Jezus droeg vrijwel zeker eenvoudige leren sandalen: een zool van enkele lagen leer, vastgebonden aan de voet met leren riemen. Dergelijke sandalen, uit zijn eeuw en de volgende, zijn gevonden bij Masada en in grotten bij de Dode Zee. De evangeliën beschrijven zijn schoeisel nooit, maar Johannes de Doper noemt de riem ervan.
“Na mij komt iemand die sterker is dan ik,” predikte Johannes bij de Jordaan, “van wie ik het niet waard ben om neer te buigen en de riem van zijn schoenen los te maken” (Marcus 1:7). De riem is de band waarmee een sandaal werd vastgemaakt. Johannes, naar wie men vanuit de wildernis kwam luisteren, kon niets nederigers bedenken dan neerbuigen om die riem los te maken, en hij zei dat hij zelfs dat niet waard was. De enige glimp die de evangeliën ons geven van Jezus’ sandalen komt dus van een man die zichzelf aan Jezus’ voeten plaatste.

Droeg Jezus sandalen?
Ja. Alle vier de evangeliën vermelden de uitspraak van Johannes over zijn schoeisel (Mattheüs 3:11; Marcus 1:7; Lucas 3:16; Johannes 1:27), en toen Jezus de twaalf uitzond, zei hij tegen hen: “schoeisel aan te trekken; en niet twee stel kleren aan te doen” (Marcus 6:9). Hij bewandelde de wegen van Galilea en Judea, klom naar Jeruzalem voor de feesten en ging waar zijn volk ging, en de mensen van zijn land droegen sandalen.
Mattheüs en Lucas lijken in eerste instantie het tegenovergestelde te zeggen. In Mattheüs vertelt Jezus de twaalf om “geen twee stel kleren, geen schoenen, noch een staf” mee te nemen (Mattheüs 10:10), en in Lucas stuurt hij de zeventig uit met de woorden: “Draag geen beurs, geen reistas, noch schoenen” (Lucas 10:4). Augustinus merkte dit raadsel rond het jaar 400 op in zijn Harmonie van de Evangeliën. Hij las Mattheüs als een verbod om schoenen mee te nemen op reis, “het beteugelen van die zorg die denkt dat dergelijke dingen met hen mee moeten worden gedragen, omdat ze anders onvoorzien zouden kunnen zijn.” Ze moesten gaan zoals ze waren en op God vertrouwen voor de rest. Jezus vroeg hen later hoe het was gegaan: “Toen Ik u uitzond zonder beurs, en reistas, en schoenen, hebt u toen aan iets gebrek gehad? En zij zeiden: Aan niets” (Lucas 22:35).

Hoe zagen sandalen eruit in de tijd van Jezus?
We weten dit omdat er enkele bewaard zijn gebleven. De droge lucht van de Judese woestijn heeft leer tweeduizend jaar lang geconserveerd, en sandalen uit de eeuw van Jezus en de volgende zijn daar uit de grond gekomen. Ze tonen iets eenvoudigs: een platte zool van leer, opgebouwd in lagen, vastgehouden met leren riemen die rond de voet zijn gebonden.
Een paar zolen uit Qumran, waar de Dode Zeerollen werden gevonden, is gemaakt van “drie lagen leer vastgezet met leren bindingen.” Lipjes gingen door gleuven bij de hiel, en de hoofdriem liep door die lipjes en werd vastgebonden door een gleuf bij de teen, “waardoor de voet op de zool werd gehouden.” Het Center for Online Judaic Studies, wiens vermelding verwijst naar de tentoonstellingscatalogus van de Israel Antiquities Authority uit 1993 Rollen van de Dode Zee, voegt eraan toe dat “intacte sandalen van dit type, daterend uit verschillende eeuwen, werden gevonden bij Masada en in de Grot van de Brieven.” Masada is het woestijnfort waar Joodse rebellen standhielden tijdens de Eerste Joodse Opstand, in de generatie na Jezus. Yigael Yadin koppelde de vondsten in de Grot van de Brieven aan de Tweede Joodse Opstand van 132–135, hoewel latere archeologen zich hebben afgevraagd of sommige ervan ouder zijn. In een andere grot, in Wadi el-Habibi, vond de archeoloog Joseph Patrich een leren sandaal uit de Romeinse tijd waarvan de zool “gemaakt was van twee lagen vastgezet door leren stroken,” van hetzelfde type als gevonden bij Masada.
De gids van de United Bible Societies over voorwerpen in de Bijbel vat samen wat zo’n sandaal was: “een zool gemaakt van leer (of mogelijk hout) vastgebonden aan de voet door middel van leren riemen of banden.” Het voegt eraan toe dat sandalen “niet werden vastgegespt, zoals bij de meeste moderne sandalen, maar eerder werden vastgebonden met riemen die rond de enkels werden gewikkeld.” De sandalen die Jezus droeg waren dus hoogstwaarschijnlijk eenvoudig, praktisch en werden elke ochtend met de hand vastgebonden, net als die van zijn buren.
Romeinse soldaten droegen iets zwaarders. Marvin Vincents Woordstudies in het Nieuwe Testament (1887) beschrijft de soldaat caligae als sandalen “gebonden met riemen over de wreef en rond de enkel, en met zolen die dik bezet waren met spijkers.” Een Galilese leraar te voet had geen behoefte aan spijkers.

Wat was de “riem” waar Johannes de Doper over sprak?
Het Griekse woord is himas, “een riem,” wat volgens Strong’s Concordance vooral betekende “de binding (van een sandaal).” Het oude Engelse “latchet” betekende hetzelfde. Abraham gebruikte het als het kleinste ding dat hij kon noemen toen hij de beloning van de koning van Sodom weigerde: “Ik zal niets nemen van een draad tot aan een schoenriem” (Genesis 14:23).
Johannes zegt het op drie manieren in de evangeliën. In Marcus is hij het niet waard om “zich neer te buigen en de riem van zijn sandalen los te maken” (Marcus 1:7); in Lucas en Johannes, “om ze los te maken” (Lucas 3:16; Johannes 1:27); in Mattheüs, “wiens schoenen ik niet waardig ben te dragen” (Mattheüs 3:11). De Cambridge Bible for Schools and Colleges legt uit waarom: “Het ambt van het dragen en losmaken van de sandalen van grote persoonlijkheden viel toe aan de nederigste slaven.” De grootste profeet van zijn tijd stelde zichzelf onder dat niveau.
En toen deed Degene wiens sandalen Johannes niet wilde aanraken, zelf het laagste werk. Bij het Laatste Avondmaal “staat Jezus op van de maaltijd, legt zijn kleren af, en neemt een doek en omgordt zich. Daarna giet hij water in een bekken en begint de voeten van de discipelen te wassen” (Johannes 13:4–5). De voeten die hij waste, hadden dezelfde wegen bewandeld als die van hem.

Hoe worden de sandalen van Jezus genoemd?
De evangeliën gebruiken twee Griekse woorden. Meestal is het hupodēma, letterlijk “iets dat eronder gebonden is”, wat het lexicon van Thayer definieert als “een sandaal, een zool die met riemen aan de voet is bevestigd.” In Marcus 6:9, en wanneer de engel Petrus in de gevangenis wakker maakt met “bind je sandalen aan” (Handelingen 12:8), is het sandalion, “een sandaal, een zool gemaakt van hout of leer, die de onderkant van de voet bedekt en met riemen is vastgebonden.” Het Hebreeuws van het Oude Testament zegt na’al. De King James Version vertaalt deze meestal als “schoenen”, maar wat de woorden beschrijven is een sandaal.

Bestaat het schoeisel van Jezus nog?
Er kan geen sandaal uit de tijd van de evangeliën zelf tot Jezus worden herleid. De bekendste sandalen waarvan wordt gezegd dat ze van hem zijn, worden bewaard in Prüm, in het westen van Duitsland. De Catholic Encyclopedia van 1911 noemt “de sandalen van Christus” het meest opmerkelijke van de vele relikwieën van de abdij en zegt “ze worden genoemd door Pepijn in de akte van 762.” Pepijn de Korte, koning der Franken, “zou ze uit Rome hebben ontvangen als een geschenk van paus Zacharias of paus Stefanus.” Die akte werd ongeveer zeven eeuwen na de kruisiging geschreven. Een reisschrijver voor Stars and Stripes die in 2026 op bezoek was, vond ze bewaard in een verguld reliekschrijn en vernam dat ze “nu alleen bij speciale gelegenheden worden getoond.” Zie voor een soortgelijk relikwie de Heilige Tuniek van Christus.

Staan de “sandalen van de verlossing” in de Bijbel?
Niet met die woorden. De uitdrukking komt hoogstwaarschijnlijk uit de wapenrusting van God in Efeziërs 6, maar daar horen de schoenen en de redding bij verschillende onderdelen. Paulus vertelt gelovigen om te staan “met de voeten geschoeid met de bereidheid van het evangelie van de vrede”, en vervolgens om “de helm van de redding aan te nemen, en het zwaard van de Geest, dat is het woord van God” (Efeziërs 6:15, 17). Dus de schoenen van de Bijbel zijn het evangelie van de vrede, en de redding is een helm. De volledige wapenrusting wordt uiteengezet in wat de wapenrusting van God is.
Paulus dacht waarschijnlijk aan de sandalen van een soldaat, en twee negentiende-eeuwse commentaren zeggen dat ook. Het woord voor “bereidheid”, hetoimasia, betekent gereedheid, en Vincent merkt op dat het soms werd gebruikt voor “stevige voet aan de grond”. De Pulpit Commentary verwoordt het beeld eenvoudig: “De Romeinse sandaal was voorzien van spijkers die stevig grip boden op de grond, zelfs als deze schuin of glad was; zo houdt het goede nieuws van vrede ons rechtop en standvastig.”
Toch is de uitdrukking niet ver verwijderd van de Bijbel. Jesaja heeft een vers waarin voeten en redding elkaar wel ontmoeten: “Hoe lieflijk zijn op de bergen de voeten van hem die goede tijdingen brengt, die vrede verkondigt; die goede tijdingen van het goede brengt, die redding verkondigt; die tot Sion zegt: Uw God regeert!” (Jesaja 52:7).

Wat betekenen sandalen in de Bijbel?
Sandalen zijn dingen voor een reiziger, dus ze uittrekken kan betekenen dat men stopt voor God. Bij de brandende braamstruik zei God tegen Mozes: “trek uw schoenen van uw voeten, want de plaats waarop u staat is heilige grond” (Exodus 3:5), en Jozua hoorde hetzelfde voor Jericho (Jozua 5:15). Sandalen bezegelden ook een belofte: in de tijd van Ruth “trok een man zijn schoen uit en gaf die aan zijn naaste: en dit was een getuigenis in Israël” (Ruth 4:7). Toen de verloren zoon thuiskwam, vroeg zijn vader om “het beste gewaad, … en schoenen aan zijn voeten” (Lucas 15:22). “Slaven gingen blootsvoets”, zoals het Jamieson-Fausset-Brown commentaar het verwoordt, en de schoenen vertelden het huishouden dat hij een zoon was. En God herinnerde Israël eraan dat “uw schoen niet versleten is aan uw voet” gedurende veertig jaar in de woestijn (Deuteronomium 29:5). Meer van deze verzen zijn verzameld in Bijbelverzen over voeten.
Paulus nam het vers van Jesaja over toen hij aan Rome schreef over de mensen die God stuurt met het evangelie. Hun sandalen zouden net zo eenvoudig zijn geweest als die van hun Meester, en net zo stoffig. “Hoe lieflijk zijn de voeten van hen die het evangelie van vrede prediken en goede tijdingen van goede dingen brengen!” (Romeinen 10:15).


Een reactie plaatsen