De Bijbel verbiedt overspel ronduit en behandelt het als een zonde tegen God en tegen een naaste. “Gij zult niet echtbreken” is een van de Tien Geboden (Exodus 20:14), Leviticus 20:10 maakt het een halsmisdaad, Spreuken 5 en 6 waarschuwen ertegen, en Jezus brengt het gebod naar binnen toe naar wellustig kijken (Mattheüs 5:27-28).
De Schrift vermeldt ook vergeving ervoor. Psalm 51 is getiteld als Davids gebed nadat hij bij Bathseba was gekomen, en in Johannes 8:11 stuurt Jezus een vrouw die op overspel betrapt is onveroordeeld weg, met de opdracht niet meer te zondigen. Hosea gebruikt overspel als een beeld van Israël dat zich tot andere goden wendt (Hosea 3:1), en Jakobus 4:4 gebruikt het woord op dezelfde manier.
Wat de wet en de profeten zeggen

Exodus 20:14
“U zult niet echtbreken.”
Reflectie: God geeft de Tien Geboden aan Israël bij de Sinaï, en dit gebod staat tussen “Gij zult niet doodslaan” en “Gij zult niet stelen” in. Drie verzen later bereikt de lijst het verlangen achter de daad: “gij zult de vrouw van uw naaste niet begeren” (Exodus 20:17). De wet richt zich daarom zowel op het begeren als op de daad, een punt waar Jezus in Mattheüs 5 op aandringt.

Leviticus 20:10
“Als een man overspel pleegt met de vrouw van een ander, moet zowel de overspelige man als de overspelige vrouw zeker ter dood gebracht worden.”
Reflectie: De straf in de wet van Mozes is de dood, en het vers noemt beide partijen, “de overspelige man en de overspelige vrouw.” De bewoordingen kaderen het vergrijp in als een onrecht tegen een naaste, aangezien het “de vrouw van zijn naaste” is die wordt genomen.

Hosea 4:2
“Er is zweren, liegen, moorden, stelen en overspel plegen; ze overschrijden alle grenzen, en bloedbad volgt op bloedbad.”
Reflectie: Hosea opent een aanklacht die de HEER inbrengt tegen de bewoners van het land: “Er is geen trouw of goedertierenheid, en geen kennis van God in het land” (Hosea 4:1). Overspel verschijnt in een lijst met zweren, liegen, moorden en stelen. Vers 3 zegt dat het land zelf treurt vanwege hen.
Waarschuwingen in Spreuken

Spreuken 5:3-4
“Want de lippen van een vreemde vrouw druipen van honing, en haar gehemelte is gladder dan olie, maar het einde van haar is bitter als alsem, scherp als een tweesnijdend zwaard.”
Reflectie: Een vader vertelt zijn zoon dat de woorden van de verboden vrouw in het begin zoet zijn en aan het einde bitter, en vers 5 voegt eraan toe dat “haar voeten afdalen naar de dood.” Het hoofdstuk stelt een positief gebod tegenover de waarschuwing: “Drink water uit uw eigen cisterne” en “verheug u over de vrouw van uw jeugd” (Spreuken 5:15, 18).

Spreuken 6:32
“Wie overspel pleegt met een vrouw, is verstandeloos; wie dat doet, richt zichzelf te gronde.”
Reflectie: De omliggende verzen vergelijken overspel met het dragen van vuur tegen de borst of het lopen op hete kolen (Spreuken 6:27-28). Ze vergelijken de overspeler ook met een dief: een hongerige dief die betrapt wordt, betaalt zevenvoudig terug, maar de “schande van de overspeler zal niet worden uitgewist,” en de benadeelde echtgenoot “zal geen vergoeding accepteren” (Spreuken 6:33, 35).
Wat Jezus onderwees

Mattheüs 5:27-28
“U hebt gehoord dat gezegd is: U zult niet echtbreken. Maar Ik zeg u dat al wie naar een vrouw kijkt om haar te begeren, in zijn hart al overspel met haar gepleegd heeft.”
Reflectie: In de Bergrede citeert Jezus het gebod en plaatst vervolgens overspel in het hart, in het kijken “met begerige blik.” De volgende verzen vertellen de luisteraar om het rechteroog uit te rukken of de rechterhand af te hakken die tot zonde leidt, wat beter is dan dat het hele lichaam in de hel gaat (Matteüs 5:29-30). De verzen 31-32 gaan direct over op echtscheiding.

Mattheüs 19:9
“En Ik zeg u: wie zijn vrouw verstoot, behalve vanwege hoererij, en met een ander trouwt, die pleegt overspel.”
Reflectie: Farizeeën stellen Jezus op de proef met de vraag of een man zijn vrouw mag scheiden “om welke reden dan ook.” Hij antwoordt vanuit Genesis, dat de twee “één vlees worden” en “Wat God dan samengevoegd heeft, laat de mens niet scheiden,” en zegt dat Mozes echtscheiding toestond vanwege de hardheid van het hart. Marcus 10:11-12 en Lucas 16:18 geven de uitspraak over hertrouwen zonder de uitzondering voor seksuele immoraliteit.

Johannes 8:11
“Zij zei: ‘Niemand, Heer.’ En Jezus zei: ‘Ik veroordeel u ook niet; ga heen, en zondig vanaf nu niet meer.’”
Reflectie: De schriftgeleerden en Farizeeën brengen een vrouw die op overspel betrapt is bij Jezus om hem te testen, eraan herinnerend dat Mozes gebood dat zulke vrouwen gestenigd moesten worden. Hij antwoordt: “Wie van u zonder zonde is, laat die als eerste een steen naar haar werpen,” en ze vertrekken één voor één, de ouderen eerst. Zodra ze weg zijn, vraagt Jezus haar of iemand haar veroordeeld heeft voordat hij zijn eigen antwoord geeft. De HSV drukt Johannes 7:53-8:11 tussen haakjes met de opmerking dat de vroegste manuscripten dit niet bevatten.
Trouw binnen het huwelijk

Maleachi 2:15-16
“Heeft Hij hen niet één gemaakt, met een deel van de Geest in hun verbintenis? En wat zocht de ene God? Godvruchtig nageslacht. Wees daarom op uw hoede in uw geest, en laat niemand ontrouw zijn aan de vrouw van zijn jeugd. ‘Want de man die zijn vrouw niet liefheeft maar haar verstoot, zegt de HEER, de God van Israël, bedekt zijn kleed met geweld, zegt de HEER van de legermachten. Wees daarom op uw hoede in uw geest, en wees niet ontrouw.’”
Reflectie: Via Maleachi vertelt de HEER aan mannen die bij het altaar huilen waarom hij hun offers niet langer accepteert: hij was getuige tussen ieder van hen en “de vrouw van uw jeugd, tegen wie u ontrouw bent geweest, hoewel zij uw metgezel is en uw vrouw door een verbond” (Maleachi 2:14). Vers 16 zegt dat de man die de vrouw van wie hij niet houdt verstoot, “zijn kleed met geweld bedekt.” De aanklacht is verbroken trouw aan een vrouw, hetzij door echtscheiding of door verraad.

Hebreeën 13:4
“Laat het huwelijk bij allen in ere zijn en het huwelijksbed onbevlekt, want God zal hoereerders en overspelers oordelen.”
Reflectie: Het vers komt voor in de afsluitende instructies van Hebreeën, vlak voor een waarschuwing tegen geldzucht. Het vraagt om het huwelijk “in ere” te houden “bij allen” en het huwelijksbed onbevlekt te houden, en het noemt twee groepen die God zal oordelen: de seksueel immorelen en de overspeligen.

1 Corinthiërs 7:2
“Maar vanwege de hoererij moet iedere man zijn eigen vrouw hebben en iedere vrouw haar eigen man.”
Reflectie: Paulus beantwoordt een brief uit Korinthe die de uitspraak naar voren had gebracht: “Het is goed voor een man om geen seksuele betrekkingen met een vrouw te hebben” (1 Korintiërs 7:1). Hij antwoordt dat vanwege de verleiding tot seksuele immoraliteit ieder een echtgenoot zou moeten hebben, en de volgende verzen maken de verplichting wederzijds: de man en de vrouw hebben elk gezag over het lichaam van de ander, en geen van beiden zou de ander moeten onthouden, behalve door overeenstemming voor een beperkte tijd (1 Korintiërs 7:3-5).

1 Thessalonicenzen 4:3-5
“Want dit is de wil van God: uw heiliging, dat u zich onthoudt van de hoererij; dat ieder van u weet zijn eigen lichaam te bezitten in heiliging en eer, niet in hartstochtelijke begeerte zoals de heidenen, die God niet kennen.”
Reflectie: Paulus noemt het zich onthouden van seksuele immoraliteit “de wil van God, uw heiliging.” Het volgende vers voegt eraan toe “dat niemand zijn broeder in deze zaak overtreedt en benadeelt,” wat seksuele zonde behandelt als een onrecht dat aan een ander persoon wordt gedaan, evenals aan God. Vers 8 zegt dat wie de instructie verwerpt, “niet een mens verwerpt, maar God.”
Overspel als beeld van ontrouw aan God

Hosea 3:1
“En de HEER zei tegen mij: ‘Ga opnieuw, heb een vrouw lief die door een andere man wordt bemind en een overspelige is, net zoals de HEER de kinderen van Israël liefheeft, hoewel zij zich tot andere goden wenden en van rozijnenkoeken houden.’”
Reflectie: De HEER vertelt Hosea om een overspelige vrouw lief te hebben zoals de HEER Israël liefheeft, hoewel Israël zich tot andere goden wendt. Hosea koopt haar terug “voor vijftien zilverstukken en een homer en een lethech gerst” en vertelt haar dat ze niet aan een andere man mag toebehoren, eraan toevoegend “zo zal ik ook voor u zijn” (Hosea 3:2-3). Het huwelijk van de profeet beeldt Gods relatie met een ontrouw volk uit.

Jakobus 4:8
“Nader tot God, en Hij zal tot u naderen. Reinig de handen, zondaars, en zuiver de harten, dubbelhartigen!”
Reflectie: Vier verzen eerder noemt Jakobus zijn lezers “Overspelig volk!” omdat “vriendschap met de wereld vijandschap tegen God is” (Jakobus 4:4), waarbij hij het woord gebruikt zoals Hosea dat doet, voor ontrouw aan God. De oproep om naderbij te komen wordt gevolgd door reiniging, rouw en vernedering: “Verneder u voor de Heer, en Hij zal u verhogen” (Jakobus 4:10).
Belijdenis en vergeving

Psalmen 51:10
“Schep in mij een rein hart, o God, en vernieuw in mij een standvastige geest.”
Reflectie: Het opschrift van de psalm plaatst deze “toen de profeet Nathan bij hem kwam, nadat hij bij Bathseba was ingegaan.” In 2 Samuël 12:13 antwoordt David aan Nathan: “Ik heb gezondigd tegen de HEERE,” en Nathan antwoordt: “De HEERE heeft ook uw zonde weggenomen.” In de psalm vraagt David aan God om een rein hart in hem te scheppen, nadat hij eerder had gezegd: “Tegen U, U alleen, heb ik gezondigd” (Psalm 51:4). De gehele psalm is gericht tot God en kan gebeden worden zoals deze geschreven staat.

1 Corinthiërs 6:9-11
“Of weet u niet dat onrechtvaardigen het Koninkrijk van God niet zullen beërven? Dwaal niet: noch hoereerders, noch afgodendienaars, noch overspelers, noch schandknapen, noch mannen die met mannen slapen, noch dieven, noch hebzuchtigen, noch dronkaards, noch lasteraars, noch rovers zullen het Koninkrijk van God beërven. En sommigen van u zijn dat geweest. Maar u bent schoon gewassen, maar u bent geheiligd, maar u bent gerechtvaardigd, in de Naam van de Heere Jezus en door de Geest van onze God.”
Reflectie: Overspeligen verschijnen in een lijst van degenen die “het koninkrijk van God niet zullen beërven,” naast afgodendienaars, dieven, hebzuchtigen en anderen. Paulus zegt vervolgens tegen de gemeente: “En sommigen van u zijn dat wel geweest. Maar u bent afgewassen, maar u bent geheiligd, maar u bent gerechtvaardigd.” Een paar verzen later voegt hij eraan toe: “Vlucht weg van de hoererij” en “uw lichaam is een tempel van de Heilige Geest” (1 Korinthe 6:18-19).
Hoe kerken de uitzondering in Mattheüs lezen
Mattheüs 5:32 en 19:9 geven de uitspraak van Jezus over echtscheiding met een uitzondering voor seksuele immoraliteit; Markus 10:11-12 en Lukas 16:18 geven deze zonder uitzondering. De Westminster Confessie (24.5) stelt dat “in het geval van overspel na het huwelijk, het voor de onschuldige partij wettig is om een echtscheiding aan te vragen” en daarna “met een ander te trouwen, alsof de beledigende partij dood was.”
De Catechismus van de Katholieke Kerk (2382) zegt dat Jezus “aandrong op de oorspronkelijke bedoeling van de Schepper, die wilde dat het huwelijk onontbindbaar zou zijn.” De New American Bible, de katholieke vertaling gepubliceerd door de United States Conference of Catholic Bishops, vertaalt de clausule in Mattheüs 5:32 als “tenzij het huwelijk onwettig is,” en de noot daarbij leest dit als een situatie die “eigen is aan zijn gemeenschap”: huwelijken die de mozaïsche wet schonden “die het huwelijk verbiedt tussen personen met een bepaalde bloedverwantschap en/of wettelijke relatie (Leviticus 18:6-18).”

Een reactie plaatsen