvloed van raadgevers is er veiligheid.”