Apostelen versus discipelen: wat is het verschil?

Een discipel is iedereen die Jezus volgt en van hem leert. Een apostel is een discipel die Jezus uitzond om in zijn naam en met zijn gezag te prediken. Elk van zijn apostelen was een discipel, maar de meeste discipelen waren nooit apostel: uit een grote groep volgelingen koos Jezus er twaalf, "die hij ook apostelen noemde" (Lucas 6:13).

Beide woorden leiden terug naar Jezus zelf. Hij riep mensen op om achter hem aan te lopen en te leren, en hij was degene die gezonden werd voordat iemand anders dat werd: Hebreeën noemt hem "de Apostel en Hogepriester van onze belijdenis" (Hebreeën 3:1). Na de opstanding gaf hij die zending door aan zijn discipelen: "Zoals de Vader Mij gezonden heeft, zend Ik ook u" (Johannes 20:21). Wij leren van hem als discipelen, en wat we ook gezonden worden om te doen, we dragen wat hij als eerste droeg.

	discipel	apostel
Griekse woord	Mathētēs, een leerling	Apostolos, iemand die gezonden is
wie	Iedereen die Jezus volgde om van hem te leren	De Twaalf, gekozen uit de discipelen, en een paar anderen zoals Paulus
Hoeveel	Geen totaal gegeven: de Twaalf, de zeventig, duizenden na Pinksteren	Eerst twaalf, met Matthias op de plaats van Judas
In Handelingen	Elke gelovige (Handelingen 6:1; 11:26)	De Twaalf, daarna ook Paulus en Barnabas (Handelingen 14:14)
Aantal keer dat het woord voorkomt	Meer dan 260, alleen in de Evangeliën en Handelingen	Ongeveer 80, voornamelijk in Lucas, Handelingen en de brieven van Paulus

Het Griekse woord mathētēs komt van het werkwoord manthanō, leren. Het betekent een leerling, iemand die verbonden is aan een leraar, en het was al in gebruik voordat Jezus iemand riep. De evangeliën vermelden “de discipelen van Johannes en van de Farizeeën” (Marcus 2:18), en toen de Farizeeën een man ondervroegen die Jezus vanaf zijn geboorte van blindheid had genezen, zeiden ze tegen hem: “wij zijn discipelen van Mozes” (Johannes 9:28).

Jezus stelde de voorwaarden voor zijn eigen discipelen. Tegen degenen die in hem geloofden zei hij: “Als u in mijn woord blijft, dan bent u werkelijk mijn discipelen” (Johannes 8:31), en tegen de menigte: “wie zijn kruis niet draagt en achter mij aan komt, kan mijn discipel niet zijn” (Lucas 14:27). Een discipel bleef bij het onderricht en liep achter de leraar aan.

In de evangeliën omvat het woord kringen van verschillende omvang. Vaak betekent het de Twaalf: Matteüs spreekt over “zijn twaalf discipelen” (Matteüs 10:1). Soms betekent het een veel grotere groep. Na een harde uitspraak “gingen velen van zijn discipelen terug en liepen niet meer met hem mee,” en Jezus wendde zich tot de innerlijke kring: “Toen zei Jezus tegen de twaalf: Willen jullie ook weggaan?” (Johannes 6:66–67). In Handelingen strekt het woord zich uit tot elke gelovige: “het aantal discipelen vermenigvuldigde zich” (Handelingen 6:1), en “de discipelen werden voor het eerst in Antiochië christenen genoemd” (Handelingen 11:26).

Mathētēs komt meer dan 260 keer voor in het Nieuwe Testament, elke keer in de vier evangeliën of Handelingen. De brieven en Openbaring gebruiken het nooit.

Apostolos komt van het werkwoord apostellō, zenden. Thayers Griekse lexicon definieert het als “een afgezant, boodschapper, iemand die met opdrachten is uitgezonden.” Het Nieuwe Testament gebruikt het soms in die eenvoudige betekenis. Jezus zei: “De dienaar is niet meer dan zijn heer; en ook niet hij die gezonden is, meer dan hij die hem gezonden heeft” (Johannes 13:16), en “hij die gezonden is” vertaalt apostolos. Paulus gebruikt hetzelfde woord voor “de boodschappers van de gemeenten” (2 Korintiërs 8:23). Hebreeën geeft de titel zelfs aan Jezus, gezonden door de Vader: “let op de Apostel en Hogepriester van onze belijdenis, Christus Jezus” (Hebreeën 3:1).

Het woord komt ongeveer 80 keer voor in het Nieuwe Testament, de meeste in het Evangelie van Lucas, Handelingen en de brieven van Paulus. Het Evangelie van Johannes gebruikt het één keer, in de eenvoudige betekenis van Johannes 13:16, en nooit als titel voor de Twaalf.

De twee woorden beantwoorden dus verschillende vragen. Discipel zegt van wie iemand leert. Apostel zegt wie hem heeft gezonden en wiens boodschap hij draagt.

De Twaalf waren eerst discipelen en werden op een bepaalde dag apostelen genoemd. Lucas vertelt het: Jezus “ging de berg op om te bidden, en bracht de hele nacht door in gebed tot God. En toen het dag werd, riep hij zijn discipelen bij zich: en uit hen koos hij er twaalf, die hij ook apostelen noemde” (Lucas 6:12–13). Marcus geeft het doel van de keuze in twee delen: “hij stelde er twaalf aan, opdat zij bij hem zouden zijn, en opdat hij hen zou uitzenden om te prediken” (Marcus 3:14). Zij moesten bij hem blijven, zoals discipelen doen, en gaan waar hij hen zond, zoals apostelen doen.

Het zenden volgde. Jezus “riep de twaalf bij zich en begon hen twee aan twee uit te zenden” (Marcus 6:7), en toen ze terugkwamen noemt Marcus hen bij de nieuwe naam: “de apostelen verzamelden zich bij Jezus en vertelden hem alles” (Marcus 6:30).

De evangeliën blijven beide namen voor dezelfde mannen gebruiken. Matteüs introduceert hen in het ene vers als “zijn twaalf discipelen” en in het volgende als “de twaalf apostelen” (Matteüs 10:1–2), en na de dood van Judas spreekt hij over “de elf discipelen” (Matteüs 28:16). Na de opstanding vernieuwde Jezus hun zending: “zoals de Vader mij gezonden heeft, zend ik ook jullie” (Johannes 20:21). De Catechismus van de Katholieke Kerk noemt Jezus “de Gezant van de Vader” en de apostelen zijn gezanten, apostoloi in het Grieks (858).

Matteüs geeft de lijst als volgt:

De namen van de twaalf apostelen zijn deze: de eerste, Simon, die Petrus genoemd wordt, en Andreas, zijn broer; Jakobus, de zoon van Zebedeüs, en Johannes, zijn broer; Filippus en Bartholomeüs; Thomas en Matteüs de tollenaar; Jakobus, de zoon van Alfeüs, en Lebbeüs, wiens bijnaam Thaddeüs was; Simon de Kanaaniet en Judas Iskariot, die hem ook verraden heeft.

Matthew 10:2–4

Marcus (3:16–19) en Lucas (6:14–16) noemen dezelfde mannen in een iets andere volgorde, Handelingen (1:13) somt de elf op die overbleven na Judas, en twee namen verschillen. Waar Matteüs en Marcus Thaddeüs hebben, hebben Lucas en Handelingen “Judas, de broer van Jakobus” in de King James Version, wat de meeste moderne vertalingen weergeven als “Judas, de zoon van Jakobus.” De traditie beschouwt hen als één man, Judas Thaddeüs; zoals paus Benedictus XVI het in 2006 verwoordde: “zo noemt de traditie hem, door twee verschillende namen te combineren.” Simon de Kanaaniet in Matteüs en Marcus is “Simon genaamd Zeloot” in Lucas, en Benedictus legde uit dat de twee beschrijvingen “equivalent zijn omdat ze hetzelfde betekenen”; hij herleidde beide tot een Hebreeuws werkwoord dat jaloers of vurig zijn betekent. Het verhaal van elke man, voor zover de Schrift en de vroege traditie het vastleggen, wordt verteld in wie de twaalf apostelen waren.

Jezus zelf verbond het getal aan de twaalf stammen van Israël. Hij zei tegen zijn discipelen: “jullie die mij gevolgd zijn … zullen ook op twaalf tronen zitten om de twaalf stammen van Israël te oordelen” (Matteüs 19:28). Openbaring behoudt het getal in haar visioen van de heilige stad, waarvan de muur “twaalf fundamenten had, en daarop de namen van de twaalf apostelen van het Lam” (Openbaring 21:14).

Toen Judas Iskariot wegviel, vulden de elf zijn plaats in, en de manier waarop ze dat deden laat zien waar de grens lag tussen een apostel en de bredere groep discipelen. Petrus stelde de voorwaarde. De nieuwe apostel moest iemand zijn “van deze mannen die met ons zijn omgegaan al de tijd dat de Heere Jezus bij ons in en uit ging, beginnend vanaf de doop van Johannes tot op de dag dat Hij van ons opgenomen werd,” zodat hij “een getuige met ons van zijn opstanding” kon zijn (Handelingen 1:21–22). Twee mannen werden naar voren geschoven, Jozef genaamd Barsabas en Matthias. Beiden hadden Jezus vanaf het begin gevolgd zonder tot de Twaalf te behoren. “Het lot viel op Matthias; en hij werd bij de elf apostelen geteld” (Handelingen 1:26).

De kracht om te genezen was niet het verschil. Toen Jezus de Twaalf uitzond, “gaf hij hun kracht en macht over alle demonen, en om ziekten te genezen. En hij zond hen uit om het koninkrijk van God te prediken en de zieken te genezen” (Lucas 9:1–2). Toch kwamen de zeventig die hij later uitzond terug en zeiden: “Heere, zelfs de demonen zijn aan ons onderworpen door uw naam” (Lucas 10:17).

Het verschil lag in getuigenis en in fundament. Jezus “liet zich na zijn lijden levend aan hen zien door vele onfeilbare bewijzen” aan “de apostelen die hij gekozen had” (Handelingen 1:2–3), en zij werden gezonden om te getuigen van wat zij gezien hadden. De eerste kerk was gebouwd op hun onderricht: de gelovigen “bleven volharden in de leer van de apostelen en in de gemeenschap, in het breken van het brood en in de gebeden” (Handelingen 2:42). Toen gelovigen discussieerden of heidense bekeerlingen de wet van Mozes moesten houden, “kwamen de apostelen en de oudsten samen om deze zaak te overwegen” (Handelingen 15:6). Paulus beschrijft de kerk als “gebouwd op het fundament van de apostelen en profeten, waarvan Jezus Christus zelf de hoeksteen is” (Efeziërs 2:20).

De Bijbel geeft geen totaal. Het beschrijft kringen die groeiden:

groep	Aantal	Passage
de Twaalf	12	Luke 6:13
De tweede groep die Jezus uitzond	70, of 72 in sommige manuscripten	Lucas 10:1
Gelovigen verzameld na de hemelvaart	Ongeveer 120	Acts 1:15
Degenen die de opgestane Jezus tegelijkertijd zagen	Meer dan 500	1 Corinthians 15:6
Gedoopt met Pinksteren	Ongeveer 3.000	Handelingen 2:41
Mannen die kort daarna geloofden	Ongeveer 5.000	Acts 4:4

Lucas vertelt over de tweede uitzending: “de Heere stelde nog zeventig anderen aan, en zond hen twee aan twee voor zijn aangezicht uit naar elke stad en plaats waar hij zelf zou komen” (Lucas 10:1). Oude manuscripten verschillen over het getal, en sommige Bijbels, zoals de New American Bible, drukken tweeënzeventig af. Lucas noemt hen niet bij naam. De Catholic Encyclopedia (1909) merkt op dat de kerkhistoricus Eusebius “stellig beweert dat er in zijn tijd geen dergelijke lijst bestond,” en kon er slechts enkele noemen, waaronder Barnabas en Matthias. Lucas noemt hen de zeventig en noemt hen nooit apostelen.

Na de opstanding nemen de aantallen snel toe. Paulus schrijft dat de opgestane Christus “door meer dan vijfhonderd broeders tegelijk werd gezien” (1 Korintiërs 15:6), en met Pinksteren “werden er ongeveer drieduizend zielen aan hen toegevoegd” (Handelingen 2:41).

Paulus is de bekendste apostel buiten de Twaalf, en zijn geval toont aan dat de titel niet afhankelijk was van het volgen van Jezus vóór de kruisiging. Hij opent zijn brief aan de Romeinen met: “Paulus, een dienstknecht van Jezus Christus, geroepen tot apostel, afgezonderd voor het evangelie van God” (Romeinen 1:1), en vertelt de Galaten dat hij apostel werd gemaakt “niet van mensen, noch door een mens, maar door Jezus Christus en God de Vader, die Hem uit de doden heeft opgewekt” (Galaten 1:1).

Paulus was een vervolger geweest, die “dreiging en moord blies tegen de discipelen van de Heer” (Handelingen 9:1). Na zijn bekering, toen hij zich bij de gelovigen in Jeruzalem probeerde aan te sluiten, “waren zij allen bevreesd voor hem en geloofden niet dat hij een discipel was” (Handelingen 9:26). Zijn aanspraak om apostel te zijn berustte op een ontmoeting met de opgestane Heer: “Ben ik geen apostel? Ben ik niet vrij? Heb ik Jezus Christus, onze Heer, niet gezien?” (1 Korintiërs 9:1). Wanneer hij de getuigen van de opstanding opsomt, plaatst hij zichzelf als laatste (“als laatste van allen is hij ook aan mij verschenen”) en noemt hij zichzelf “de minste van de apostelen, die niet waardig ben een apostel genoemd te worden, omdat ik de gemeente van God vervolgd heb” (1 Korintiërs 15:8–9).

Enkele anderen dragen de titel. Lucas schrijft over “de apostelen Barnabas en Paulus” (Handelingen 14:14), en Paulus schrijft: “andere apostelen heb ik niet gezien, behalve Jakobus, de broer van de Heer” (Galaten 1:19). Thayers lexicon beschrijft dit bredere gebruik als de naam “overgedragen op andere vooraanstaande christelijke leraren.” De titel was belangrijk genoeg om ten onrechte te worden geclaimd: Paulus waarschuwt voor “valse apostelen, bedrieglijke arbeiders, die zich veranderen in apostelen van Christus” (2 Korintiërs 11:13).

Vrouwen waren discipelen. Of het Nieuwe Testament ooit een vrouw een apostel noemt, hangt af van hoe men een bepaald vers leest.

Vrouwen reisden ook met Jezus mee. Lucas vermeldt dat “de twaalf met Hem waren” samen met bepaalde vrouwen: Maria Magdalena, “Johanna, de vrouw van Chusa, de rentmeester van Herodes, en Susanna, en velen anderen, die Hem dienden met hun bezittingen” (Lucas 8:1–3). Handelingen gebruikt het woord zelf voor een vrouw: “Nu was er in Joppe een zekere discipel genaamd Tabitha, wat vertaald betekent Dorcas: deze vrouw was vol van goede werken en aalmoezen die zij deed” (Handelingen 9:36). Het Griekse woord daar is mathētria, de vrouwelijke vorm van mathētēs, en dit vers is de enige keer dat het in het Nieuwe Testament voorkomt.

Na de opstanding stuurde Jezus Maria Magdalena met een boodschap: “ga naar mijn broeders en zeg tegen hen: Ik vaar op naar mijn Vader en uw Vader; en naar mijn God en uw God.” Zij “kwam en vertelde de discipelen dat zij de Heer had gezien en dat Hij deze dingen tegen haar had gezegd” (Johannes 20:17–18). Het decreet van de Katholieke Kerk uit 2016, dat haar gedenkdag op 22 juli verhief tot de rang van een feestdag, herinnert eraan dat Thomas van Aquino haar een “apostel van de apostelen” noemde. De Orthodoxe Kerk eert haar als “Gelijke aan de Apostelen.”

Het vers in kwestie is Romeinen 16:7: “Groet Andronicus en Junia, mijn verwanten en mijn medegevangenen, die aanzienlijk zijn onder de apostelen, die ook vóór mij in Christus waren.” Vertalingen verschillen op twee punten. Het eerste is de zinsnede: de New International Version heeft “outstanding among the apostles” (uitmuntend onder de apostelen), wat het paar tot hen rekent, hoewel de voetnoot “are esteemed by” (worden gewaardeerd door) als een andere lezing geeft; de English Standard Version heeft “well known to the apostles” (welbekend bij de apostelen), met “messengers” (boodschappers) in de kantlijn als een andere vertaling van apostelen. Het tweede is de naam. De noot in de New American Bible zegt: “De naam Junia is een vrouwennaam,” en voegt eraan toe dat “de meeste redacteuren het hebben geïnterpreteerd als een mannennaam, Junias.” De ESV geeft Junias in de kantlijn.

Kerken beantwoorden dit verschillend, en de vraag is oud. Een brief die de kerk in Rome in de eerste eeuw naar de kerk in Korinthe stuurde, traditioneel toegeschreven aan Clemens van Rome, beschrijft een keten van zending: “Christus werd daarom door God uitgezonden, en de apostelen door Christus.” Vervolgens staat er dat de apostelen, predikend door landen en steden, “de eerstelingen [van hun arbeid] aanstelden … om bisschoppen en diakenen te zijn van degenen die daarna zouden geloven.”

De Katholieke Kerk leert dat één deel van het ambt van de apostelen niet kon worden doorgegeven: “de uitverkoren getuigen van de opstanding van de Heer te zijn en zo de fundamenten van de Kerk.” Een ander deel gaat verder in de bisschoppen, die “door goddelijke instelling de plaats van de apostelen als herders van de Kerk hebben ingenomen” (Catechismus 860, 862).

De Orthodoxe Kerk houdt vol dat haar bisschoppen, priesters en diakenen “de continuïteit en eenheid van de Kerk van tijdperk tot tijdperk en van plaats tot plaats garanderen vanaf de tijd van Christus en de apostelen,” in de woorden van The Orthodox Faith, gepubliceerd door de Orthodoxe Kerk in Amerika.

In de gereformeerde traditie stelt de Form of Presbyterial Church Government van de Westminster Assembly, in 1645 goedgekeurd door de Kerk van Schotland, dat het ambt is beëindigd. Het verdeelt kerkelijke ambtsdragers in “sommige buitengewone, zoals apostelen, evangelisten en profeten, die zijn opgehouden,” en andere “gewone en blijvende, zoals herders, leraren en andere kerkbestuurders, en diakenen.”

Sommige pinksterkerken zeggen ja. De Apostolische Kerk, die zichzelf een “trinitarische, pinksterbeweging” noemt die voortkwam uit de Welshe opwekking van 1904, somt onder haar geloofspunten op: “Kerkbestuur door apostelen, profeten, evangelisten, herders, leraren, ouderlingen en diakenen.”

De Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen benoemt ook levende apostelen. Zij wordt geleid door een Eerste Presidium en een Quorum van de Twaalf Apostelen, die zij omschrijft als “speciale getuigen van Jezus Christus,” en zij leert dat “Jezus Christus apostelen roept om Hem in onze tijd te vertegenwoordigen, net zoals Hij dat in de Bijbel deed.”

In de zin waarin Handelingen het woord gebruikt, ja. De opgestane Jezus zei tegen de elf: “Gaat dan heen, onderwijs al de volken, hen dopend in de Naam van de Vader en van de Zoon en van de Heilige Geest” (Mattheüs 28:19). Waar de King James Version zegt “teach” (onderwijzen), is het Griekse werkwoord mathēteuō, discipelen maken, van dezelfde stam als mathētēs. Iedereen die gedoopt is onder de Grote Opdracht moest worden wat de elf al waren: een leerling die Jezus volgt.

Katholieke en orthodoxe leer spreken ook van de hele Kerk als gezonden, in een bredere zin dan de Twaalf waren. De Catechismus zegt dat de Kerk apostolisch is omdat zij “uitgezonden” is in de hele wereld, en dat “alle leden van de Kerk delen in deze zending, zij het op verschillende manieren” (863). The Orthodox Faith van de Orthodoxe Kerk in Amerika zegt dat de Kerk “in haar aardse leden zelf door God gezonden is om getuigenis af te leggen van Zijn Koninkrijk.”

De Twaalf die hij zond en elke leerling die hem sindsdien is gevolgd, zijn bekend aan hetzelfde kenmerk. Jezus gaf het hen zelf: "Hierdoor zullen allen weten dat jullie mijn discipelen zijn, als jullie liefde voor elkaar hebben" (Johannes 13:35).

---

• Hoe stierven de 12 apostelen?
• Wanneer en waarom werd Saulus' naam veranderd in Paulus?
• Staat Judas in de Bijbel?
• Hoe vaak het woord discipel in de Bijbel voorkomt
• 17 Bijbelverzen over discipelschap