Watch Night is een kerkdienst op oudejaarsavond, 31 december, waarbij een gemeente samen blijft in gebed, zang en Schriftlezing tot middernacht en het nieuwe jaar begroet voor Gods aangezicht. De dienst gaat terug op de gebedswaken die John Wesley begin jaren 1740 onder de eerste methodisten hield. De Moravische broeders in Duitsland, die Wesley kende, hielden sinds 1727 een onafgebroken gebedswake. In zwarte kerken in Amerika herdenkt de nacht ook 31 december 1862, de vooravond van de vrijheid, toen tot slaaf gemaakten en vrije zwarte Amerikanen wakker bleven in afwachting van de Emancipatieproclamatie die op 1 januari 1863 van kracht zou worden. De datum staat vast en in 2026 valt Watch Night op een donderdag.
De Schrift noemt de nacht waarin de Heer Israël uit de slavernij leidde “een nacht die de Heer in acht moest nemen om hen uit het land Egypte te leiden: dit is die nacht van de Heer die in acht genomen moet worden door alle kinderen van Israël in hun generaties” (Exodus 12:42). Jezus vroeg dezelfde waakzaamheid van ieder van ons: “Waakt dan: want u weet niet wanneer de heer des huizes komt, ’s avonds, of te middernacht, of bij het hanengekraai, of ’s morgens … En wat Ik u zeg, zeg Ik tegen allen: Waakt” (Marcus 13:35–37). Wanneer een kerk op de laatste nacht van het jaar opblijft, neemt ze Hem op zijn woord, en op één nacht in 1862 hielden onze broeders en zusters die wacht terwijl ze wachtten op hun bevrijding.

Watch Night door de jaren heen
| datum | wie | Wat er gebeurde |
|---|---|---|
| 27 augustus 1727 | Moravische broeders in Herrnhut | Gebed begint dag en nacht, elk een uur |
| 9 April 1742 | John Wesley | De eerste gebedswake in Londen |
| 1748 | John Wesley | Schrijft op hoe de gebedswaken begonnen |
| 1755 | John Wesley | Zijn eerste verbondsdienst |
| 31 December 1784 | John Wesley, 81 jaar oud | Luidt het nieuwe jaar in tijdens een gebedswake |
| 31 December 1862 | Zwarte Amerikanen | De vooravond van de vrijheid: ze wachten op middernacht |
| 1 januari 1863 | Lincoln; Douglass in Boston | De proclamatie wordt van kracht; Boston hoort het die nacht |

Waar is Watch Night begonnen?
De oudste wacht in dit verhaal werd gehouden op een heuvel in Saksen. Moravische vluchtelingen hadden zich gevestigd op het landgoed van graaf Nikolaus von Zinzendorf, en hun land lag op de Hutberg, de “Wachtheuvel”, dus noemden ze de plaats Herrnhut, “de wacht van de Heer”. Op 27 augustus 1727 kwamen daar vierentwintig mannen en vierentwintig vrouwen overeen om elke dag een uur in gebed door te brengen, elk op een vastgesteld uur, zodat er in Herrnhut op elk uur van de dag en nacht iemand aan het bidden was. Die “uurlijkse voorbede” ging meer dan honderd jaar door.
Je kunt lezen dat de Moraviërs al in 1733 een oudejaarsnachtwacht hielden. Een verhaal uit 2021 in Presbyterianen Vandaag, het tijdschrift van de Presbyterian Church (U.S.A.), zegt dat in dat jaar een groep Moraviërs een dienst van “waken en wachten” hield in “het paleis van graaf Nikolaus von Zinzendorf in Herrnhut”. Het verhaal noemt geen bron, en we hebben geen Moravisch verslag van die dienst gevonden.
John Wesley ontmoette de Moraviërs voor het eerst op zee, op het schip dat hem naar Georgia bracht. Op 25 januari 1736 brak er een storm los boven het schip midden in de psalm die de Duitsers zongen aan het begin van hun dienst. “Er begon een vreselijk geschreeuw onder de Engelsen. De Duitsers zongen kalm door,” schreef Wesley in zijn dagboek. Achteraf vroeg hij aan een van hen of hun vrouwen en kinderen niet bang waren geweest, en de man antwoordde: “Nee; onze vrouwen en kinderen zijn niet bang om te sterven.” Terugblikkend op Georgia rekende Wesley het tot de vruchten ervan dat God hem had gegeven “om vele van Zijn dienaren te kennen, in het bijzonder die van de Kerk van Herrnhut”, en in 1738 bracht hij drie maanden door in Duitsland om de Moraviërs te bezoeken.

Hoe zijn de gebedswaken van John Wesley begonnen?
Wesley zegt dat zijn nachtwaken begonnen bij de mensen van Kingswood, en hij vertelt het verhaal in Een eenvoudig verslag van de mensen die Methodisten worden genoemd, een brief die hij in 1748 schreef. Hij had gehoord dat mensen in Kingswood “vaak samenkwamen op de school; en, wanneer ze de tijd konden missen, het grootste deel van de nacht doorbrachten met gebed, lofzang en dankzegging.” “Sommigen adviseerden mij om hier een einde aan te maken,” schrijft hij, “maar na de zaak grondig te hebben afgewogen en vergeleken met de praktijk van de oude christenen, kon ik geen reden zien om het te verbieden.” Verre van het te stoppen, dacht hij dat het “van algemener nut zou kunnen zijn”, dus stuurde hij hen bericht dat hij zelf met hen zou komen waken, “op de vrijdag die het dichtst bij volle maan lag, zodat we licht zouden hebben op de heen- en terugweg.” Op die vrijdag “kwamen er een overvloed aan mensen.” “Ik begon te preken tussen acht en negen; en we gingen door tot even na middernacht, zingend, biddend en God prijzend.” Vanaf dat moment, zegt hij, hielden ze het eens per maand, in Bristol, Londen en Newcastle, evenals in Kingswood.
Wesley noemt geen jaartal voor die eerste nacht in Kingswood, maar zijn dagboek vertelt ons wanneer Londen begon. Op vrijdag 9 april 1742 schreef hij: “We hadden de eerste nachtwake in Londen. We kiezen voor deze plechtige dienst gewoonlijk de vrijdagavond die het dichtst bij volle maan ligt, hetzij ervoor of erna, zodat degenen van de gemeente die verder weg wonen licht hebben op weg naar hun huis.” De dienst begon om half negen en duurde tot even na middernacht. “Er heerst over het algemeen een diepe ontzag bij de gemeente, misschien voor een deel te danken aan de stilte van de nacht, in het bijzonder bij het zingen van de hymne waarmee we gewoonlijk afsluiten,” vervolgde hij, en hij schreef de eerste regels op:
Luister naar de plechtige stem,
De ontzagwekkende middernachtroep!
Wachtende zielen, verheug u, verheug u,
En voel de Bruidegom nabij.
Die middernachtelijke roep is die uit Jezus' gelijkenis van de tien maagden: “En te middernacht klonk er een geroep: Zie, de bruidegom! Gaat uit, hem tegemoet” (Matteüs 25:6). Dus eindigden de methodisten hun nacht zingend over de komst van de Bruidegom, en daarna gingen ze na middernacht door de stad naar huis. Na een waaknacht in Spitalfields schreef Wesley: “Ik weet niet dat er in al die jaren ooit iemand gewond is geraakt, hetzij in Londen, Bristol of Dublin, bij het zo laat in de nacht van en naar alle delen van de stad gaan.”
Dus in het begin kwam er elke maand een waaknacht. Na verloop van tijd werd deze alleen nog op de laatste nacht van het jaar gehouden, of zoals de Verenigde Methodistische Kerk het uitdrukt, de dienst “werd beperkt tot oudejaarsavond.”
The Moravians, meanwhile, kept a night of their own at the close of the year. At a service as the year ended they read a Memorabilia, an account of the year’s notable events, which recalled “the leading of the Savior”. When the first settlers of the church’s Southern Province in America came in 1753, they had no room for it. Richard Starbuck, once the province’s archivist, writes that they were prevented from holding “a Memorabilia or Watchnight service, because ‘our cabin was very full’” with visitors. Bethabara and then Salem kept up the reading for more than two centuries, until the last Salem Congregation Memorabilia was read on New Year’s Eve 1968.

Wat is de methodistische verbondsdienst?
In 1755 hield Wesley zijn eerste verbondsdienst, waarin methodisten hun verbond met God vernieuwden, met woorden die eerder waren geschreven door Richard Alleine, een Engelse puritein. Wesley geloofde dat methodisten, en alle christenen, dat verbond elk jaar zouden moeten vernieuwen, en zijn dagboek laat zien dat hij dit deed bij het begin van elk jaar. “Wij hebben (zoals gebruikelijk) plechtig ons verbond met God vernieuwd,” schreef hij op 1 januari 1773, en op 1 januari 1776: “Ongeveer achttienhonderd van ons kwamen samen in Londen om ons verbond met God te vernieuwen; en het was, zoals gebruikelijk, een zeer plechtige gelegenheid.” In 1780 publiceerde hij de dienst in een pamflet, en zijn broer Charles schreef er een gezang voor, Come, Let Us Use the Grace Divine.
Op vrijdag 31 december 1784, toen hij 81 was, schreef Wesley: “We hadden een plechtige waaknacht en luidden het nieuwe jaar in met de stem van lof en dankzegging.” Twee dagen later, op zondag 2 januari 1785, merkte hij op dat “er deze avond een groter aantal mensen aanwezig was bij de vernieuwing van ons verbond met God dan ooit tevoren bij deze gelegenheid was gezien.”

Waarom wordt 31 december 1862 de vooravond van de vrijheid genoemd?
Op 22 september 1862 kondigde president Abraham Lincoln aan dat op de eerste dag van januari 1863 “alle personen die als slaaf worden gehouden binnen enige staat of aangewezen deel van een staat, waarvan de bevolking dan in opstand zal zijn tegen de Verenigde Staten, dan, vanaf dat moment en voor altijd vrij zullen zijn”. Later dat jaar leden de legers van de Unie nederlagen en drongen politici er bij Lincoln op aan om van zijn belofte af te zien. Hij vertelde een bezoeker van het Witte Huis: “De belofte moet nu worden nagekomen, en ik zal nooit één woord intrekken.”
Lincoln zou de proclamatie op 1 januari 1863 ondertekenen. Dus op de nacht van 31 december 1862 bleven tot slaaf gemaakten en vrije zwarte Amerikanen in het hele land op tot middernacht, biddend en zingend terwijl ze wachtten tot het jaar zou keren. Velen van hen kwamen in het geheim samen, omdat slavenhouders wetten hadden gemaakt om hun aanbidding te beperken. De slavenwet van Georgia uit 1848, bijvoorbeeld, bepaalde dat “geen enkele persoon van kleur . . . mag prediken, vermanen of deelnemen aan enige religieuze oefening met enige personen van kleur, hetzij vrij of slaaf, waarbij meer dan zeven personen van kleur aanwezig zijn.”
In 1863 schilderde de kunstenaar William Tolman Carlton zo'n nacht, Watch Meeting – 31 dec. 1862 – Wachten op het uur, en een versie van het schilderij behoort nu toe aan het Witte Huis. Een studio in Boston, Heard & Moseley, publiceerde kleine kaartfoto's getiteld “Watch meeting, Dec. 31, 1862–Waiting for the hour”, onder het auteursrecht van Carlton. Het exemplaar dat de Library of Congress bewaart, toont zwarte mannen, vrouwen en kinderen die zich rond een man met een horloge hebben verzameld, wachtend op de Proclamatie. De bibliotheek denkt dat het een foto van een schilderij is, hoewel ze daar een vraagteken bij plaatst.
De Proclamatie zelf is gedateerd “op deze eerste dag van januari, in het jaar van onze Heer duizend achthonderd drieënzestig”, en Lincoln eindigde het door om de gunst van God te vragen: “En op deze daad, oprecht geloofd als een daad van rechtvaardigheid, gerechtvaardigd door de Grondwet, op basis van militaire noodzaak, roep ik het weloverwogen oordeel van de mensheid in, en de genadige gunst van de Almachtige God.”

Frederick Douglass wacht op het nieuws
Frederick Douglass deed zijn wachten in Boston op Nieuwjaarsdag zelf, een dag later dan zijn woorden vaak worden geplaatst. De ondertekening moest die dag nog komen, en Douglass geeft de dag van de aankondiging aan als “deze dag van 1 januari 1863”. “Een enorme menigte kwam bijeen in de Tremont Temple om te wachten op de eerste flits van de elektrische draden,” schreef hij. Er werd een rij boodschappers opgezet tussen het telegraafkantoor en het platform, en de mensen wachtten, niet zeker of het nieuws überhaupt zou komen:
We wachtten en luisterden als naar een donderslag bij heldere hemel, die de ketenen van vier miljoen slaven zou verbreken; we keken, als het ware bij het zwakke licht van de sterren, uit naar de dageraad van een nieuwe dag; we verlangden naar het antwoord op de pijnlijke gebeden van eeuwen.
“Acht, negen, tien uur kwamen en gingen, en nog steeds geen bericht.” Eindelijk kwam er een man door de menigte, rechter Russell, dacht Douglass, roepend: “Het komt eraan!” “Het is op de draden!!” Douglass herinnerde zich dat “vreugde en blijdschap alle vormen van expressie uitputten, van lofzangen tot snikken en tranen.” Zijn oude vriend Rue, “een zwarte predikant”, leidde hen allen in “Sound the loud timbrel o’er Egypt’s dark sea, Jehovah hath triumphed, his people are free.” Ze zongen over de zee die Israël overstak op weg uit Egypte, de bevrijding die begon op de nacht van het Pascha die Exodus elke generatie opdraagt te onderhouden. Rond twaalf uur verplaatste de bijeenkomst zich naar de Twelfth Baptist Church, waar Douglass’ vriend Grimes predikant was, en het ging door tot bijna het aanbreken van de dag.
De Proclamatie bevrijdde niet elke tot slaaf gemaakte persoon in de Verenigde Staten. Het bevrijdde wettelijk degenen die woonden in de gebieden die door de Confederatie werden gecontroleerd, en het stond zwarte soldaten toe om dienst te nemen; de slavernij zelf werd in 1865 afgeschaft door het Dertiende Amendement. Maar zwarte Amerikanen bleven in de jaren daarna de nacht van het wachten herdenken. De foto uit Boston van 1863 noemt de eerste al een 'watch meeting', en tegenwoordig staat het bekend als Freedom’s Eve en als Watch Night.

Hoe vieren kerken tegenwoordig Watch Night?
In veel zwarte kerken begint de dienst rond zeven uur 's avonds op 31 december en duurt tot middernacht. Minuten voor het uur zingt de gemeente: “Wachter, wachter, vertel me alstublieft het uur van de nacht,” en de predikant antwoordt: “het is drie minuten voor middernacht,” dan “het is één minuut voor het nieuwe jaar,” en eindelijk: “het is nu middernacht, de vrijheid is gekomen.” In veel gemeenten leest iemand de Emancipatieproclamatie hardop voor. In de Shiloh Presbyterian Church in Oxford, Pennsylvania, opgericht in 1874 als een Afro-Amerikaanse gemeente, wordt een brandende kaars doorgegeven aan elke persoon in de kring, en, zoals de organist zegt: “We delen dan wat we hopen dat het nieuwe jaar zal brengen.” Op Nieuwjaarsdag is er een maaltijd, traditioneel met Hoppin’ John, zwarte ogenbonen en rijst. Mensen komen samen om slavernij en vrijheid te herdenken, en om terug te blikken op het jaar dat ten einde loopt.
Onder methodisten kan de verbondsdienst deel uitmaken van Watch Night, of het kan worden gehouden op Nieuwjaarsdag, op de eerste zondag van januari, of op een ander moment. Het United Methodist Book of Worship drukt het af als een orde “Voor gebruik in een Watch Night-dienst, op de eerste zondag van het jaar, of een andere gelegenheid,” en veel United Methodist-gemeenten maken er hun dienst van op oudejaarsavond. Als u op zoek bent naar woorden om te bidden terwijl het jaar ten einde loopt, in de kerk of thuis, hebben we Gebeden voor het nieuwe jaar, verzameld, voor het gezin en voor het komende jaar.

Staat Watch Night in de Bijbel?
Geen enkel bijbelvers beveelt een dienst aan op oudejaarsavond. Wat de kerk die nacht onderhoudt, is de waakzaamheid waar Jezus ons allen om vroeg, en de hoop op de roep om middernacht. De oproep aan de wachter om middernacht echoot een oudere oproep. In Jesaja roept iemand: “Wachter, hoe ver is het met de nacht? Wachter, hoe ver is het met de nacht?” en de wachter antwoordt: “De morgen komt, en ook de nacht” (Jesaja 21:11–12). Op Watch Night stellen we die vraag samen in de laatste uren van het jaar. Nachten komen nog steeds, zoals de wachter zei, en we wachten erdoorheen op de morgen.

Gerelateerde artikelen
- Gebeden voor het nieuwe jaar
- Bijbelverzen over het nieuwe jaar
- Wat Pascha betekent in de Bijbel
- Hoe de methodisten van John Wesley verschillen van katholieken
- Wat is de kersttijd? De dagen van Kerstmis tot Driekoningen

Een reactie plaatsen