De Bijbel vertelt hoe slechts twee van de twaalf apostelen stierven. Handelingen zegt dat Herodes “Jakobus, de broer van Johannes, met het zwaard liet ombrengen” (Handelingen 12:2), en zowel Matteüs als Handelingen vertellen hoe Judas Iskariot stierf. Jezus voorspelt de dood van Petrus (Johannes 21:18–19), en al het andere dat we weten over hoe de apostelen stierven, komt uit latere traditie.
Jakobus en Johannes waren broers en vroegen Jezus ooit om de plaatsen aan zijn rechter- en linkerhand in zijn heerlijkheid. Hij antwoordde met een belofte waar ze niet om hadden gevraagd: “De beker die Ik drink, zult u drinken” (Marcus 10:39), en de twee broers dronken die op heel verschillende manieren. Jakobus is de enige apostel van wie de Schrift de dood voor het geloof vermeldt, en hij stierf door het zwaard van Herodes. Johannes was, zoals de vroege kerk zich hem herinnerde, op Patmos “omwille van het woord van God” en stierf op hoge leeftijd in Efeze. Een zwaard en een lang leven kunnen beide een getuigenis zijn, en getuigenis is precies wat het oude woord martelaar betekent.

Van welke apostelen legt de Bijbel de dood vast?
Slechts van één apostel die voor zijn geloof stierf, wordt zijn dood in het Nieuwe Testament verteld, en Handelingen geeft dit in een paar woorden weer: “Omstreeks die tijd sloeg Herodes de koning de hand aan sommigen van de gemeente om hen kwaad te doen. Hij doodde Jakobus, de broer van Johannes, met het zwaard, en toen hij zag dat dit de Joden aanstond, ging hij ertoe over ook Petrus te arresteren” (Handelingen 12:1–3). Deze Herodes was Herodes Agrippa I, die Judea regeerde van 41 na Chr. tot zijn dood rond 44, dus Jakobus werd binnen die paar jaar gedood. Het was de beker die Jezus de twee broers lang daarvoor had beloofd: “De beker die Ik drink, zult u drinken” (Marcus 10:39). Clemens van Alexandrië, die laat in de tweede eeuw schreef, gaf een verhaal door dat hij van eerdere generaties had ontvangen: de man die Jakobus voor de rechter bracht, was zo geraakt door zijn getuigenis dat hij bekende dat hij ook een christen was, “en zo werden zij beiden tegelijk onthoofd” (geciteerd door Eusebius, Kerkgeschiedenis 2.9).
De andere dood die de Bijbel vastlegt is die van Judas Iskariot, die Jezus verraadde, en het vertelt twee keer over zijn dood. In Matteüs wordt Judas gegrepen door wroeging, probeert hij de dertig zilverstukken terug te geven aan de overpriesters en zegt: “Ik heb gezondigd door onschuldig bloed te verraden”, gooit het geld in de tempel, “en hij ging heen en verhing zich.” De priesters kopen met het geld een pottenbakkersveld, en daarom wordt het “tot op de dag van vandaag het Bloedveld genoemd” (Matteüs 27:3–8). In Handelingen vertelt Petrus aan de gelovigen dat Judas “een stuk grond verworven heeft met het loon van de ongerechtigheid, en voorovergevallen is hij midden doormidden gebarsten en zijn al zijn ingewanden naar buiten gekomen”, en dat het veld Akeldama werd genoemd, “Bloedveld” (Handelingen 1:18–19).
Sinds Augustinus hebben veel lezers de twee gecombineerd: Judas verhing zich, en zijn lichaam viel later en barstte open. Veel moderne geleerden behandelen ze in plaats daarvan als twee afzonderlijke overleveringen, die elk de naam van het veld verklaren. Matthias werd vervolgens door het lot gekozen om de plaats in te nemen “waarvan Judas afweek om naar zijn eigen plaats te gaan” (Handelingen 1:25–26).

Staat in de Bijbel hoe Petrus stierf?
De Schrift voorspelt de dood van Petrus, hoewel deze nooit wordt opgetekend. Na de opstanding zegt Jezus tegen hem: “wanneer u oud zult zijn, zult u uw handen uitstrekken en een ander zal u omgorden en u brengen waar u niet wilt”, en Johannes voegt eraan toe: “Dit zei Hij om aan te duiden met wat voor dood hij God zou verheerlijken” (Johannes 21:18–19). Tertullianus, die rond 200 na Chr. schreef, vatte de profetie op als vervuld wanneer Petrus “door een ander wordt omgord, wanneer hij aan het kruis wordt vastgemaakt” (Scorpiace 15). En in 2 Petrus zegt de apostel zelf dat “het afleggen van mijn lichaam spoedig zal gebeuren, zoals onze Heere Jezus Christus mij duidelijk heeft gemaakt” (2 Petrus 1:14).
De schrijvers na het Nieuwe Testament zijn het erover eens dat Petrus als martelaar stierf, en zij plaatsen zijn dood in Rome, hoewel de vroegste van hen het minst zegt. Rond 96 na Chr. herinnerde Clemens van Rome de kerk in Korinthe eraan dat Petrus “het martelaarschap onderging” (letterlijk: “getuigenis aflegde”) en “vertrok naar de plaats van heerlijkheid die hem toekwam” (1 Clemens 5). Korinthe herinnerde zich dat ook: rond 170 schreef zijn bisschop, Dionysius, dat Petrus en Paulus samen in Italië onderwezen “en op hetzelfde moment het martelaarschap ondergingen” (geciteerd door Eusebius, Kerkgeschiedenis 2.25). Het was Tertullianus die de stad en de regering noemde, Rome onder Nero, de stad “waar Petrus een lijden ondergaat zoals dat van zijn Heer” (Voorschrift tegen ketters 36).
Het detail dat Petrus ondersteboven werd gekruisigd verschijnt voor het eerst in de apocriefe Handelingen van Petrus, uit de late tweede eeuw, waar hij vraagt om gekruisigd te worden “met het hoofd naar beneden en niet anders”. Origenes herhaalde dit in de derde eeuw: Petrus “werd met het hoofd naar beneden gekruisigd; want hij had verzocht dat hij op deze manier mocht lijden” (geciteerd door Eusebius, Kerkgeschiedenis 3.1). Een Romeinse presbyter genaamd Gaius, schrijvend rond 200, kon wijzen op de “trofeeën” van de apostelen, hun monumenten, op de Vaticaanse heuvel en op de weg naar Ostia (Eusebius, Kerkgeschiedenis 2.25). De katholieke overlevering houdt vast dat de Sint-Pietersbasiliek over het graf van Petrus staat.

Staat in de Bijbel hoe Paulus stierf?
Paulus behoorde niet tot de Twaalf, maar hij noemde zichzelf een apostel, en mensen vragen vaak naar zijn dood samen met die van hen. De Bijbel vermeldt die ook niet, want Handelingen eindigt met hem onder bewaking in Rome, waar “hij twee volle jaren in zijn eigen gehuurde woning verbleef” en predikte “met alle vrijmoedigheid, zonder enige verhindering” (Handelingen 28:30–31). In 2 Timotheüs schrijft hij als een man die verwacht te sterven: “Want ik word al als een plengoffer uitgegoten en de tijd van mijn heengaan is aanstaande. Ik heb de goede strijd gestreden, ik heb de loop geëindigd, ik heb het geloof behouden” (2 Timotheüs 4:6–7).
Clemens van Rome zegt dat Paulus, “nadat hij gerechtigheid aan de hele wereld had onderwezen, en de uiterste grens van het westen had bereikt”, “het martelaarschap onderging onder de prefecten” (1 Clemens 5). Tertullianus schreef dat Paulus in Rome “zijn kroon wint in een dood zoals die van Johannes”, doelend op Johannes de Doper, die werd onthoofd (Voorschrift tegen ketters 36), en Eusebius legde vast dat “Paulus in Rome zelf werd onthoofd, en dat Petrus eveneens onder Nero werd gekruisigd” (Kerkgeschiedenis 2.25). De Basiliek van Sint-Paulus buiten de Muren is gebouwd op de plek die volgens de overlevering zijn begraafplaats is.

Stierf Johannes als martelaar?
De Bijbel vermeldt niet hoe Johannes stierf en corrigeert een gerucht dat hij helemaal niet zou sterven. Toen Petrus naar hem vroeg, zei Jezus: “Als ik wil dat hij blijft totdat ik kom, wat gaat jou dat aan? Volg jij mij!” Johannes' evangelie voegt eraan toe: “Zo ontstond onder de broeders het gerucht dat deze leerling niet zou sterven; Jezus had echter niet tegen hem gezegd dat hij niet zou sterven” (Johannes 21:22–23). De auteur van Openbaring, die door de traditie met de apostel wordt geïdentificeerd, zegt dat hij “op het eiland Patmos was vanwege het woord van God en het getuigenis van Jezus” (Openbaring 1:9).
Irenaeus, schrijvend rond 180, zegt dat Johannes bij de kerk in Efeze bleef “tot de tijden van Trajanus” (Tegen de ketterijen 3.3.4), die keizer werd in 98, en Origenes zegt dat Johannes in Azië woonde en “stierf in Efeze” (geciteerd door Eusebius, Kerkgeschiedenis 3.1). Geen van beiden noemt een martelaarschap, en de traditie, zoals de Katholieke Encyclopedie het samenvat, is dat hij in Efeze stierf “rond 100 n.Chr. op hoge leeftijd.” Tertullianus voegt een legende toe dat Johannes eerst “ongedeerd in kokende olie werd gedompeld” in Rome en daarna in ballingschap werd gestuurd op zijn eiland (Voorschrift tegen ketters 36).

Wat zegt de overlevering over de andere apostelen?
Voor de de rest van de Twaalf we hebben alleen latere verhalen, en die spreken elkaar vaak tegen. Hier is de bekendste traditie voor elke apostel, met de vroegste bron die we ervan kennen.
| apostel | Traditie | Vroegste bron | Andere verslagen |
|---|---|---|---|
| Andreas | Gekruisigd in Patras in Griekenland | Handelingen van Andreas, ongeveer 150–200 | Origenes noemt Scythië als zijn zendingsgebied; het X-vormige kruis is een middeleeuwse toevoeging |
| Tomas | Gedood met speren in India | Handelingen van Thomas, begin derde eeuw | Origenes noemt Parthië als zijn gebied; de Sint-Thomaschristenen van Kerala leiden hun kerk naar hem terug |
| Filippus | Ondersteboven gekruisigd in Hiërapolis | Handelingen van Filippus, vierde eeuw | Polycrates van Efeze (ongeveer 190) zegt alleen dat Filippus “insliep” in Hiërapolis |
| Bartolomeüs | Levend gevild en onthoofd in Armenië | Latijn Breviarium apostolorum, vroege middeleeuwen | Eusebius zegt dat hij predikte in “India”; een Grieks verslag zegt dat hij werd geslagen en onthoofd |
| Matteüs | Gedood met een zwaard in Ethiopië | Latijnse Passie van Mattheüs, eind zesde of zevende eeuw | Andere verslagen plaatsen zijn dood in Perzië of Parthië; Heracleon (ongeveer 170) zegt dat hij niet als martelaar stierf |
| Jakobus, de zoon van Alfeüs | Gestenigd in Jeruzalem | Een late lijst die ten onrechte aan Hippolytus wordt toegeschreven | Vaak geïdentificeerd met Jakobus, de broer van de Heer, wiens dood het verhaal leent |
| Simon de Zeloot en Judas (Thaddeüs) | Samen gedood in Perzië | Passie van Simon en Judas, eind zesde of zevende eeuw | Andere verslagen vermelden dat Simon werd gekruisigd, of dat beiden in vrede stierven |
| Matthias | Gestenigd in Jeruzalem en onthoofd, of gekruisigd in Colchis | Geen vroege bron | De Katholieke Encyclopedie noemt de verslagen “vaag en tegenstrijdig” |
Ten minste één vroege schrijver twijfelde eraan of alle apostelen martelaren waren. Heracleon, een valentiniaanse leraar van rond 170 die door Clemens van Alexandrië wordt geciteerd, zei dat niet allen die gered worden hun belijdenis voor de autoriteiten hebben afgelegd en daarvoor zijn gestorven, en hij noemde onder hen Matteüs, Filippus, Thomas en Levi (Stromata 4.9). Als u de passage in het Engels opzoekt, laat de standaardvertaling de “niet” weg die in het Grieks staat.

Jakobus de broer van de Heer
Een derde Jakobus, “de broer van de Heere”, leidde de kerk in Jeruzalem (Galaten 1:19; 2:9; Handelingen 15:13). De Oosters-orthodoxe Kerk eert hem afzonderlijk van de twee apostelen genaamd Jakobus, terwijl de katholieke traditie hem vaak heeft geïdentificeerd met Jakobus, de zoon van Alfeüs. Zijn dood is er een die we ook kennen uit niet-christelijke bronnen. De Joodse historicus Josephus vermeldt dat de hogepriester Ananus rond 62 na Chr. “de broer van Jezus, die Christus genoemd werd, wiens naam Jakobus was” voor het Sanhedrin bracht en hem liet stenigen (Oudheden 20.9.1). Hegesippus, een tweede-eeuwse christelijke schrijver geciteerd door Eusebius, zegt dat Jakobus van het dak van de tempel werd geworpen, gestenigd en gedood met de knuppel van een voller, en plaatst zijn dood vlak voor het Romeinse beleg van Jeruzalem, later dan Josephus doet (Kerkgeschiedenis 2.23).

Hoe betrouwbaar zijn de overleveringen?
Sommige van deze sterfgevallen zijn veel beter gedocumenteerd dan andere. De dood van Petrus en Paulus in Rome wordt door verschillende vroege schrijvers gemeld, beginnend binnen een generatie, en de dood van Jakobus, de broer van de Heere, door een Joodse historicus uit de eerste eeuw. Voor de meeste anderen komen de verhalen uit latere eeuwen, spreken ze elkaar tegen en zijn ze vermengd met legenden. Sean McDowell, die het bewijsmateriaal apostel voor apostel onderzocht in Het lot van de apostelen (Ashgate, 2015), vond het bewijs het sterkst voor Petrus, Paulus en de twee Jakobussen, en oordeelde dat het martelaarschap van Thomas in India “op zijn minst waarschijnlijker is dan niet.” Schrijvend in Biola Magazine in 2013, betoogde hij dat het argument voor de opstanding op basis van hun dood niet afhangt van het bewijs dat zij allen de marteldood stierven; wat telt, schreef hij, is “hun bereidheid om te lijden voor hun geloof en het ontbreken van een tegenstrijdig verhaal dat een van hen zijn geloof heeft afgezworen.”
Het Griekse woord martys betekent een getuige, en de Katholieke Kerk definieert martelaarschap als “het hoogste getuigenis dat aan de waarheid van het geloof wordt gegeven: het betekent getuigenis afleggen tot in de dood” (Catechismus 2473). Ze viert op 29 juni een gezamenlijk feest van de heiligen Petrus en Paulus. Jakobus legde dat getuigenis af door het zwaard, en Johannes legde het, voor zover de vroege schrijvers wisten, af tot op hoge leeftijd. Toen Petrus vroeg wat er van Johannes zou worden, vertelde Jezus het hem niet; in plaats daarvan gaf Hij hem het woord dat Hij aan ieder van ons geeft: “Volg u Mij!” (Johannes 21:22).


Een reactie plaatsen