Wat is christelijke aanbidding? Hoe christenen aanbidden, en waarom

Christelijke aanbidding is God de eer geven die Hem alleen toekomt: voor Hem neerbuigen, Hem danken en Hem dienen. Christenen aanbidden één God, de Vader, de Zoon en de Heilige Geest. Ze komen op zondagen samen om de Bijbel te horen, te bidden, te zingen en het Heilig Avondmaal te vieren, en ze bieden Hem de rest van hun leven gedurende de week aan.

Jezus gaf de maatstaf hiervan aan een Samaritaanse vrouw die de oude vraag opwierp waar God aanbeden moest worden: “de ure komt en is nu, dat de waarachtige aanbidders de Vader aanbidden zullen in geest en in waarheid; want de Vader zoekt zulke aanbidders” (Johannes 4:23). Voordat wij ooit op zoek gaan naar God, is de Vader op zoek naar aanbidders. Paulus bracht aanbidding vervolgens buiten de samenkomst en in het hele leven: “stel uw lichamen tot een levend offer, heilig, Gode welbehaaglijk, hetwelk is uw redelijke godsdienst” (Romeinen 12:1).

In de Bijbel is aanbidden in de eerste plaats neerbuigen. Het gebruikelijke woord in het Oude Testament, het Hebreeuwse shachah, betekent diep buigen of languit liggen voor een koning of voor God. De Statenvertaling vertaalt het 99 keer als “aanbidden” en nog eens 49 keer als “buigen” of “zich neerbuigen”. Abraham gebruikt het wanneer hij zijn dienaren achterlaat: “Ik en de jongen zullen daarheen gaan om te aanbidden, en dan tot u terugkeren” (Genesis 22:5). Een psalm plaatst het woord en de houding naast elkaar: “Kom, laat ons aanbidden en neerbuigen: laat ons knielen voor de Heer, onze Maker” (Psalm 95:6).

Het Nieuwe Testament heeft er twee woorden voor. Proskyneo betekent ook knielen of neervallen als eerbetoon, en de vertalers van de King James Version vertalen het elke keer dat het voorkomt (60 keer) als “aanbidden”. Het is het woord in Jezus’ uitspraak over geest en waarheid, en het woord voor wat de vrouwen deden toen de opgestane Jezus hen ontmoette: “zij kwamen bij Hem en grepen Hem bij de voeten en aanbaden Hem” (Mattheüs 28:9). Het tweede woord, latreuo, betekent dienen, en werd gebruikt voor priesters die hun taken uitvoerden. Beide staan op één lijn wanneer Jezus Satan antwoordt: “De Heer, uw God, zult gij aanbidden en Hem alleen zult gij dienen” (Mattheüs 4:10). Het zelfstandig naamwoord, latreia, is de “godsdienst” in Romeinen 12:1.

Dus in de Schrift is aanbidding een houding en een dienst voordat het een lied is. Zingen is daar een van de vele manieren van, en de Bijbelverzen over aanbidding behouden die volgorde: knielen, dienen en offeren komen eerst, en zingen gaat daarmee gepaard. Aanbidding begint op onze knieën.

Eén God, en Hem alleen. De Westminster Confessie van de presbyteriaanse kerken verwoordt het in één zin: “Religieuze aanbidding moet worden gegeven aan God, de Vader, de Zoon en de Heilige Geest; en aan Hem alleen”. De Catechismus van de Katholieke Kerk zegt het in eigen woorden: “God aanbidden is Hem erkennen als God, als de Schepper en Verlosser, de Heer en Meester van alles wat bestaat, als oneindige en barmhartige Liefde.”

Christenen aanbidden Jezus vanaf het begin. De vrouwen die Hem na Zijn opstanding ontmoetten, grepen Zijn voeten vast en aanbaden Hem, en een rapport van een Romeinse gouverneur geschreven tussen 111 en 113 zegt dat christenen “een lofzang aan Christus als aan een god” zongen. Zij zagen dit niet als het aanbidden van een tweede god naast de eerste. Justinus de Martelaar, die zo'n veertig jaar later schreef, zegt dat christenen “de Maker van alles zegenen door Zijn Zoon Jezus Christus, en door de Heilige Geest”: de ene God, bekend als Vader, Zoon en Geest.

Het boek Handelingen vat het leven van de kerk in Jeruzalem samen in één vers: “En zij volhardden in de leer van de apostelen en in de gemeenschap, in het breken van het brood en in de gebeden” (Handelingen 2:42). Onderwijs, gemeenschap, het brood en gebed vormen nog steeds het kader van de meeste christelijke diensten. De brief van Paulus aan Korinthe toont een bijeenkomst waar veel mensen aan deelnamen: “wanneer u samenkomt, heeft ieder van u een psalm, heeft een lering, heeft een openbaring, heeft een andere taal, heeft een uitlegging. Laat alles gebeuren tot opbouw” (1 Korintiërs 14:26).

Een van de vroegste beschrijvingen van buiten de kerk kwam van een man die haar vervolgde. Plinius de Jongere, Romeins gouverneur van Bithynië en Pontus tussen 111 en 113, schreef aan keizer Trajanus over de christenen die hij had ondervraagd. Zij vertelden hem “dat zij de gewoonte hadden om op een vaste dag voor zonsopgang samen te komen en beurtelings een lofzang aan Christus als aan een god te zingen”, en zich door een eed te verbinden “om geen fraude, diefstal of overspel te plegen”. Later op de dag zouden zij “opnieuw samenkomen om voedsel te nuttigen – maar gewoon en onschuldig voedsel.” Om hun verhaal te controleren, martelde Plinius twee tot slaaf gemaakte vrouwen “die diaconessen werden genoemd”, en vond “niets anders dan een verdorven, buitensporig bijgeloof.” De eerste christenen zongen voor zonsopgang, en sommigen van hen leden eronder.

De Didache, een kort kerkelijk handboek dat geleerden dateren in de late eerste of vroege tweede eeuw, geeft de regel voor de dag: “kom op de dag van de Heer samen, breek het brood en breng dankzegging nadat u uw overtredingen hebt beleden, opdat uw offer zuiver mag zijn.” Iedereen die in onmin leefde met een naaste, moest wegblijven totdat de twee verzoend waren.

Het meest volledige vroege verslag komt van Justinus de Martelaar, een christelijke leraar die tussen ongeveer 153 en 155 een verdediging van het geloof schreef aan keizer Antoninus Pius. In hoofdstuk 67 van zijn Eerste Apologie leidt hij ons door een zondagochtend:

1. Iedereen, uit de stad en van het platteland, komt “op één plaats” samen.
2. “de gedenkschriften van de apostelen of de geschriften van de profeten worden gelezen, zolang de tijd het toelaat”.
3. De voorzitter predikt en spoort de mensen aan om na te volgen wat zij hebben gehoord.
4. Allen staan samen op en bidden.
5. Brood, wijn en water worden gebracht, de voorzitter “draagt gebeden en dankzeggingen op, naar zijn vermogen”, en de mensen antwoorden “Amen”.
6. Iedereen ontvangt, en de diakenen brengen een deel naar degenen die afwezig zijn.
7. Degenen die in staat zijn, geven wat zij kiezen, en de voorzitter gebruikt het voor “de wezen en weduwen”, de zieken, gevangenen en vreemdelingen.

Schriftlezing, preek, gebed, dan het brood en de beker. Als u deze zondag naar een katholieke mis, een orthodoxe goddelijke liturgie, een lutherse goddelijke dienst of een anglicaanse heilige communie gaat, zult u de orde van Justinus nog steeds tegenkomen.

Wanneer zij samenkomen, doen de kerken nog steeds dezelfde paar dingen: de Bijbel lezen en prediken, bidden, zingen, dopen, het brood en de beker delen, en geven. Zij verschillen van mening over hoe vast de orde moet zijn en over wat het Avondmaal is. De belangrijkste zondagsdienst in verschillende grote tradities ziet er als volgt uit, elk in eigen termen:

Kerk	Belangrijkste zondagsdienst	In het centrum	Orde van dienst
Katholiek	De Mis	De Eucharistie, “het hart en het hoogtepunt” van het leven van de Kerk	Vaste teksten: het Woord, dan de Eucharistie
Orthodox	De Goddelijke Liturgie	De Eucharistie, “het centrale mysterie van de Kerk”	Vaste gebeden, zoals de Liturgie van de Heilige Johannes Chrysostomus
Luthers	De Goddelijke Dienst (de Mis van de Augsburgse Confessie)	Gods Woord en Sacramenten	Vast, in verschillende muzikale zettingen
Anglicaans	Heilig Avondmaal	Woord en Sacrament	Vaste teksten uit een nationaal gebedenboek, zoals het Common Worship van de Church of England
Gereformeerd en Presbyteriaans (Westminster Confessie)	De eredienst	Schriftlezing en prediking, psalmen, de sacramenten	Alleen wat de Schrift voorschrijft
Baptist	De eredienst	Prediking; doop en het Heilig Avondmaal als verordeningen	Elke gemeente beslist zelf
Pinkstergemeente (Assemblies of God)	De eredienst	Gezongen lofprijs en het Heilig Avondmaal, met ruimte voor de gaven van de Geest	Vrijer, open voor de gaven uit 1 Korintiërs 12 tot 14

Voor katholieken bestaat de Mis “als het ware uit twee delen: de Liturgie van het Woord en de Liturgie van de Eucharistie”, die “slechts één enkele daad van aanbidding vormen”, in de woorden van de Algemene Instructie van het Romeins Missaal. De Catechismus noemt de Eucharistie “het hart en het hoogtepunt van het leven van de Kerk”. De orthodoxen spreken in bijna dezelfde bewoordingen over de Goddelijke Liturgie: Pater Alciviadis Calivas, schrijvend voor het Grieks-orthodox aartsbisdom van Amerika, noemt het “het centrale mysterie van de Kerk” en “tegelijkertijd de bron en het hoogtepunt van haar leven.”

De lutherse hervormers behielden de Mis. De Augsburgse Confessie van 1530 beantwoordt de beschuldiging dat zij deze hadden afgeschaft: “de Mis wordt onder ons behouden en met de hoogste eerbied gevierd”, met Duitse gezangen toegevoegd “om het volk te onderwijzen”. Lutheranen van de Missouri-synode noemen het nu de Goddelijke Dienst, en hun uitgever, Concordia Publishing House, legt uit dat “lutheranen geloven dat aanbidding een daad is van het ontvangen van Gods gaven” en dat de dienst “een tijd is waarin God tot ons komt door Zijn Woord en Sacramenten.” De Church of England beschrijft haar hoofddienst in dezelfde twee bewegingen: “Er zijn in feite twee delen in de dienst van de Heilige Communie: het Woord en het Sacrament.”

Kerken die de Westminster Confessie aanhangen, voornamelijk gereformeerde en presbyteriaanse kerken, volgen wat het regulatieve principe wordt genoemd: “de aanvaardbare manier om de ware God te aanbidden is door Hemzelf ingesteld”, dus Hij mag niet worden aanbeden op “enige andere manier die niet in de Heilige Schrift is voorgeschreven”. De Confessie somt de gewone delen op: “Het lezen van de Schriften met godvruchtige vrees, de gezonde prediking en het gewetensvol horen van het Woord”, “het zingen van psalmen met genade in het hart”, en de sacramenten.

Baptisten plaatsen de prediking bijna in het centrum. Hun Tweede Londense Confessie van 1689 somt “Het lezen van de Schriften, prediking en het horen van het Woord van God”, zingen, de doop “en het Heilig Avondmaal” op als “allemaal delen van de religieuze aanbidding van God”. Baptistengemeenten verschillen van mening over wat het Avondmaal is. In de Confessie van 1689 “ontvangen waardige ontvangers geestelijk Christus en voeden zij zich met de gekruisigde Christus”. De Baptist Faith and Message van de Southern Baptist Convention noemt het “een symbolische daad van gehoorzaamheid” waarmee leden “de dood van de Verlosser gedenken en Zijn wederkomst verwachten”. Dezelfde verklaring maakt van elke kerk “een autonome lokale gemeente”, dus vormt ieder zijn eigen dienst.

De Assemblies of God, een grote pinksterkerk, noemt het Heilig Avondmaal “het symbool dat onze deelname aan de goddelijke natuur van onze Heer Jezus Christus uitdrukt”, “een gedenkteken van Zijn lijden en dood” en “een profetie van Zijn wederkomst”. Zij leert dat de doop in de Heilige Geest “een noodzakelijke dimensie toevoegt aan de aanbiddende relatie met God”, en wijst naar Paulus’ hoofdstukken over geestelijke gaven, 1 Korintiërs 12 tot 14.

De verschillen tussen katholieke en protestantse aanbidding gaan dieper dan de orde van dienst, tot aan wat het Heilig Avondmaal is en wie het mag leiden. De vrije cursus Christendom: Wat christenen al 2000 jaar geloven bevat een les over wat aanbidding gemeen heeft in de verschillende tradities, tussen achttien korte lessen over wat christenen geloven en waarom.

In Duitstalige kerken, Lofprijs, of het Engelse leenwoord “Worship”, betekent vaak de lofprijsliederen: hedendaagse muziek met poparrangementen, gespeeld door alles van een enkele gitarist tot een volledige band, die voortkwam uit de charismatische pinksterkerken. De hele dienst is de Eredienst, een gedeelde viering ter ere van God, en de liederen zijn daar een onderdeel van.

Het woord van de Bijbel is breder dan de liederen. Het omvat ook het buigen, het dienen en het brood en de beker, evenals de muziek, en de liederen zelf hebben een onderwijzende taak: “onderwijs elkaar en wijs elkaar terecht met psalmen, lofzangen en geestelijke liederen, en zing met genade in uw hart voor de Heere” (Kolossenzen 3:16). Protestanten in sommige landen noemen de zondagse dienst de eredienst, een woord waarvan de eerste betekenis de eer is die aan God wordt gegeven. Dat blijft dichter bij de betekenis van de Bijbel. De hele samenkomst is de aanbidding.

Jezus’ uitspraak beantwoordt een vraag over de plaats. De Samaritaanse vrouw zei: “Onze vaderen hebben op deze berg aanbeden; en u zegt dat in Jeruzalem de plaats is waar men moet aanbidden.” Hij antwoordde dat “de tijd komt dat u de Vader noch op deze berg, noch in Jeruzalem zult aanbidden” (Johannes 4:20-21), en vervolgens: “God is een Geest, en wie Hem aanbidden, moeten Hem aanbidden in geest en waarheid” (Johannes 4:24).

Christenen hebben hieruit afgeleid dat er geen heilige plaats vereist is. De Westminster Confessie zegt dat geen enkel deel van de aanbidding “gebonden is aan, of aannemelijker wordt gemaakt door enige plaats waar het wordt uitgevoerd”, en dat God “overal” aanbeden moet worden, “in geest en waarheid; zoals in particuliere gezinnen dagelijks, en in het geheim, ieder voor zich; zo ook, plechtiger in de openbare samenkomsten”. Hetzelfde hoofdstuk laat zien wat de uitdrukking vraagt van een enkel gebed: het moet worden gedaan “in de naam van de Zoon, met de hulp van Zijn Geest, volgens Zijn wil, met begrip, eerbied, nederigheid, vurigheid, geloof, liefde en volharding”. Aanbidding in geest komt uit het hart en wordt bewogen door Gods Geest. Aanbidding in waarheid komt overeen met wat God bekend heeft gemaakt. Je kunt knielen in een kathedraal of aan een keukentafel.

Omdat Jezus op de eerste dag van de week opstond, en de eerste christenen op die dag samenkwamen. Handelingen vermeldt zo’n bijeenkomst: “op de eerste dag van de week, toen de discipelen samenkwamen om brood te breken, sprak Paulus hen toe” (Handelingen 20:7). Paulus zei tegen de Korintiërs dat ze hun gaven opzij moesten leggen “op de eerste dag van de week” (1 Korintiërs 16:2), en Johannes dateert zijn visioen op “de dag van de Heere” (Openbaring 1:10).

Justin gaf beide redenen in de jaren 150: zondag “is de eerste dag waarop God, na een verandering in de duisternis en de materie te hebben teweeggebracht, de wereld schiep; en Jezus Christus, onze Heiland, stond op dezelfde dag op uit de dood.” De kerken geven ze nog steeds. De Catechismus zegt: “Omdat het de ‘eerste dag’ is, herinnert de dag van Christus’ Verrijzenis aan de eerste schepping.” De Baptist Faith and Message zegt dat de Dag des Heeren “de opstanding van Christus uit de dood herdenkt”. De Westminster Confessie noemt het “de christelijke sabbat”. Of de sabbat zelf van zaterdag is verplaatst, is een aparte vraag, die wordt behandeld in Is de sabbat op zaterdag of zondag?

Paulus’ “levend offer” maakt het hele leven tot de plaats van aanbidding (Romeinen 12:1). De brief aan de Hebreeën noemt twee offers die God welgevallig zijn: “Laten wij dan door Hem altijd een lofoffer brengen aan God, namelijk de vrucht van onze lippen, die Zijn naam belijden. Vergeet echter het weldoen en het onderlinge delen niet, want God vindt zulke offers aangenaam” (Hebreeën 13:15-16). Het Griekse woord achter “delen” is hetzelfde woord dat in Handelingen 2:42 als “gemeenschap” wordt vertaald, en hier betekent het delen met degenen die in nood verkeren.

Dus dagelijkse aanbidding is eenvoudig en alledaags: thuis en alleen bidden, de Schrift lezen, dankzeggen, de zondag onderhouden, en werk en vriendelijkheid verricht voor God. In de kerk van Justin was de inzameling voor weduwen, wezen, zieken, gevangenen en vreemdelingen onderdeel van de zondagse dienst zelf; de gave aan de armen en het brood aan het altaar hoorden bij elkaar. En aanbidding doet iets voor degene die buigt. In de woorden van de Catechismus: “De aanbidding van de ene God bevrijdt de mens ervan in zichzelf gekeerd te zijn, van de slavernij van de zonde en de afgoderij van de wereld.”

---

• 18 Bijbelverzen over aanbidding, en wat het woord betekent voordat het muziek betekent
• Hoe vaak wordt aanbidding genoemd in de Bijbel?
• Protestants versus katholiek: hoe hun overtuigingen en aanbidding verschillen
• Byzantijns-katholiek versus Rooms-katholiek: Eén Kerk, twee manieren van aanbidding
• Gebeden van lofprijzing en aanbidding: korte gebeden, psalmen en traditionele woorden van lofprijzing
• Is de sabbat op zaterdag of zondag?