Is hertrouwen na een echtscheiding een zonde?



  • Jezus noemde hertrouwen na een echtscheiding overspel (Marcus 10:11–12; Lucas 16:18), en het Evangelie van Matteüs voegt de uitzondering toe “behalve vanwege hoererij” (Matteüs 5:32; 19:9).
  • De Katholieke Kerk houdt vast dat een geldig, voltrokken huwelijk tussen gedoopten alleen eindigt door de dood (canon 1141), dus een gescheiden katholiek kan meestal alleen opnieuw in de kerk trouwen na een nietigverklaring of het overlijden van de eerste echtgenoot.
  • Katholieken die voor de burgerlijke stand hertrouwen, blijven lid van de Kerk, maar volgens de Catechismus mogen zij niet ter communie gaan zolang de situatie voortduurt (1650), en in 2016 onderschreef paus Franciscus een lezing van Amoris Laetitia die in beperkte gevallen na onderscheiding toegang tot de sacramenten toestaat.
  • De Orthodoxe Kerk staat een tweede en, in zeldzame gevallen, een derde huwelijk toe na een kerkelijke echtscheiding, gevierd met een boeteritus.
  • Protestanten variëren sterk, van geen hertrouwen zolang een voormalige echtgenoot leeft, tot hertrouwen na overspel of verlating (Westminster Confessie 24.5–6), tot ruimere gronden zoals misbruik en verwaarlozing.
  • Paulus staat een gescheiden vrouw toe om “zich met haar man te verzoenen” (1 Korintiërs 7:11), terwijl de wet van Mozes het verbood om een gescheiden vrouw die met een andere man was getrouwd, terug te nemen (Deuteronomium 24:4).

Christelijke kerken geven verschillende antwoorden. De Katholieke Kerk leert dat een nieuw huwelijk na echtscheiding overspel is zolang de eerste echtgenoot leeft, tenzij een kerkelijke rechtbank vaststelt dat het eerste huwelijk nooit geldig was. De Orthodoxe Kerk staat een tweede huwelijk toe met een boeteritus, en veel protestantse kerken staan hertrouwen toe, in ieder geval na overspel of verlating.

Elk antwoord begint waar Jezus begon, met het huwelijk zoals het “vanaf het begin” was (Matteüs 19:8): man en vrouw die één vlees worden, door God samengevoegd. De kerken verschillen van mening over wat er volgt als die verbintenis breekt, zoals dat gebeurt in gezinnen die we allemaal kennen. Zelfs Paulus, schrijvend over een huwelijk dat al uit elkaar was gevallen, gaf een woord van genade: “God heeft u tot vrede geroepen” (1 Korintiërs 7:15).

Wat zei Jezus over echtscheiding en hertrouwen?

Farizeeën vroegen Jezus of het voor een man wettig was om zijn vrouw “om welke reden dan ook” te scheiden (Matteüs 19:3). Hij antwoordde vanuit Genesis: God schiep hen mannelijk en vrouwelijk, en de twee worden één vlees. “Wat God dan samengevoegd heeft, laat de mens niet scheiden” (Matteüs 19:6). Toen ze vroegen waarom Mozes een scheidingsbrief had toegestaan, zei hij: “Vanwege de hardheid van uw hart heeft Mozes u toegestaan uw vrouwen te scheiden, maar vanaf het begin was het niet zo” (Matteüs 19:8).

Over hertrouwen noteren Marcus en Lucas zijn woorden zonder enige uitzondering. “Wie zijn vrouw scheidt en met een ander trouwt, pleegt overspel tegen haar, en als zij haar man scheidt en met een ander trouwt, pleegt zij overspel” (Marcus 10:11–12; vergelijk Lucas 16:18). Matteüs noteert dezelfde leer tweemaal met een uitzondering. In de Bergrede: “ieder die zijn vrouw scheidt, behalve op grond van hoererij, maakt dat zij overspel pleegt, en wie met een gescheiden vrouw trouwt, pleegt overspel” (Mattheüs 5:32). In hoofdstuk 19: “wie zijn vrouw scheidt, behalve vanwege hoererij, en met een ander trouwt, pleegt overspel” (Matteüs 19:9). De verschillende antwoorden van de kerken komen grotendeels voort uit hoe zij die uitzondering lezen.

Wat betekent “behalve vanwege hoererij”?

Het Griekse woord in de uitzondering is porneia, een brede term voor seksueel wangedrag. Veel protestantse uitleggers interpreteren dit als overspel of andere seksuele ontrouw door een echtgenoot, wat de benadeelde partner het recht geeft om te scheiden en opnieuw te trouwen. De Westminster Confessie van 1646, een doctrinale standaard van presbyteriaanse kerken, verwoordt het als volgt: “In het geval van overspel na het huwelijk is het voor de onschuldige partij wettig om een echtscheiding aan te vragen: en, na de echtscheiding, met een ander te trouwen, alsof de beledigende partij dood was” (24.5).

Een katholieke vertaling leest het woord anders. De New American Bible Revised Edition, gepubliceerd op de website van de Amerikaanse Bisschoppenconferentie, vertaalt het als “tenzij het huwelijk onwettig is.” De voetnoot legt de clausule uit als verwijzend naar huwelijken binnen de graden van verwantschap die in Leviticus 18:6–18 verboden zijn, wat als incest werd beschouwd, en concludeert dat “de clausule geen uitzondering vormt op het absolute verbod op echtscheiding wanneer het huwelijk wettig is.” Het katholieke kerkelijk recht staat een echtgenoot wiens partner overspel heeft gepleegd toe om te scheiden, maar de huwelijksband blijft bestaan (canon 1152).

Wat zegt Paulus?

Paulus geeft het bevel van de Heer door aan getrouwde gelovigen: geen van beide echtgenoten mag de ander verlaten, en een vrouw die wel scheidt “moet ongehuwd blijven of zich anders met haar man verzoenen” (1 Korintiërs 7:10–11). Hij behandelt vervolgens een geval dat Jezus niet had genoemd: een gelovige getrouwd met een ongelovige. De gelovige mag niet scheiden van een echtgenoot die wil blijven: “Maar als de ongelovige partner scheidt, laat het zo zijn. In dergelijke gevallen is de broeder of zuster niet gebonden. God heeft u tot vrede geroepen” (1 Korintiërs 7:15).

Veel protestanten lezen “niet gebonden” als de vrijheid om opnieuw te trouwen. De Westminster Confessie noemt “dergelijke moedwillige verlating die op geen enkele wijze door de kerk of de burgerlijke overheid kan worden verholpen” als de enige grond naast overspel die een huwelijk ontbindt (24.6). De Katholieke Kerk past het vers eng toe, als het “Paulijns privilege”: een huwelijk tussen twee ongedoopten kan worden ontbonden wanneer een van hen wordt gedoopt en de ander vertrekt (canon 1143).

Paulus schrijft ook dat de dood een huwelijk beëindigt: “Een vrouw is gebonden aan haar man zolang hij leeft. Maar als haar man sterft, is zij vrij om te trouwen met wie zij wil, alleen in de Heer” (1 Korintiërs 7:39; vergelijk Romeinen 7:2–3). Christenen die geen hertrouwen toestaan zolang een voormalige echtgenoot leeft, steunen zwaar op deze verzen.

Kan een gescheiden katholiek hertrouwen in de Kerk?

Meestal pas nadat de eerste echtgenoot is overleden of een kerkelijke rechtbank het eerste huwelijk nietig heeft verklaard. Het kerkelijk recht stelt dat “Een huwelijk dat ratum et consummatum is, door geen enkele menselijke macht en door geen enkele oorzaak kan worden ontbonden, behalve door de dood” (canon 1141), wat betekent een geldig huwelijk tussen gedoopte personen dat is voltrokken. Een burgerlijke echtscheiding beëindigt die band in de ogen van de Kerk niet. Andere huwelijken kunnen alleen worden ontbonden in de beperkte gevallen die de wet voorziet: een huwelijk dat nooit is voltrokken, of het Paulijns privilege (canons 1142–1143). De Catechismus zegt dat een nieuwe verbintenis “niet als geldig kan worden erkend, als het eerste huwelijk dat wel was,” en dat een gescheiden persoon die burgerlijk hertrouwt zich “in een situatie van openbaar en permanent overspel” bevindt (1650; 2384).

Een katholiek wiens eerste huwelijk is mislukt, kan een kerkelijke rechtbank vragen dit te onderzoeken. Als de rechtbank vaststelt dat het huwelijk vanaf het begin ongeldig was, bijvoorbeeld omdat de toestemming van een partij niet vrij was (Catechismus 1628), verklaart zij het huwelijk nietig, “dat het huwelijk nooit heeft bestaan,” en “zijn de contracterende partijen vrij om te trouwen” (Catechismus 1629). Deze nietigverklaring wordt vaak een annulering genoemd.

Katholieken die burgerlijk zijn hertrouwd zonder een nietigverklaring blijven lid van de Kerk. De Catechismus moedigt hen aan om de Mis bij te wonen, te bidden en hun kinderen in het geloof op te voeden, maar zegt dat zij “de eucharistische communie niet kunnen ontvangen zolang deze situatie voortduurt,” en dat absolutie in de biecht openstaat voor degenen die berouw tonen en zich ertoe verbinden “in volledige onthouding te leven” (1650–1651). Paus Franciscus’ Amoris Laetitia (2016) zegt dat dergelijke katholieken “niet geëxcommuniceerd zijn” (243) en dat “De weg van de Kerk niet is om iemand voor eeuwig te veroordelen” (296). Het voegt eraan toe dat een persoon in een objectieve situatie van zonde kan groeien in genade “terwijl hij de hulp van de Kerk ontvangt,” en een voetnoot zegt: “In bepaalde gevallen kan dit de hulp van de sacramenten omvatten” (305, noot 351). Bisschoppen van de regio Buenos Aires lazen die noot als het openen, na zorgvuldige onderscheiding, van “de mogelijkheid van toegang tot de sacramenten van Verzoening en Eucharistie” in beperkte gevallen, en in een brief van 5 september 2016 vertelde paus Franciscus hen: “Er zijn geen andere interpretaties.”

Hoe gaat de Orthodoxe Kerk om met een tweede huwelijk?

De Orthodoxe Kerk leert ook dat een huwelijk bedoeld is om levenslang te zijn, maar staat hertrouwen toe als uitzondering. De Orthodoxe Kerk in Amerika legt uit: “Hoewel de Kerk gekant is tegen echtscheiding, staat de Kerk, in haar zorg voor het heil van haar mensen, gescheiden individuen toe om een tweede en zelfs een derde keer te trouwen.” Dergelijke huwelijken worden voltrokken door “economie,” een pastorale uitzondering op de regel, en de dienst “draagt een boetekarakter.”

De Russisch-Orthodoxe Kerk zet haar praktijk uiteen in De Basis van het Sociale Concept (2000). Het citeert Matteüs 19:9 en stelt dat “De Heer overspel aanwees als de enige toelaatbare grond voor echtscheiding,” maar het somt ook andere gronden op die de Russische Kerk sinds een concilie in 1918 heeft erkend, waaronder afvalligheid van de orthodoxie, kwaadwillige verlating, een bedreiging voor het leven of de gezondheid van een echtgenoot, en, meer recentelijk, chronisch alcoholisme of drugsverslaving. Een huwelijk moet door een kerkelijke echtscheiding worden ontbonden voordat een ander is toegestaan. Het document vervolgt: “De Kerk keurt een tweede huwelijk geenszins goed. Niettemin is volgens het canoniek recht, na een legitieme kerkelijke echtscheiding, een tweede huwelijk toegestaan aan de onschuldige echtgenoot.” Een echtgenoot wiens eigen schuld het eerste huwelijk beëindigde, mag pas hertrouwen na berouw en boetedoening, en een derde huwelijk is alleen in uitzonderlijke gevallen toegestaan.

Protestantse standpunten

Protestantse kerken hanteren een breder scala aan standpunten dan de andere twee tradities. Naast de presbyteriaanse standaard, die hertrouwen na overspel of opzettelijke verlating toestaat, is er de anglicaanse praktijk. In 2002 besloot de Generale Synode van de Church of England “Dat er uitzonderlijke omstandigheden zijn waarin een gescheiden persoon in de kerk kan trouwen tijdens het leven van een voormalige echtgenoot,” liet de beslissing over aan de predikant van elke kerk, en herriep oudere resoluties die geestelijken hadden aangespoord om niemand te trouwen met een voormalige partner die nog in leven is. Sommige van haar geestelijken weigeren nog steeds dergelijke huwelijken te voltrekken.

Sommige evangelicals staan helemaal geen hertrouwen toe zolang beide voormalige echtgenoten leven. John Piper, destijds predikant van de Bethlehem Baptist Church in Minneapolis, schreef in een standpuntnota uit 1986 dat “het Nieuwe Testament alle hertrouwen verbiedt, behalve wanneer een echtgenoot is overleden,” waarbij hij zijn betoog begon vanuit Lucas 16:18. Anderen staan meer toe. David Instone-Brewer, een geleerde in de rabbijnse literatuur en het Nieuwe Testament aan Tyndale House, Cambridge, voert aan dat Joden in de tijd van Jezus een tweede grond voor echtscheiding erkenden in Exodus 21:10–11, die het recht van een vrouw op voedsel, kleding en echtelijke liefde beschermde, en dat verwaarlozing, verlating en misbruik nog steeds geldige gronden zijn. “Hoewel echtscheiding nooit zou mogen gebeuren,” schreef hij in 2007, “staat God het toe (en daaropvolgend hertrouwen) wanneer je partner de huwelijksgeloften breekt.”

Is echtscheiding op zichzelf een zonde?

De tradities wegen echtscheiding zelf verschillend, en elk biedt ruimte aan de echtgenoot die het niet heeft veroorzaakt. Voor katholieken is het “een zware overtreding van de natuurwet” (Catechismus 2384), maar een burgerlijke echtscheiding kan worden getolereerd wanneer het “de enige mogelijke manier is om bepaalde wettelijke rechten, de zorg voor de kinderen of de bescherming van een erfenis te waarborgen” (2383), en een echtgenoot die “het onschuldige slachtoffer is van een door de burgerlijke wet uitgesproken echtscheiding” heeft “niet tegen de morele wet gezondigd” (2386). De Russisch-Orthodoxe Kerk zegt dat “Echtscheiding door de Kerk als zonde wordt veroordeeld,” en voor echtgenoten wiens huwelijk is mislukt, is zij “bereid hen weer toe te laten tot de Sacramenten nadat zij berouw hebben getoond.” Presbyterianen noemen echtscheiding, volgens de Westminster Confessie, “wettig” voor de onschuldige partij na overspel (24.5).

Kan een gescheiden echtpaar opnieuw met elkaar trouwen?

Paulus noemt verzoening als het alternatief voor alleenstaand blijven (1 Korintiërs 7:11). Voor katholieken overleeft een geldig huwelijk een civiele echtscheiding, dus een echtpaar dat zich verzoent, keert terug naar het huwelijk dat zij al hebben. De wet van Mozes stelde één grens: een man mocht een vrouw die hij had verstoten niet terugnemen als zij in de tussentijd met een andere man was getrouwd, “want dat is een gruwel voor de Heer” (Deuteronomium 24:4).

Kan God een tweede huwelijk zegenen?

De kerken antwoorden via hun eigen riten. Orthodoxe kerken vieren een tweede huwelijk met een eigen boetedienst. Protestantse kerken die hertrouwen toestaan, houden kerkelijke huwelijken hiervoor, de Church of England naar goeddunken van de predikant. De Katholieke Kerk kan geen nieuw huwelijk vieren zolang een geldig eerste huwelijk standhoudt. Sinds december 2023 echter, de verklaring van het Vaticaan Fiducia Supplicans heeft priesters toegestaan om een eenvoudige, spontane zegen (38) te geven aan “paren in onregelmatige situaties” (31), de term die Amoris Laetitia gebruikt wanneer het zich richt tot de gescheidenen die een nieuwe verbintenis zijn aangegaan (297–298). De zegen mag geen ritueel zijn dat verward zou kunnen worden “met de zegen die eigen is aan het Sacrament van het Huwelijk” (31).

Elk van deze kerken houdt het huwelijk vast aan wat God vanaf het begin bedoelde, en elk heeft zijn eigen manier om mensen te ontmoeten wiens huwelijk toch is geëindigd: een tribunaal, een boeteritus, het oordeel van een predikant, een eenvoudige zegen. Boven hen allen staat het woord dat Paulus gaf aan een gelovige die er alleen voor kwam te staan: “God heeft u tot vrede geroepen” (1 Korintiërs 7:15).





Reacties

Een reactie plaatsen

Share to...