Katholieken versus atheïsten: hoe ze verschillen en wat de Kerk leert

Katholieken geloven in een persoonlijke God die de wereld heeft geschapen en ieder mens een onsterfelijke ziel geeft; atheïsten “hebben geen geloof in goden”, zoals de groep American Atheists het verwoordt. De Katholieke Kerk noemt atheïsme “een zonde tegen de deugd van godsdienst”, maar leert dat de schuld van een persoon hieraan “aanzienlijk kan worden verminderd” en nodigt atheïsten uit tot dialoog.

De Kerk leert ook dat redding openstaat voor mensen die, buiten hun eigen schuld, God niet hebben leren kennen en, geholpen door zijn genade, proberen een goed leven te leiden. De belangrijkste verschillen tussen de twee visies gaan over God, de ziel, de bron van goed en kwaad, en wat er gebeurt bij de dood.

Hoe verschillen katholieke en atheïstische overtuigingen?

Het verschil begint bij God, en de rest vloeit daaruit voort. American Atheists, een nationale organisatie van atheïsten in de Verenigde Staten, zegt dat atheïsme “het antwoord is op één vraag: Geloof je in goden?” en dat “de enige rode draad die alle atheïsten delen een gebrek aan geloof in goden is.” Atheïsme op zichzelf heeft geen leer over de ziel of moraliteit. Voor die vragen geeft de tabel de antwoorden van het humanisme, zoals Humanists UK het beschrijft. Een humanist is, in die beschrijving, “daarom een atheïst of agnost”, hoewel niet elke atheïst zichzelf een humanist noemt.

De twee kanten komen op meer punten overeen dan de tafel suggereert. De Catechismus stelt dat de natuurwet “door de rede is vastgesteld” en “zich uitstrekt tot alle mensen” (1956), dus een katholiek en een atheïst kunnen via verschillende wegen tot dezelfde conclusies komen over eerlijkheid of wreedheid. Beiden doen ook een beroep op de rede: de Kerk zegt dat de bewijzen voor God “convergerende en overtuigende argumenten” zijn, geen “bewijzen in de natuurwetenschappen” (31), terwijl humanisten, in de woorden van Humanists UK, vertrouwen op “de wetenschappelijke methode, bewijs en rede.” Katholieken zijn zelf christenen, en over God, de ziel en het leven na de dood zijn zij het eens met orthodoxe en de meeste protestantse christenen; hoe katholieken verschillen van andere christenen is een aparte vraag.

Wat leert de Katholieke Kerk over atheïsme?

De belangrijkste verklaring van de Kerk is die van het Tweede Vaticaans Concilie Gaudium et Spes (1965), paragrafen 19 tot 21, die de Catechismus volgt in de paragrafen 2123 tot 2126. De Catechismus noemt atheïsme “een van de ernstigste problemen van onze tijd” (2123). Het Concilie was voorzichtig met het woord. “Het woord atheïsme wordt toegepast op fenomenen die nogal verschillend van elkaar zijn,” zei het: sommige mensen ontkennen uitdrukkelijk God, anderen denken dat er niets over hem geweten kan worden, anderen vinden de vraag betekenisloos, en weer anderen verwerpen “een misleidend idee van God” en “verwerpen geenszins de God van het Evangelie.” Atheïsme “is niet zelden het resultaat van een gewelddadig protest tegen het kwaad in deze wereld” (19).

Het oordeel van de Catechismus komt in twee zinnen. “Omdat het het bestaan van God verwerpt of ontkent, is atheïsme een zonde tegen de deugd van religie,” met een verwijzing naar Romeinen 1:18. En “de toerekenbaarheid van dit vergrijp kan aanzienlijk worden verminderd op grond van de intenties en de omstandigheden” (2125). Toerekenbaarheid betekent in hoeverre een daad kan worden aangerekend aan de persoon die deze begaat. Het Concilie zei wel dat “degenen die God opzettelijk uit hun hart sluiten en religieuze vragen proberen te ontwijken, de dictaten van hun geweten niet volgen en daarom niet vrij zijn van schuld” (19). Het zei niet dat elke atheïst dit doet.

Het legde ook een deel van de schuld bij de gelovigen. “Gelovigen kunnen meer dan een beetje te maken hebben met de opkomst van het atheïsme. Voor zover zij onzorgvuldig zijn in hun onderricht in het geloof, of de leer ervan onjuist presenteren, of zelfs tekortschieten in hun religieuze, morele of sociale leven, moet worden gezegd dat zij de ware aard van God en van religie verhullen in plaats van onthullen” (2125, citerend Gaudium et Spes 19).

Het Concilie beantwoordde ook een bewering die het hoorde in het moderne atheïsme: dat geloof in God de menselijke vrijheid wegneemt, zodat de mens “een doel op zich moet zijn, de enige ambachtsman en schepper van zijn eigen geschiedenis” (20). De Catechismus zegt dat atheïsme “vaak gebaseerd is op een valse opvatting van menselijke autonomie, overdreven tot het punt van het weigeren van enige afhankelijkheid van God,” en antwoordt dat “God erkennen op geen enkele wijze in strijd is met de waardigheid van de mens, aangezien die waardigheid gegrond is in en tot volmaaktheid wordt gebracht in God” (2126). Het Concilie verwierp atheïsme “met wortel en tak,” maar zei ook dat de Kerk “ernaar streeft om in de atheïstische geest de verborgen oorzaken voor de ontkenning van God te ontdekken” en, “zich bewust van hoe gewichtig de vragen zijn die het atheïsme oproept,” gelooft dat “deze vragen serieus en diepgaander onderzocht moeten worden” (21).

Kan een atheïst volgens de Katholieke Kerk gered worden?

De Kerk leert dat het mogelijk is. Het Tweede Vaticaans Concilie Lumen Gentium (1964) zegt: “Evenmin ontzegt de Goddelijke Voorzienigheid de hulp die nodig is voor het heil aan degenen die, zonder schuld aan hun kant, nog niet tot een expliciete kennis van God zijn gekomen en met Zijn genade ernaar streven een goed leven te leiden. Al het goede of de waarheid die onder hen wordt gevonden, wordt door de Kerk beschouwd als een voorbereiding op het Evangelie” (16). Dezelfde paragraaf zegt dat God niet “ver verwijderd is van degenen die in schaduwen en beelden de onbekende God zoeken,” woorden die Paulus te Athene echoën, die sprak over een altaar “Voor de Onbekende God” en over een God die “niet ver is van ieder van ons” (Handelingen 17:23, 27). De Catechismus verwoordt het zo: “Ieder mens die onwetend is van het Evangelie van Christus en van Zijn Kerk, maar de waarheid zoekt en de wil van God doet in overeenstemming met zijn begrip ervan, kan gered worden” (1260).

Dezelfde documenten stellen grenzen. De Catechismus zegt dat “zij niet gered konden worden die, wetende dat de Katholieke Kerk door God door Christus als noodzakelijk was gesticht, zouden weigeren erin binnen te gaan of erin te blijven” (846), en Lumen Gentium waarschuwt dat “er sommigen zijn die, levend en stervend in deze wereld zonder God, blootgesteld zijn aan definitieve wanhoop” (16). De Kerk beweert niet te weten welke van deze beschrijvingen op een specifiek persoon van toepassing is. Zij houdt vast dat God mensen tot geloof kan leiden “op manieren die Hem bekend zijn,” en dat zij nog steeds “de verplichting en ook het heilige recht heeft om alle mensen te evangeliseren” (848).

Wat is een “katholieke atheïst”?

Het is geen term van de Kerk. Mensen gebruiken het voor iemand die katholiek is opgevoed, niet meer in God gelooft, maar zich nog steeds katholiek voelt door familie, cultuur of gewoonte. American Atheists rekent dergelijke mensen tot de atheïsten: “Als je jezelf een humanist, een vrijdenker, een bright, of zelfs een ‘cultureel katholiek’ noemt en geen geloof in een god hebt, ben je een atheïst.”

Pew Research Center telt Amerikanen die een katholieke band behouden zonder het geloof, hoewel niet als katholieke atheïsten als zodanig. In een onderzoek onder 9.544 volwassenen gehouden van 3 tot 9 februari 2025, bleek dat 9% van de Amerikaanse volwassenen “culturele katholieken” zijn, die zich religieus niet identificeren met het katholicisme maar zichzelf “los van religie” als katholiek beschouwen, bijvoorbeeld etnisch of via familie. Hun religie kan een ander geloof zijn of geen, en Pew rapporteert niet hoeveel van hen in God geloven. Van deze culturele katholieken woont 83% zelden of nooit de Mis bij en gaat 81% nooit naar de biecht. Nog eens 9% van de volwassenen zijn voormalige katholieken die zichzelf op geen enkele manier meer als katholiek beschouwen. Gevraagd naar de belangrijkste reden waarom ze geen katholiek meer zijn, zei 9% van degenen die zijn vertrokken dat ze stopten met geloven in God of in religie.

Pew’s grotere Religious Landscape Study van 2023 tot 2024, die 36.908 volwassenen ondervroeg, definieert voormalige katholieken breder, als iedereen die katholiek is opgevoed en zich niet langer identificeert met het geloof door religie, inclusief sommigen die zich nog steeds cultureel katholiek voelen. Volgens die maatstaf is 13% van de Amerikaanse volwassenen voormalig katholiek, tegenover 19% die katholiek zijn, en 43% van de Amerikanen die katholiek zijn opgevoed, identificeert zich niet langer als katholiek door religie. Het dichtst bij het tellen van katholieke atheïsten komt Pew met de bevinding dat 7% van alle volwassenen katholiek is opgevoed en nu religieus niet-gelieerd is, een groep die agnosten en mensen omvat die zeggen dat ze “niets in het bijzonder” zijn, evenals atheïsten. In een verder onderzoek van Pew onder 8.937 volwassenen in mei 2025 zei ongeveer de helft van deze niet-gelieerde voormalige katholieken dat een verlies van geloof een belangrijke reden was waarom ze vertrokken, en 81% zei dat geloven dat ze moreel kunnen zijn zonder religie een uiterst of zeer belangrijke reden is waarom ze niet-gelieerd zijn.

Kan een katholiek atheïst worden?

Een katholiek kan stoppen met geloven in God, en de Kerk heeft een naam voor het volledig verlaten van het geloof. Het canoniek recht definieert apostasie als “de totale verwerping van het christelijk geloof” (canon 751). In de leer van de Kerk is de doop echter niet ongedaan te maken: deze “verzegelt de christen met het onuitwisbare geestelijke merkteken (karakter) van zijn toebehoren aan Christus. Geen zonde kan dit merkteken uitwissen” (Catechismus 1272). Een katholiek die stopt met geloven is, in de ogen van de Kerk, nog steeds gedoopt.

Het canoniek recht verbindt een automatische excommunicatie aan apostasie (canon 1364 §1), maar niemand loopt deze op die op dat moment jonger was dan zestien, of die “zonder persoonlijke schuld niet wist dat er een straf aan verbonden was” (canons 1323, 1324). Excommunicatie “belemmert de ontvangst van de sacramenten,” en wordt opgeheven door biecht bij de paus, de lokale bisschop of een priester die zij machtigen, of bij elke priester wanneer een persoon in levensgevaar verkeert (Catechismus 1463).

Twijfel is een andere zaak. De Catechismus maakt onderscheid tussen vrijwillige twijfel, die “weigert voor waar te houden wat God heeft geopenbaard,” en onvrijwillige twijfel, die “verwijst naar aarzeling in het geloof, moeilijkheid bij het overwinnen van bezwaren verbonden met het geloof, of ook angst opgewekt door de duisterheid ervan” (2088). Worstelen met geloof is niet hetzelfde als het verwerpen ervan.

Is agnosticisme hetzelfde als atheïsme?

Niet helemaal, en het woord “atheïsme” zelf wordt op twee manieren gebruikt. American Atheists definieert een atheïst als iemand die geen geloof in goden heeft, en zegt dat dit “geen bevestigend geloof is dat er geen goden zijn.” Filosofen gebruiken het woord vaker voor de bewering dat er geen God is. De Stanford Encyclopedia of Philosophy merkt op dat in de godsdienstfilosofie “atheïsme” “standaard wordt gebruikt om te verwijzen naar de stelling dat God niet bestaat,” een betekenis die “door veel (hoewel niet alle) atheïsten in de filosofie ook” de voorkeur geniet, en het citeert de atheïstische filosoof William L. Rowe: atheïsme “stelt positief ongeloof voor in plaats van louter opschorting van geloof.”

Over agnosticisme zegt American Atheists: “Atheïsme gaat over wat je gelooft. Agnosticisme gaat over wat je weet.” De Catechismus beschrijft agnosticisme in zijn eigen termen. In sommige vormen “postuleert de agnost het bestaan van een transcendent wezen dat niet in staat is zichzelf te openbaren”; in andere “maakt hij geen oordeel over Gods bestaan, verklarend dat het onmogelijk is om te bewijzen, of zelfs te bevestigen of te ontkennen” (2127). Het voegt eraan toe dat agnosticisme “soms een zekere zoektocht naar God kan inhouden,” maar ook “indifferentisme” kan uitdrukken en “maar al te vaak gelijkstaat aan praktisch atheïsme” (2128).

Kan een atheïst gedoopt of getrouwd worden in de Katholieke Kerk?

Een atheïst kan alleen gedoopt worden door tot geloof te komen. Het canoniek recht vereist dat een volwassene “de intentie heeft geuit om de doop te ontvangen,” “voldoende onderricht is over de waarheden van het geloof en de christelijke verplichtingen,” en “beproefd is in het christelijk leven door het catechumenaat” (canon 865 §1). De Catechismus zegt dat catechumenen “al verbonden zijn met de Kerk” (1249).

Een atheïst kan trouwen met een katholiek in de Kerk, met toestemming. Als de atheïst nooit gedoopt is, is het huwelijk er een van “verschil van godsdienst,” wat het canoniek recht ongeldig maakt tenzij het bisdom dispensatie verleent (canon 1086). Als de atheïst in een andere kerk gedoopt is, is het een “gemengd huwelijk,” een “tussen een katholiek en een gedoopte niet-katholiek,” waarvoor “de uitdrukkelijke toestemming van de kerkelijke autoriteit” nodig is (Catechismus 1633, 1635). Die toestemming maakt het huwelijk wettig, terwijl de dispensatie voor een ongedoopte partner “vereist is voor de geldigheid van het huwelijk” (1635). Als de atheïst katholiek gedoopt is en “het katholiek geloof notoir heeft verworpen,” heeft een priester toestemming van het bisdom nodig om te assisteren (canon 1071). In elk geval zijn de voorwaarden van canon 1125 van toepassing: de katholiek belooft “al het mogelijke te doen zodat alle nakomelingen gedoopt en opgevoed worden in de Katholieke Kerk,” de andere echtgenoot wordt op de hoogte gesteld van die belofte, en beiden worden onderwezen in de doeleinden van het huwelijk. De Catechismus vraagt om “nog grotere omzichtigheid” wanneer een katholiek trouwt met een ongedoopt persoon (1633), omdat verschillen in geloof spanning kunnen veroorzaken, “vooral wat betreft de opvoeding van kinderen” (1634). Het citeert de Eerste Brief van Paulus aan de Korintiërs: “Want de ongelovige echtgenoot wordt geheiligd door zijn vrouw, en de ongelovige vrouw wordt geheiligd door haar echtgenoot.” Het zou “een grote vreugde” zijn, zegt het, als dit zou leiden tot “de vrije bekering van de andere echtgenoot,” en het noemt wat daartoe kan voorbereiden: “oprechte echtelijke liefde, de nederige en geduldige beoefening van de gezinsdeugden, en volharding in het gebed” (1637).

Noemt Psalm 14 atheïsten dwazen?

Het vers wordt soms op die manier geciteerd: “De dwaas zegt in zijn hart: Er is geen God” (Psalm 14:1). De rest van het vers laat zien wat de psalm met een dwaas bedoelt: “Zij zijn verdorven, zij hebben gruwelijke daden verricht, er is niemand die goed doet.” De noot bij de psalm in de New American Bible, Revised Edition, gepubliceerd door de Amerikaanse bisschoppen, legt uit dat deze “de wereld afschildert als bestaande uit twee soorten mensen,” de dwaas, die “gelijkstaat aan de goddeloze,” en “het gezelschap van de rechtvaardigen.” In de psalm is de dwaas de goddeloze man, bekend door wat hij doet in plaats van door een argument dat hij aanhangt.

De verzen 2 en 3 vervolgen: “De Heer zag vanuit de hemel neer op de mensenkinderen… Zij zijn allen afgeweken, zij zijn tezamen ontaard: er is niemand die goed doet, zelfs niet één” (14:2-3). Het is Paulus die deze regels op iedereen toepast: hij citeert ze in Romeinen 3:11-12, nadat hij zojuist heeft gezegd dat “zowel Joden als Grieken” allen “onder de zonde” zijn (Romeinen 3:9).

Hoe gaat de Katholieke Kerk in gesprek met atheïsten?

Het Concilie riep op tot samenwerking en gesprek. “Hoewel zij het atheïsme in de wortel verwerpt, belijdt de Kerk oprecht dat alle mensen, gelovigen en ongelovigen, moeten meewerken aan de rechtmatige verbetering van deze wereld waarin zij allen leven; een dergelijk ideaal kan echter niet worden gerealiseerd zonder oprechte en voorzichtige dialoog.” Het protesteerde “tegen het onderscheid dat sommige staatsautoriteiten maken tussen gelovigen en ongelovigen, ten nadele van de fundamentele rechten van de menselijke persoon,” en voegde eraan toe: “Zij nodigt atheïsten hoffelijk uit om het Evangelie van Christus met een open geest te onderzoeken” (Gaudium et Spes 21). Het middel tegen atheïsme, zo stelde het, ligt in “een juiste presentatie van de leer van de Kerk evenals in het integrale leven van de Kerk en haar leden,” en “wat Gods aanwezigheid echter het meest onthult, is de broederlijke naastenliefde van de gelovigen” (21).

Paus Benedictus XVI gaf het idee een naam. Tijdens zijn toespraak tot de Romeinse Curie op 21 december 2009 zei hij dat “wij, als gelovigen, ook de mensen ter harte moeten nemen die zichzelf als agnost of atheïst beschouwen,” en voegde eraan toe: “Zij willen niet als object van missie worden gezien of hun vrijheid van denken en willen opgeven.” Hij stelde voor dat de Kerk “een soort ‘Hof van de Heidenen’ zou openen,” vernoemd naar het voorhof van de Tempel in Jeruzalem waar heidenen, voor wie God “de ‘onbekende God’” bleef, konden komen bidden, als een plek voor “een dialoog met degenen voor wie religie iets vreemds is.” De Pauselijke Raad voor de Cultuur nam het idee over, en op 25 maart 2011 stuurde Benedictus een videoboodschap voor de inauguratie ervan in Parijs aan jongeren die zich buiten de Notre-Dame hadden verzameld. Hij zei tegen hen: “Degenen onder jullie die niet-gelovig zijn, dagen gelovigen op een bijzondere manier uit om te leven op een wijze die consistent is met het geloof dat zij belijden.”

Gerelateerde artikelen

• Vieren atheïsten Kerstmis?
• Geloven katholieken in evolutie?
• Bijbelverzen over twijfel
• Bijbelverzen over ongelovigen en ongeloof