Wat betekenen de olijfboom en olijfolie in de Bijbel?

De olijfboom in de Bijbel staat voor een leven dat geworteld is in God en vrucht draagt, en voor Gods volk. De olie staat voor Gods gaven: het voedde gezinnen, liet de lamp in het heiligdom branden, werd gebruikt in offers en wijdde priesters en koningen aan God toe. Paulus vergelijkt de heidenen met takken die in die boom zijn geënt (Romeinen 11).

Een psalm zegt het in één regel: “Maar ik ben als een groene olijfboom in het huis van God: ik vertrouw op de goedertierenheid van God, voor eeuwig en altijd” (Psalm 52:10). De olijfboom is groenblijvend en sommige levende olijfbomen zijn honderden jaren oud, dus het vormde een natuurlijk beeld van geloof dat standhoudt. Wanneer de Bijbel over olie spreekt, wordt bijna altijd de olie van deze boom bedoeld.

De Statenvertaling noemt de olijfboom 25 keer en spreekt in totaal 53 keer over olijf of olijven. De profeten gebruiken het beeld voor Israël. Jeremia herinnerde Juda aan de naam die God eraan had gegeven: “De HEERE riep uw naam uit: Een groene olijfboom, schoon, van welgevallige vrucht; met het gedruis van een groot rumoer heeft Hij er vuur op aangestoken, en zijn takken zijn verbroken” (Jeremia 11:16). Het vers begint met een liefdevolle naam en eindigt in vuur, omdat Jeremia een volk waarschuwde dat “reukwerk brandde voor de Baäl” (Jeremia 11:17). Hosea roept Israël aan het einde van zijn boek op om “terug te keren tot de HEERE, uw God” (Hosea 14:2) en belooft wat er zal volgen: “Zijn uitlopers zullen zich uitbreiden; zijn pracht zal zijn als die van een olijfboom, en zijn geur als die van de Libanon” (Hosea 14:7). De boom kan branden, en de boom kan weer groeien.

Dezelfde boom staat symbool voor een gezegend huis. “Uw vrouw zal zijn als een vruchtbare wijnstok in de binnenkant van uw huis; uw kinderen als olijfplanten rondom uw tafel” (Psalm 128:3). Olijftakken werden ook verzameld voor het Loofhuttenfeest, toen het volk werd opgedragen om “olijftakken, dennentakken, mirtetakken en palmtakken” te halen om hun hutten te bouwen (Nehemia 8:15).

In de fabel die Jotham vertelt in Richteren, is de olijfboom de boom die geen koning wil zijn. Toen de bomen op zoek gingen naar een heerser, “zeiden zij tegen de olijfboom: Regeer jij over ons. Maar de olijfboom zei tegen hen: Zou ik mijn vettigheid opgeven, waarmee men God en mensen eert, om boven de bomen te gaan zweven?” (Richteren 9:8–9). Jotham riep dit vanaf de berg Gerizim naar de mannen van Sichem, die Abimelech tot koning hadden gemaakt nadat hij zijn zeventig broers had gedood. De weigering van de olijfboom laat zien waar de boom om geliefd was. Hij had beter werk te doen dan regeren: olie die God en mensen eerde.

Voor Paulus is de olijfboom het volk van God, geworteld in het geloof van Israël. Schrijvend aan de christenen in Rome: “Ik spreek tot u, heidenen” (Romeinen 11:13), zegt hij dat sommige natuurlijke takken werden afgebroken “vanwege hun ongeloof” (Romeinen 11:20) en dat heidenen daartussen werden geënt:

En als nu enkele van de takken afgebroken zijn, en u, die een wilde olijfboom was, onder hen bent geënt en mede deel hebt gekregen aan de wortel en de vettigheid van de olijfboom, beroem u dan niet tegen de takken. Maar als u zich beroemt: u draagt de wortel niet, maar de wortel u. (Romeinen 11:17–18)

Olijfkwekers entten wel, maar andersom: een tamme tak werd op een wilde stam gezet. Het beeld van Paulus gaat in tegen de praktijk van de kweker, en dat zegt hij zelf ook, door het enten “tegen de natuur in op een goede olijfboom” (Romeinen 11:24) te noemen. Wat hij van de gelovigen uit de heidenen vraagt, is nederigheid. Zij leven vanuit een wortel die zij niet hebben geplant. Zij staan “door het geloof” (Romeinen 11:20). En de afgebroken takken zijn niet voorgoed verloren, “want God is machtig hen opnieuw te enten” (Romeinen 11:23). De boom is van God, en het enten ook.

De oogst vond plaats in oktober en november. Gezinnen plukten de vruchten met de hand of sloegen ze uit de takken, en de Wet hield een deel van de oogst apart voor de armen: “Wanneer u uw olijfboom afslaat, zult u de takken niet nog eens nalopen; het zal zijn voor de vreemdeling, voor de wees en voor de weduwe” (Deuteronomium 24:20). Jesaja wist hoe weinig er overbleef van een afgeslagen boom: “twee of drie bessen in de top van de hoogste tak” (Jesaja 17:6). Zelfs in de oogst was barmhartigheid ingebouwd.

De fijnste olie kwam van olijven die voorzichtig in een vat werden geplet, zonder zware persing, en die olie was bestemd voor het heiligdom. God zei tegen Mozes dat Israël “zuivere olie van gestoten olijven voor het licht” moest brengen, “om de lampen voortdurend te laten branden” (Exodus 27:20). Gewone olie werd gemaakt in persen die in de rotsen van de boomgaarden waren uitgehakt, waar de vruchten werden geplet en met de voeten getreden, zoals bij druiven. De waarschuwing van Micha aan een oneerlijk volk draait om dat werk: “u zult olijven treden, maar u zult u niet met olie zalven” (Micha 6:15). Latere persen gebruikten een grote uitgeholde steen, twee meter of meer in doorsnee, met een rechtopstaande molensteen die eroverheen rolde om de olijven te pletten voordat ze werden geperst. Wat de methode ook was, de olijf moest geplet worden voordat hij zijn olie gaf.

Een mislukte olijfoogst betekende echte nood. Habakuk noemt het onder de verliezen die hij zou kunnen lijden en toch God zou kunnen prijzen: “de opbrengst van de olijfboom zal tegenvallen en de velden zullen geen voedsel voortbrengen”, en toch “zal ik in de HEERE vrolijk zijn, ik zal mij verheugen in de God van mijn heil” (Habakuk 3:17–18).

Olijfolie was voedsel, brandstof, medicijn, een offergave en een handelswaar. Hier zijn de toepassingen die de Schrift noemt, met een vers om voor elk te lezen:

gebruiken	Wat gebeurt er	Waar dit te lezen
Voedsel	De laatste maaltijd van een weduwe en de olie die niet opraakte	1 Kings 17:12–16
licht	De lamp in de tabernakel die bleef branden	Exodus 27:20; Leviticus 24:2
Offers	Fijn meel met olie, en olie bij het dagelijkse lam	Leviticus 2:1–7; Exodus 29:40
Wonden	Olie en wijn gegoten op de verwondingen van een vreemdeling	Luke 10:34
Blijdschap	Olie om het gezicht te laten glanzen	Psalm 104:15
Handel	Zuivere olie die elk jaar aan koning Hiram werd betaald	1 Kings 5:11
Zalving	Priesters en koningen afgezonderd voor God	1 Samuel 16:13

In Sarepta, tijdens een droogte, had een weduwe nog slechts meel en een beetje olie voor zichzelf en haar zoon. Ze voedde eerst de profeet Elia, en “de meelkruik raakte niet leeg, en de oliekruik ontbrak niet, volgens het woord van de Heere, dat Hij gesproken had door de dienst van Elia” (1 Koningen 17:16). Het graanoffer, dat in de Statenvertaling het “spijsoffer” wordt genoemd, bestond uit meel met olie: “zijn offer zal zijn van fijn meel; en hij zal er olie op gieten, en er wierook op leggen” (Leviticus 2:1). Op de weg naar Jericho verbond de Samaritaan “zijn wonden, terwijl hij er olie en wijn in goot” (Lukas 10:34), de gebruikelijke eerste hulp van die tijd. Psalm 104 dankt God voor “wijn die het hart van de mens verheugt, en olie om zijn gezicht te laten glanzen” (Psalm 104:15). En Salomo betaalde Hiram van Tyrus “twintig kor zuivere olie” per jaar (1 Koningen 5:11) voor het ceder- en dennenhout waarmee de Tempel werd gebouwd.

Het hout van de boom werd ook in de Tempel gebruikt. Salomo maakte de twee cherubs van het binnenste heiligdom “van olijfhout, elk tien el hoog” (1 Koningen 6:23), en de deuren waren van olijfhout, uitgesneden met cherubs, palmbomen en open bloemen, en overtrokken met goud (1 Koningen 6:31–32). De groene olijfboom “in het huis van God” was daar meer dan alleen een symbool.

Olie die bij de aanbidding werd uitgegoten, markeerde iets als zijnde van God. Jakob richtte na zijn droom in Bethel de steen op waar hij op had geslapen “en goot er olie op de bovenkant van” (Genesis 28:18). Toen Samuel David zalfde, “vaardde de Geest van de Heere van die dag af op David” (1 Samuel 16:13). Zalving, en waarom christenen olie verbinden met de Heilige Geest, worden uitgelegd in wat olie in de Bijbel vertegenwoordigt.

Het vertelde Noach dat de zondvloed voorbij was. Noach stuurde een duif uit de ark, “en de duif kwam tegen de avond naar hem toe; en zie, in haar snavel was een olijfblad geplukt: zo wist Noach dat de wateren van de aarde waren afgenomen” (Genesis 8:11). Een vers geplukt blad betekende dat er weer bomen boven het water groeiden. Genesis spreekt over een blad en trekt daar niet meer uit dan dat.

Rond het jaar 200 was de olijftak al een teken van vrede, en christenen gaven er een eigen betekenis aan. Tertullianus, schrijvend over de doop, zei dat de duif “terugkeerde met de olijftak, een teken dat zelfs onder de volkeren het voorteken van vrede is”. Hij zag er de doop in. Zoals de duif terugkwam over de zondvloed, zo komt de duif van de Heilige Geest naar de pasgedoopten, “om ons de vrede van God te brengen”.

De Olijfberg is de heuvel die “vóór Jeruzalem aan de oostkant” ligt (Zacharia 14:4), genoemd naar de olijven die erop groeiden. De Statenvertaling noemt het 13 keer de Olijfberg en twee keer Olivet. Koning David vluchtte eroverheen toen zijn zoon Absalom tegen hem in opstand kwam. Hij “ging de weg van de Olijfberg op, en hij ging al wenende naar boven” (2 Samuel 15:30).

Voor Jezus was het een plek waar hij vaak kwam. In zijn laatste dagen “was Hij overdag in de tempel aan het onderwijzen; en 's nachts ging Hij naar buiten en overnachtte op de berg die Olijfberg genoemd wordt” (Lukas 21:37). De menigte begon God te prijzen op de weg “bij de afdaling van de Olijfberg” toen hij Jeruzalem binnenreed (Lukas 19:37). Hij zat erop toen de discipelen hem vroegen naar zijn komst en het einde van de wereld (Mattheüs 24:3). En op de nacht van zijn arrestatie “ging Hij naar buiten en ging, zoals Hij gewoon was, naar de Olijfberg” (Lukas 22:39).

Hij vertrok er ook vandaan. Nadat hij in de hemel was opgenomen, keerden de apostelen terug naar Jeruzalem “vanaf de berg die Olivet genoemd wordt, die dicht bij Jeruzalem ligt, op een sabbatsreis afstand” (Handelingen 1:12), met de belofte van de engelen dat hij “op dezelfde wijze zal terugkomen als u Hem naar de hemel hebt zien gaan” (Handelingen 1:11). Zacharia had een dag voorzien waarop de voeten van de Heere “op die dag op de Olijfberg zullen staan” (Zacharia 14:4), en veel christenen lezen de twee passages samen.

Getsemane wordt meestal uitgelegd als “oliepers”, afgeleid van de Hebreeuwse en Aramese woorden voor een pers en voor olie. Het was een plek aan de voet van de Olijfberg, voorbij de beek Kedron. Mattheüs schrijft: “Toen kwam Jezus met hen op een plaats genaamd Getsemane, en zei tegen de discipelen: Ga hier zitten, terwijl Ik daarheen ga om te bidden” (Mattheüs 26:36), en Markus noemt het “een plaats die Getsemane heette” (Markus 14:32). Johannes noemt het een tuin “aan de overkant van de beek Kedron” (Johannes 18:1).

Daar, op de plek die vernoemd is naar het persen van olijven, bad Jezus: “Vader, als U wilt, neem deze drinkbeker van Mij weg; maar laat niet Mijn wil, maar de Uwe geschieden” (Lukas 22:42). En “toen Hij in doodsnood was, bad Hij des te vuriger: en Zijn zweet werd als grote druppels bloed, die op de aarde vielen” (Lukas 22:44). De evangeliën geven geen commentaar op de naam. Ze vertellen ons simpelweg waar hij knielde.

Acht oude olijfbomen staan vandaag de dag in de tuin. In 2012 dateerde een onderzoek door de Italiaanse Nationale Onderzoeksraad hout van drie van hen naar de jaren 1092, 1166 en 1198. De andere vijf waren te hol om te testen, en de wortels kunnen ouder zijn dan de stammen. Alle acht delen hetzelfde genotype, wat suggereert dat ze zijn gekweekt uit stekken van één ouderboom. Het onderzoek toonde niet aan dat ze er in de tijd van Jezus stonden.

De profeet Zacharia zag een gouden kandelaar met zeven lampen en “twee olijfbomen erbij, één aan de rechterkant van de schaal, en de andere aan de linkerkant ervan” (Zacharia 4:3). De bomen voedden de lampen via “twee gouden buizen” die “de gouden olie uit zichzelf ledigen” (Zacharia 4:12). Toen Zacharia vroeg wat ze waren, antwoordde de engel: “Dit zijn de twee gezalfden, die bij de Heere van de hele aarde staan” (Zacharia 4:14). Het Hebreeuws zegt letterlijk: zonen van verse olie.

Het visioen kwam om de herbouw van de Tempel onder stadhouder Zerubbabel aan te moedigen, wiens handen “het fundament van dit huis hebben gelegd” (Zacharia 4:9). Jozua de hogepriester staat ook in de visioenen van Zacharia (Zacharia 3:1; 6:11), en veel lezers beschouwen de twee gezalfden als die twee mannen. In het midden van het visioen staat de bekendste regel, en die zegt waar de olie werkelijk vandaan komt: “Niet door kracht en niet door geweld, maar door Mijn Geest, zegt de Heere van de legermachten” (Zacharia 4:6).

Openbaring neemt het beeld over voor “mijn twee getuigen”, die 1260 dagen profeteren: “Dit zijn de twee olijfbomen en de twee kandelaren die voor de God van de aarde staan” (Openbaring 11:4). Hun krachten doen denken aan Elia en Mozes. Zij “hebben de macht om de hemel te sluiten, zodat er geen regen valt”, zoals Elia deed (1 Koningen 17:1), en “macht over de wateren om ze in bloed te veranderen” (Openbaring 11:6), zoals Mozes deed in Egypte (Exodus 7:20). Openbaring noemt hen niet bij naam, en christenen zijn het er al lang niet over eens wie zij zijn.

Nee. De Schrift rekent olijfolie tot Gods goede gaven, van “een land van olijfolie en honing” (Deuteronomium 8:8) tot de olie die een gezicht laat glanzen, maar het geeft de olie nooit een eigen kracht. Waar het Nieuwe Testament olie verbindt met genezing, komt de genezing van God door gebed. Jakobus zegt tegen de zieken dat ze de oudsten moeten roepen, die bidden “terwijl zij hem met olie zalven in de Naam van de Heere”, en hij zegt wat het werk doet: “het gebed van het geloof zal de zieke behouden, en de Heere zal hem oprichten” (Jakobus 5:14–15).

Kerken die zieken zalven, doen dit met gebed, zoals Jakobus beschrijft. Voor katholieken en orthodoxen is de ziekenzalving een sacrament. De Catechismus rekent het “tot de zeven sacramenten” (Catechismus 1511), en de Orthodoxe Kerk in Amerika noemt het “het specifieke gebed van de Kerk voor genezing”. In de katholieke leer is de zegening van olie een sacramentalie: de Catechismus noemt “de zegening van heilige oliën” daaronder (Catechismus 1672) en zegt dat sacramentalieën “niet de genade van de Heilige Geest verlenen op de wijze van de sacramenten, maar door het gebed van de Kerk bereiden zij ons voor om genade te ontvangen” (Catechismus 1670). Het waarschuwt ook dat “het toeschrijven van de werkzaamheid van gebeden of van sacramentele tekens aan hun louter uiterlijke uitvoering, los van de innerlijke gesteldheid die zij vereisen, is vervallen in bijgeloof” (Catechismus 2111).

Pinkstergemeenten zeggen hetzelfde in eenvoudigere woorden. Thomas Trask, destijds algemeen opzichter van de Assemblies of God, schreef over de zalving door de oudsten in Jakobus 5: “We zijn geïnstrueerd om de zieken de handen op te leggen, hen met olie te zalven en het gebed van het geloof te bidden. Ik genees niet; u geneest niet.” Wat olie betekent in het leven van een gelovige, en hoe elke kerk zalft, wordt uitgelegd in wat olie in de Bijbel vertegenwoordigt, en woorden voor het zegenen van olie staan in Gebeden om zalfolie te zegenen.

De olie is een geschenk, en het vertrouwen gaat naar de gever. De psalmist bracht beide in één adem samen: “Ik ben als een groene olijfboom in het huis van God: ik vertrouw op de goedertierenheid van God, voor eeuwig en altijd.”

---

• Wat vertegenwoordigt olie in de Bijbel? Zalving, de Heilige Geest, genezing en vreugde
• Bijbelvragen: Wat betekent het om gezalfd te zijn?
• Gebeden om zalfolie te zegenen, en wat te zeggen wanneer u zalft
• Wat vertegenwoordigt de duif in de Bijbel? De duif als Heilige Geest en de christelijke duif
• Bijbelstudie: Welke fruitbomen worden in de Bijbel gevonden?
• Bijbelmysteries: Wat symboliseren bergen in de Bijbel?