Christian Pure heeft deze pagina geschreven. Als een link naar bibletruth.net u hier heeft gebracht: dat adres was ooit eigendom van een website van de Brethren. Wij beheren nu het verlopen adres, we hebben geen enkele band met die site of met enig orgaan van de Brethren, en niets hier is daarvan overgenomen.
De Plymouth Brethren zijn protestantse christenen zonder geestelijken, wiens beweging in de late jaren 1820 in Dublin begon onder een paar gelovigen die samen het brood wilden breken zonder zich bij iemands denominatie te hoeven aansluiten. Rond 1848 splitsten ze zich op in de Open Brethren en de Exclusive Brethren, en de kerk die vandaag in het nieuws komt, de Plymouth Brethren Christian Church (PBCC), is een tak van de Exclusive zijde. Er zijn nu tussen de twee en drie miljoen Brethren in 160 landen, en de meesten van hen hebben het woord “Plymouth” nooit voor zichzelf gebruikt.

Hoe zijn de Plymouth Brethren begonnen?
Edward Cronin was voor zijn gezondheid vanuit het zuiden van Ierland naar Dublin gestuurd, en terwijl hij slechts een bezoeker was, waren de dissidente kapellen van de stad blij hem het avondmaal te geven. Zodra ze zagen dat hij bleef, vertelden ze hem dat hij niet met hen het brood kon blijven breken tenzij hij lid werd van een van hen. Hij weigerde, met wat hij noemde “de sterke indruk op mijn ziel” dat “de Kerk van God één was,” en gedurende enkele maanden hoorde hij nergens bij. “Ik bracht menige zondagochtend door onder een boom of onder een hooiberg tijdens de dienst,” schreef hij, en dat is een net zo goede plek als elke andere om te beginnen, met een christen in een veld op een zondag omdat hij niet bij slechts één deel van de kerk wilde horen.
Toen Cronin vanaf een van de kansels werd veroordeeld, protesteerde een diaken genaamd Edward Wilson, en zij begonnen samen te bidden en het brood te breken in een van de kamers van Wilson. Twee van Cronin's neven kwamen erbij, evenals een boekhandelaar genaamd Tims, en ze kwamen samen in de achterkamer van Cronin's huis in Lower Pembroke Street.
In 1828 liep Anthony Norris Groves, een tandarts uit Devon die zich als zendeling had aangeboden, langs diezelfde straat met een advocaat uit Dublin genaamd John Gifford Bellett, en terwijl ze liepen zei hij: “Dit, daar twijfel ik niet aan, is de wil van God voor ons, dat we in alle eenvoud als discipelen samen zouden komen, niet wachtend op een kansel of voorganger, maar vertrouwend dat de Heer ons samen zou opbouwen door te bedienen zoals Hij wilde en goed vond vanuit ons midden.” Jaren later zei Bellett dat hij de plek nog steeds kon aanwijzen, en hij noemde dat moment “de geboorteplaats van mijn geest.”
Er was een val van een paard voor nodig om John Nelson Darby op dezelfde plek te krijgen. Hij was ook advocaat geweest en was hulpprediker onder de bergbewoners van County Wicklow toen zijn paard hem in oktober 1827 tegen een deurpost wierp en hem op krukken zette. Alleen gedurende die tijd, zegt hij, “had veel oefening van de ziel het effect dat de Schriften de volledige overhand over mij kregen,” en toen hij de Handelingen van de Apostelen zorgvuldig las, voelde hij hoe ver de kerk om hem heen afstond van degene die hij daar vond.
In november 1829 bood Francis Hutchinson een kamer aan in zijn huis aan Fitzwilliam Square, en Darby, Cronin en Bellett waren er allemaal. Darby's notitie over die dag begint met: “Vijf van ons kwamen samen op Fitzwilliam Square.” De volgende lente huurden ze een veilingruimte in Aungier Street voor hun zondagen, en zo zouden Cronin en zijn vrienden op zaterdagavonden daar zijn om “het meubilair opzij te schuiven en de eenvoudige tafel met zijn brood en wijn te dekken.” Lang daarna noemde hij die avonden “tijden van vreugde die nooit vergeten zullen worden.” De man die was weggestuurd uit de kapellen dekte zijn eigen tafel, en in minder dan twintig jaar zou de vraag wie er aan mag komen deze vrienden uit elkaar drijven.
Mensen discussiëren nog steeds over wie het allemaal is begonnen. De Plymouth Brethren Christian Church noemt Darby als zijn oprichter. F. F. Bruce, de Nieuwtestamenticus die een van de Open Brethren was, dacht dat Groves aanspraak kon maken op de eerste te zijn. En Cronin's kleine gezelschap kwam al samen terwijl Darby nog in zijn parochie was. “Ze hadden geen idee dat ze een beweging begonnen,” schreef Bruce, en als we hun brieven lezen, geloven we hem.

Waarom worden ze Plymouth Brethren genoemd?
De naam komt van de Engelse haven waar de grootste van de vroege samenkomsten bijeenkwam. Benjamin Wills Newton had zich in Plymouth gevestigd en zijn vriend George Wigram uitgenodigd om zich bij hem te voegen, en vanaf 1831 braken ze daar het brood, en er kwamen enkele honderden mensen. Naarmate de Engelse samenkomsten zich vermenigvuldigden, vertelt Bellett ons, “werden ze bekend onder de naam ‘Plymouth Brethren’, en in dit land werden ze ‘Darbyites’ genoemd,” waarbij dit land Ierland was. De meeste Brethren hebben zichzelf nooit zo genoemd. Ze spreken over de Brethren of de Christian Brethren, ze noemen een lokale kerk een vergadering en noemen het gebouw vaak een Gospel Hall, en Tim Grass, een historicus van de beweging, vindt het oude label niet nuttig. De uitzondering is de Plymouth Brethren Christian Church, die het woord in zijn naam heeft opgenomen en zegt dat “Exclusive Brethren” is wat andere mensen het noemden.

Wat gebeurt er tijdens een samenkomst van de Brethren?
Een voormalige presbyteriaan die in de jaren 1870 zijn eerste ochtendsamenkomst in een Schots dorp binnenliep, schreef op wat hij zag. Waar hij naar een kansel zou hebben gezocht, stond een kleine tafel met een wit kleed, een ongebroken brood en een beker wijn. “Er was geen voorganger, geen voorzitter; bijna alle broeders namen deel,” zegt hij, sommigen gaven een gezang op, sommigen baden en sommigen lazen een paar verzen, en toen er dank was gezegd, gingen het brood en de beker van hand tot hand rond. Hij sloot zich uiteindelijk bij hen aan, en F. F. Bruce beschreef de zondagochtenden van de Open Brethren lang daarna op vrijwel dezelfde manier, elke week het Avondmaal voor al het volk van de Heer, zonder dat iemand leiding gaf en zonder dat er vooraf iets was geregeld.
Ze doen het op deze manier vanwege wat ze in het Nieuwe Testament lezen. Jezus zegt tegen zijn discipelen: “Laat u geen rabbi noemen: want één is uw Meester, namelijk Christus; en gij zijt allen broeders” (Mattheüs 23:8), en Petrus noemt alle gelovigen “een heilig priesterschap” (1 Petrus 2:5), dus de Open Brethren hebben geen gewijde voorgangers, alleen oudsten wiens zorg stopt bij de deur van hun eigen vergadering. “Een open, door de Geest geleide samenkomst verkondigt het priesterschap van alle gelovigen,” zoals Donald Norbie het verwoordt in het tijdschrift Kostbaar Zaad. Weinig van de vroege vergaderingen stonden vrouwen een openbare bediening toe, wat een van de punten is waar de kerken lezen de Schrift op verschillende manieren. Zij dopen door onderdompeling degenen die zelf het geloof in Christus hebben beleden, en wat de grote leerstellingen betreft, zegt Bruce, houden zij vast aan het historische christelijke geloof.

Waarom splitsten de Brethren zich op in Open en Exclusive?
Groves was in 1829 naar Bagdad gevaren, en toen hij in 1835 thuiskwam en de samenkomsten bezocht, beviel hem niet wat hij aantrof. Op 10 maart 1836 schreef hij aan zijn oude vriend Darby om hem te vertellen waar dit alles toe zou leiden:
“… uw eenheid wordt dagelijks meer een eenheid van leer en mening dan van leven of liefde, uw bestuur zal worden – onzichtbaar misschien, en onuitgesproken, maar toch een waarin overweldigend de autoriteit van mensen wordt gevoeld; u zult meer bekend staan om waar u tegen getuigt dan om waar u voor getuigt, en in de praktijk zal dit bewijzen dat u tegen alles getuigt behalve tegen uzelf.”
De eerste tafel die werd verdeeld was in Plymouth. Darby en Newton waren uit elkaar gegroeid over profetie en over hoe de samenkomst werd geleid, en op de laatste zondag van december 1845 stelde Darby een aparte tafel in. Twee jaar later werd een ernstigere beschuldiging tegen Newton ingebracht, over wat hij leerde over het lijden van Christus, en George Müller uit Bristol zei dat Newtons Christus een Verlosser nodig had.
Bethesda Chapel in Bristol, waar Müller en Henry Craik voorgangers waren, nam twee mensen op die tot Newtons samenkomst hadden behoord, en dat maakte het tot een ruzie van iedereen, omdat Darby aanvoerde dat Bethesda Newtons dwalingen niet kon buitenluiten terwijl het zijn volgelingen opnam, en hij weigerde daar te prediken en eiste dat de kapel Newtons leer zou onderzoeken en veroordelen. Op 29 juni 1848 liet een tiental leiders een brief voorlezen aan de gemeente, waarin stond dat zij de dwaling over Christus “volkomen verwerpen” en ook: “Wij zijn niet van mening dat, omdat er dwalingen geleerd kunnen worden in Plymouth of elders, wij als lichaam daarom verplicht zijn deze te onderzoeken.” Darby antwoordde die augustus met een rondschrijven, waarin hij zei dat hij “noch naar Bethesda in zijn huidige staat” zou gaan, noch naar enige samenkomst die mensen daarvandaan opnam. Bethesda besloot later wel om iedereen die Newtons opvattingen verdedigde te weigeren, maar Darby wilde dat ook de eerdere verklaringen werden ingetrokken, en toen hij in 1849 bij Müller aanklopte om weer gemeenschap te zoeken, wees Müller hem af.
Degenen die Bethesda niet wilden afsnijden, werden de Open Brethren, die vasthouden dat elke vergadering voor zichzelf verantwoording aflegt aan Christus en iedereen moet verwelkomen die bij Hem hoort. “Ik zou oneindig veel liever al hun kwaad verdragen … dan scheiden van hun goede,” zei Groves ooit over mensen met wie hij het ernstig oneens was. Degenen die bij Darby bleven, werden de Exclusive Brethren, die vasthouden dat scheiding van het kwaad de grondslag van eenheid is, zodat de tucht van de ene vergadering de rest bindt, en Bruce Anstey, die voor die kant schrijft bij Bible Truth Publishers, zegt dat de Bethesda-moeilijkheden lieten zien dat “zorg nodig was met betrekking tot het toelaten van mensen tot de gemeenschap.” We zouden kunnen zeggen dat de ene kant vasthield aan “aanvaardt elkander, zoals ook Christus ons aanvaard heeft” (Romeinen 15:7), en de andere aan “een ieder, die de naam des Heren noemt, breke met de ongerechtigheid” (2 Timoteüs 2:19). Beide zijn het woord van God voor ons, en elke kerk moet een manier vinden om beide tegelijk te gehoorzamen.

Was George Müller een van de Plymouth Brethren?
Hij stond aan de Open-kant, en de man die Darby in 1849 wegstuurde is dezelfde man die beroemd is om zijn wezen. Als jonge voorganger gaf hij zijn vaste salaris op, en vanaf 1832 bleef hij de rest van zijn leven naast Craik in Bethesda. Hij en zijn vrouw Mary, die de zus van Groves was, begonnen in 1836 met het opnemen van dertig weesmeisjes in hun eigen huis. Dertien jaar later, in hetzelfde jaar dat Darby hem kwam opzoeken, opende het eerste huis in Ashley Down, en toen het vijfde huis in 1870 klaar was, kon Ashley Down 2.050 kinderen huisvesten. Thomas Barnardo was ook een van de Brethren toen hij zijn weeshuis stichtte.

Hebben de Brethren de Opname uitgevonden?
Zij gaven het de vorm die de meeste mensen kennen, hoewel zij verre van de enigen waren die over het einde der tijden nadachten. De leer dat Christus zijn kerk zal wegnemen voor een tijd van grote verdrukking begon zich in de jaren 1830 te verspreiden, toen revolutie Europa had doen schudden en er overal over profetie werd gedebatteerd, en Darby had de millennaristische ideeën van Edward Irving, een presbyteriaan, en ook van jezuïeten en jansenisten voor zich. Percy Hall, een marineofficier die zijn commissie had neergelegd, was misschien wel de eerste van de Brethren die het predikte, en Darby werd de hoofdarchitect ervan, waarbij hij een lijn trok tussen Israël, Gods aardse volk, en de kerk, zijn hemelse volk, en de geschiedenis las als een reeks bedelingen. In de woorden van Paulus, “wij, die levend achterblijven, zullen samen met hen op de wolken worden weggevoerd, de Here tegemoet in de lucht” (1 Tessalonicenzen 4:17), zag hij de kerk van de aarde weggenomen vóór de laatste grote week van Daniëls profetie. Niet iedereen aan tafel was het met hem eens, want Newton en Müller accepteerden zijn visie niet, en F. F. Bruce schreef dat er onder de Open Brethren geen enkele profetische lijn werd opgelegd.
Die leer bereikte miljoenen via een Amerikaan die Darby nooit heeft ontmoet. Cyrus Scofield kende zijn geschriften en had Brethren onder degenen die hielpen zijn werk te betalen, en de Scofield Reference Bible, die Oxford University Press in 1909 uitbracht, verkocht in de eerste decennia meer dan twee miljoen exemplaren, hoewel historici nog steeds van mening verschillen over hoe origineel Scofields Bijbel was. Veel christenen lezen deze verzen op een andere manier, en wij hebben uiteengezet wat de Bijbel zegt over de opname en of katholieken erin geloven elders.

Wat is tegenwoordig het verschil tussen de Open en Exclusive Brethren?
Eén bijnaam dekt nu drie heel verschillende soorten kerken, en wat hen nog steeds verdeelt is de oude vraag wie er aan tafel komt.
| groep | Wie komt er aan tafel | Hoe vergaderingen zich verhouden | Hoeveel |
|---|---|---|---|
| Open Broeders | Volgens hun principe, iedereen die bij Christus hoort | Elke vergadering is onafhankelijk | Het merendeel van de twee tot drie miljoen Brethren, in 160 landen |
| Andere Exclusive vergaderingen | Gelovigen met zorg ontvangen, vrij van moreel of leerstellig kwaad | Verbonden, met gedeelde tucht tussen vergaderingen | Geen betrouwbare telling |
| Plymouth Brethren Christian Church | De eigen leden; buitenstaanders zeer incidenteel, met toestemming van de gemeente | Eén wereldwijde gemeenschap met een senior oudste | Meer dan 55.000, volgens hun eigen cijfer |
De meeste Brethren die vandaag leven zijn Open Brethren, en het zwaartepunt van de beweging is verschoven naar het mondiale Zuiden. Zij groeiden door zendingen die begonnen met Groves in Bagdad, en sommige van hun gemeenten noemen zich nu liever helemaal geen Brethren meer. De Exclusive Brethren bleven zich splitsen, rond William Kelly, Frederick Grant en Frederick Raven tussen 1881 en 1890, en in 1908 weigerden nog eens 117 samenkomsten in het Verenigd Koninkrijk mee te gaan met James Taylor uit New York en werden bekend als de Glanton Brethren, die bij gelegenheid een buitenstaander aan de tafel zouden toelaten. Vergaderingen buiten de Plymouth Brethren Christian Church komen nog steeds samen en publiceren nog steeds, onder andere bij Bible Truth Publishers. Tim Grass zegt over die kerk: “Andere Brethren-groepen, of ze nu Open of Exclusive zijn, moeten niet met hen worden verward.”

Wie is de Plymouth Brethren Christian Church?
Dit is de grootste van de Exclusive-groepen, en haar lijn van leraren loopt van Darby via Frederick Raven en de twee James Taylors tot aan Bruce Hales, haar huidige senior oudste. Vanaf de jaren 1950 eiste zij van haar leden dat zij professionele organisaties verlieten en stopten met eten met iedereen buiten de gemeenschap. Zij zegt meer dan 55.000 leden te hebben, van wie de meesten erin zijn geboren. De heer Hales vertelde het Australische parlement in oktober 2026 dat de kerk geen formele hiërarchie, geestelijkheid of aangestelde predikanten heeft, en in dezelfde verklaring zei hij dat leden hem erkennen als de meest senior oudste van de kerk wereldwijd.
Vraag wat het anders maakt en de kerk antwoordt met één woord: gemeenschap. Leden eten alleen met degenen met wie zij het Avondmaal delen, omdat “Wij geloven dat een maaltijd nuttigen een religieuze daad van gemeenschap is,” hoewel sommigen wel eens een koffie drinken met een buitenstaander, en de diensten zijn gewoonlijk alleen voor leden. Dus hier is de vraag wie er aan tafel mag komen ook doorgedrongen tot de eetkamer. Leden gebruiken telefoons en internet, blijven over het algemeen weg van televisie, film en sociale media, en studeren online voor diploma's in plaats van op een campus, en hun liefdadigheidsinstelling, de Rapid Relief Team, heeft 14.500 vrijwilligers. Hun geloofsbelijdenis zegt over Vader, Zoon en Heilige Geest: “Allen zijn God, allen één God, God alle drie,” en zij onderwijst het wekelijkse Avondmaal, scheiding van het kwaad en de Opname.

Waarom is de Plymouth Brethren Christian Church controversieel?
De moeilijkste vraag is wat er gebeurt met mensen die vertrekken, wat door kranten als mijden wordt omschreven. Toen de Charity Commission for England and Wales onderzoek deed naar de kerk, beschikten zij over een verklaring van socioloog Eileen Barker, die beschreef hoe leden onder tucht werden “opgesloten”, alleen leefden, eten en leesmateriaal kregen maar werden weggehouden van elke dienst en bijeenkomst, en anderen die volledig werden buitengesloten en merkten dat ze “uit hun huis werden gezet, volledig afgesneden van hun familie en vrienden.” De Commissie merkte op dat de kerk geen kans had gehad om op haar rapport te reageren en dat haar eigen bewijsmateriaal verschilde. Volgens de lezing van de kerk kan een lid dat buiten de principes leeft “beperkt” worden, waardoor hij een tijdlang niet naar bijeenkomsten mag, en uiteindelijk kan er “afstand van worden genomen”, hun woord voor excommunicatie, en wat families daarna doen is aan de families zelf. “De Kerk zou nooit in de weg staan dat families met elkaar communiceren,” zegt zij.
De Commissie moest die twee verslagen tegen elkaar afwegen toen zij in 2012 weigerde een Brethren-trust te registreren en vervolgens opnieuw onderzoek deed. De beschuldigingen die zij aan de trust voorlegde, varieerden van harde tucht voor kleine fouten tot families die apart leefden zolang dat duurde, en mensen die vertrokken en werden verbannen, afgesneden van familie en vrienden en soms van hun levensonderhoud. De trust zei dat een deel hiervan oude geschiedenis moest zijn, hoewel zij “toegegeven heeft aan fouten uit het verleden”, en zij voerde aan dat afscheiding van de wereld een morele kwestie was. In januari 2014 concludeerde de Commissie dat afscheiding “ook in fysieke zin” plaatsvond, en zij concludeerde dat er “elementen van nadeel en schade” in de doctrines en praktijken van de kerk zaten, waarvan de ernstigste in haar tucht en haar behandeling van voormalige leden. Zij kon niet zeggen hoe ver dit ging, omdat het bewijsmateriaal nooit door kruisverhoor was getoetst. De trust nam een verklaring aan, Faith in Practice, die afscheiding beschrijft als “zich afkeren van de wereld in morele zin, in plaats van in fysieke zin” en sociaal contact met voormalige Brethren toestaat, en op die voorwaarden werd zij geregistreerd.
Zeven jaar daarna vertelden voormalige leden het nog steeds anders, en enkelen van hen vertelden het aan Radio New Zealand. Lindy Jacomb uit Wellington was 20 toen haar ouders zeiden dat er onder hun dak geen plaats meer voor haar was, en over de bewering van de kerk dat families zelf kiezen, zei ze: “Het is een complete mythe om te zeggen dat het de keuze van het individu is.” Haar broer, Braden Simmons, zei dat hij werd beperkt en vervolgens verstoten zodra hij andere Brethren begon te vertellen wat hij dacht. De zender meldde dat hij onder druk werd gezet om ontslag te nemen uit het familiebedrijf, en dat advocaten en privédetectives voor zonsopgang bij zijn huis in Auckland kwamen met een privédagvaarding, in een juridische actie aangespannen door zijn voormalige baas. Het meldde ook dat Rob McLean, die meer dan tien jaar eerder was geëxcommuniceerd, zijn huis, zijn familie en zijn bedrijf was kwijtgeraakt en dat er tegen hem huisvredebreukmeldingen en contactverboden werden gebruikt. De woordvoerder van de kerk, Doug Watt, antwoordde schriftelijk dat de kerk die beschuldigingen verwierp en dat dergelijke acties niet werden verzocht door de kerk of haar leiderschap, die, zo zei hij, geen kennis hadden van de zaken met privédetectives en er geen deel aan hadden.
In Australië stuitte hetzelfde argument op politiek. Bij de federale verkiezingen van 2025, zo meldde de Australian Associated Press, zagen kandidaten ongewoon grote aantallen liberale vrijwilligers bij de stembureaus, vooral in marginale kiesdistricten, en van velen van hen werd aangenomen dat ze lid waren van deze kerk, van wie de meesten traditioneel helemaal niet stemmen. De eigen evaluatie van de Liberale Partij noemde de Brethren later een “steungroep”, en de kerk heeft herhaaldelijk gezegd dat haar leden vrijwilligerswerk deden en dat zij hen niet aanstuurde. Kort na de verkiezingen noemde Anthony Albanese, de premier, het een sekte, wat een van haar directeuren, Lloyd Grimshaw, beledigend en onwaar noemde. In september 2025 werd de ABC’s Vier Hoeken bracht voormalige leden op televisie die, zoals het programma die dag werd omschreven, “psychologische manipulatie, constante surveillance en intimidatietactieken” beweerden die werden gebruikt om afwijkende meningen te controleren, en de kerk zei dat het programma perspectieven bevatte die zij betwistte.
Dus begon de kiescommissie van het parlement te vragen waarom. De voorzitter, Jerome Laxale, zei dat zij veel meldingen had gehoord van “aanzienlijke en blijkbaar gecoördineerde verstoring bij stembureaus”, en in augustus 2026 riep zij zowel deze kerk als een tweede groep, Advance, op. De heer Grimshaw vertelde de commissie dat leden er misschien voor hadden gekozen om op eigen houtje campagne te voeren, maar dat er geen kerkgeld achter hen stond. Andrew Gee, een onafhankelijk parlementslid, beweerde dat kerkleden hem tussen stembureaus door waren gevolgd en beschreef hoe hij bij stembureaus werd geïntimideerd.
In oktober had de commissie de oudste ouderling en zijn zoon voor zich. Gareth Hales zei dat hij op de verkiezingsdag langs een stembureau in Sydney was gereden toen hij zag dat de liberalen mensen tekortkwamen, dus trok hij een liberaal T-shirt aan en deelde een half uur lang kaarten uit, en hij ging door naar nog drie stembureaus. Hij gaf toe dat hij de leden die al campagne voerden een beetje had aangemoedigd, en hij zei dat hij dat als zakenman deed, dat hij niemand aanstuurt en dat hij geen intimidatie zag. Zijn vader zei dat hij op geen enkele wijze deelnam aan de verkiezing en niet plande, coördineerde, aanstuurde of financierde wat de leden deden. “Wij zijn geen sekte. Wij zijn christenen,” vertelde hij hen. Coalitieleden vergeleken zijn ondervraging met de Spaanse Inquisitie, en Michael Bachelard, de journalist die de kerk al jaren onderzoekt en tijdens de hoorzitting werd aangevallen, antwoordt dat zijn verslaggeving eerlijk en accuraat is.
Een kerk een sekte noemen, of dat ontkennen, vertelt ons heel weinig, dus kunnen we beter vragen wat deze kerk belijdt over Christus, wat zij schriftelijk heeft vastgelegd, en hoe zij omgaat met degenen die weglopen, waarover de kerk en degenen die haar hebben verlaten het nog steeds niet eens kunnen worden.

Terug naar de tafel in Aungier Street
Cronin dekte zijn tafel omdat hij bij de anderen was weggestuurd, en binnen twintig jaar stuurden mensen die er het brood hadden gebroken brieven door heel Engeland over wie er niet meer mocht komen. We kunnen dat niet met trots lezen, omdat geen van onze kerken de tafel van de Heer heel heeft gehouden. Toch zal er deze zondagochtend in een eenvoudige zaal ergens, met niemand die vooraan staat, een brood van hand tot hand gaan, en wat Paulus tegen de Korintiërs zei zal in die kamer net zo waar zijn als bij elk altaar: “Want wij, velen, zijn één brood en één lichaam: want wij allen hebben deel aan dat ene brood” (1 Korintiërs 10:17).


Een reactie plaatsen