De Gulden Regel in verschillende religies, in de eigen woorden van elke traditie

De Gulden Regel is de leer van Jezus dat we andere mensen moeten behandelen zoals we willen dat zij ons behandelen. Zijn woorden zijn: “Alles wat jullie willen dat de mensen voor jullie doen, doe dat ook voor hen: want dat is de wet en de profeten” (Matteüs 7:12). De regel komt in de ene of andere vorm in vele tradities voor, en acht van de tien uitspraken van buiten de evangeliën die hieronder staan, zeggen “doe niet”, waar Jezus zegt “doe”.

Aan zowel Confucius als Hillel werd er direct naar gevraagd, en beiden gaven in antwoord één enkele regel. Een discipel genaamd Tsze-kung wilde weten of er “één woord is dat als regel voor het hele leven kan dienen”, en een man kwam naar Hillel met het verzoek de hele Thora aan hem te leren terwijl hij op één been stond. Jezus zegt over zijn regel wat Hillel over de zijne zegt, dat de hele Wet erin besloten ligt, en aangezien Jezus degene is die wij volgen, beginnen we bij hem.

Waar staat de Gulden Regel in de Bijbel?

Matteüs plaatst het in de Bergrede, en Lucas heeft het in één duidelijke regel: “zoals jullie willen dat de mensen voor jullie doen, doe dat ook voor hen” (Lucas 6:31). Lucas laat ons horen wat Jezus daarvoor en daarna zei. Vlak daarvoor zegt hij: “Geef aan ieder die jou vraagt” (Lucas 6:30), en een paar ademteugen later: “heb je vijanden lief, doe goed en leen uit zonder op iets terug te hopen” (Lucas 6:35), en daarna: “Wees barmhartig, zoals jullie Vader barmhartig is” (Lucas 6:36). Met die woorden eromheen kunnen we de regel niet goed lezen als een ruilhandel tussen gelijken, omdat de persoon voor ons iemand kan zijn die ons nooit zal terugbetalen. En vanaf daar gaat hij direct door naar elkaar niet oordelen, “Oordeel niet, en er zal niet over je geoordeeld worden” (Lucas 6:37).

De regel van Matteüs eindigt met woorden die die van Lucas niet heeft: “want dat is de wet en de profeten”, en Jezus gebruikt ze later nog eens. Toen een wetgeleerde hem vroeg wat het grote gebod was, gaf hij eerst de liefde voor God en daarna “Je zult je naaste liefhebben als jezelf”, en hij zei: “Aan deze twee geboden hangt de hele wet en de profeten” (Matteüs 22:36–40). Dat tweede gebod was al oud toen hij het zei. Leviticus heeft het: “je zult je naaste liefhebben als jezelf: Ik ben de Heer” (Leviticus 19:18), en zestien verzen later zegt hetzelfde hoofdstuk over de vreemdeling die onder hen woont: “je zult hem liefhebben als jezelf; want jullie waren vreemdelingen in het land Egypte” (Leviticus 19:34). Een andere wetgeleerde, in Lucas, vroeg hem: “En wie is mijn naaste?”, en Jezus vertelde hem het verhaal van De barmhartige Samaritaan en stuurde hem weg met “Ga heen en doe jij evenzo” (Lucas 10:29–37). Wij lezen de Gulden Regel als dat oude gebod om lief te hebben, veranderd in een vraag die ieder van ons op elk moment van de dag kan stellen: wat zou ik willen dat er voor mij gedaan wordt?

Hoe verwoorden andere religies de Gulden Regel?

Confucius antwoordde Tsze-kung in twee korte zinnen: “Is wederkerigheid niet zo’n woord? Wat je niet wilt dat jou wordt aangedaan, doe dat anderen niet aan” (Analecten, Boek 15, hoofdstuk 23 in de nummering van Legge, 15:24 in latere vertalingen). Die woorden liggen dicht genoeg bij die van Jezus om naast de zijne te staan, samen met deze uit andere tradities.

In deze tabel zeggen alleen het jainistische vers en de hadith “doe” zoals Jezus dat doet. Gezien in een kolom zouden de uitspraken kunnen doorgaan voor één leer die op tien manieren wordt verteld, en elk is werkelijk thuis in zijn eigen boek. Het jainistische vers beschrijft een man die ronddwaalt “onverschillig voor wereldse zaken”, en alle schepselen behandelt zoals hijzelf behandeld zou willen worden, en het vers uit de Dhammapada begint met: “Allen beven voor geweld; allen vrezen de dood”, en vraagt ons niet te doden.

We willen niet beweren dat Hillel of Confucius of de jainistische en boeddhistische leraren stilletjes zeiden wat Jezus zei. Wat we wel kunnen zeggen is dat leraren op heel verschillende plaatsen tot dezelfde toets kwamen, en dat Confucius het eeuwen voor Hillel in woorden had gevat. Als u zich afvraagt hoe hindoes Jezus zelf zien, dan is dat een vraag op zich, en die hebben we behandeld in onze pagina over Jezus en Krishna.

Wat zei Hillel en hoe verhoudt zich dat tot de woorden van Jezus?

De Talmoed vertelt het verhaal in een paar regels. Een man die geen Jood was, kwam naar Sjammai en zei: “Ik bekeer me als u mij de hele Thora kunt leren terwijl ik op één been sta”, en Sjammai duwde hem weg met de liniaal die hij in zijn hand had. Dus ging de man naar Hillel, en Hillel bekeerde hem, zeggende: “Wat voor u hatelijk is, doe dat niet aan uw naaste, dat is de hele Thora, de rest is slechts commentaar, ga nu heen en studeer” (Sjabbat 31a). Hij geeft de man zijn ene regel, vertelt hem dat het alles omvat, en stuurt hem in dezelfde adem weg om te studeren. Jezus zegt over zijn regel: “dit is de wet en de profeten”, en Hillel zegt over de zijne: “dat is de hele Thora”, dus elk van hen neemt de hele Wet en houdt deze omhoog in één enkele zin.

Mensen vragen soms of Jezus de regel van Hillel of van Confucius heeft overgenomen. De data staan in de tabel, en Kohler en Hirsch, die het artikel erover schreven in de Jewish Encyclopedia van 1906, zeggen dat het al “gezaghebbend was verkondigd in Israël”. Noch Matteüs, noch Lucas zegt waar Jezus het vandaan had, maar Jezus zelf vertelt ons waar hij wil dat we kijken, en hij zegt “de wet en de profeten”.

Hetzelfde artikel noemt drie geleerden, Hilgenfeld, Siegfried en Bousset, die betoogden dat Hillels stelregel, net als Leviticus 19:18, alleen van toepassing was op mede-Joden, en het beantwoordt hen vanuit het verhaal zelf: “Hij richt zich tot een niet-Jood”. Het voegt eraan toe dat het woord voor naaste in Leviticus “ook de vreemdeling omvat”, wat precies is wat we lezen in Leviticus 19:34, en het wijst naar de vader in Tobit, die zijn zoon de regel geeft in dezelfde adem als de plicht jegens een huurling: “Als iemand enig werk voor u heeft gedaan, betaal hem dan onmiddellijk zijn loon, en laat het loon van uw huurling bij u niet achterblijven” (Tobias 4:15), en vervolgens: “Zie dat u nooit aan een ander doet wat u zou haten als het u door een ander werd aangedaan” (Tobias 4:16). Een man die wacht op zijn loon is ongeveer de duidelijkste naaste die men zich kan wensen.

Is de positieve vorm beter dan de negatieve?

Het argument komt neer op één vraag: vraagt “doen” meer van ons, of kijkt “niet doen” nauwkeuriger naar de ander? Philip Schaff, de kerkhistoricus, stond aan de eerste kant. In de jaren 1890 schreef hij dat de Evangeliën “de positieve vorm geven, die veel sterker is”, omdat er een groot verschil is tussen “geen kwaad doen en goed doen”. De Jewish Encyclopedia spreekt voor de tweede, waar Kohler en Hirsch zeggen dat de negatieve vorm “misschien wel een hogere visie markeert dan de positieve stelling waarin het in Matteüs is gegoten”, omdat “Wat u wilt dat anderen u doen” maakt “het zelf en mogelijke voordelen voor het zelf tot het centrale motief”, terwijl “wat voor u hatelijk is, doe dat niet aan een ander” eerst naar de andere persoon kijkt en “het effect op anderen tot het regulerende principe maakt”. Iedereen die het cadeau heeft gekregen dat de gever voor zichzelf wilde, zal weten wat ze bedoelen, en iedereen die op een slechte dag is gepasseerd door een man die hem geen kwaad deed, zal weten wat Schaff bedoelt.

Het afzetten van Jezus' positieve vorm tegen Hillels negatieve vorm “kan zeer misleidend zijn”, zegt een essay van de International Council of Christians and Jews, en de twee vormen zijn moeilijk in te delen op basis van geloof. De christenen die de Didache gebruikten, onderwezen de regel in de negatieve vorm: “alles wat u niet wilt dat u overkomt, doe dat ook niet aan een ander” (Didache, hoofdstuk 1), en het gebod om lief te hebben in Leviticus 19:18, dat van de Thora zelf is, is net zo positief als alles in de Evangeliën. De Targoem Pseudo-Jonathan, die het essay citeert, geeft dat vers op beide manieren tegelijk: “En u zult uw naaste liefhebben: wat u zelf haat, doe dat niet aan hem.” Wij zouden zeggen dat de negatieve vorm onze naaste tegen ons beschermt en de positieve vorm ons naar hem toe stuurt, en dat beide op dat ene vers rusten.

Wie noemde het voor het eerst de Gulden Regel?

Niemand kan het met zekerheid zeggen, en noch Matteüs, noch Lucas geeft de regel een naam. Neil Duxbury, een rechtsgeleerde die in 2009 in de Notre Dame Law Review schreef, onderzocht het en zegt: “Precies wanneer deze bepaling voor het eerst werd beschreven als een Gulden Regel is onduidelijk.” “Het vroegste voorbeeld dat ik ken van het gebruik ervan in het Engels”, zegt hij, staat in Een winstgevend onderzoek naar die alomvattende regel van rechtvaardigheid door Benjamin Camfield, uit 1679. Een studie uit 1933 door Leonidas Philippidis, voegt hij eraan toe, toont het Duitse equivalent in gebruik tegen het einde van de zestiende eeuw, en hij neemt Edward Gibbons gebruik van de uitdrukking in 1776 als een teken dat het tegen het midden van de achttiende eeuw gebruikelijk was. De negatieve vorm heeft een eigen naam, de “zogenaamde zilveren regel”, zoals de Internet Encyclopedia of Philosophy het verwoordt.

Waarom zei Kant dat de negatieve vorm geen universele wet kan zijn?

Negen jaar na Gibbon uitte Immanuel Kant het bekendste bezwaar, en hij gaf het niet meer ruimte dan een voetnoot in zijn Fundering van 1785. Het oude gezegde quod tibi non vis fieri, wat de negatieve vorm is, “kan geen universele wet zijn”, schreef hij, omdat het niets zegt over onze plichten jegens onszelf, omdat “velen graag zouden instemmen dat anderen hen niet zouden helpen, mits zijzelf maar ontslagen zouden worden van het tonen van welwillendheid aan hen”, en omdat “de misdadiger zou kunnen argumenteren tegen de rechter die hem straft”. De tweede daarvan is de naaste die niets van iemand vraagt zodat niemand iets van hem kan vragen, en er zijn dagen dat ieder van ons die naaste is.

Duxbury zet uiteen om “een verdediging van de Gulden Regel als een principe van eerlijkheid” te geven, en hij geeft twee antwoorden. De regel raakt wel degelijk onze plichten jegens onszelf, zegt hij, want “wanneer ik weiger het goede te doen voor anderen dat ik zou willen dat zij voor mij doen in soortgelijke gevallen, faal en teleurstel ik zowel mezelf als mijn ontvangers”. En een rechter die een misdadiger laat gaan omdat hij zelf geen gevangenisstraf zou willen, is iedereen vergeten die door het vonnis wordt geraakt, want hij “zou beschuldigd kunnen worden van het behandelen van anderen—waarschijnlijk vele anderen—op een manier waarop hij zelf niet behandeld zou willen worden”.

Wij zouden toevoegen wat het Evangelie en de Talmoed zelf laten zien, namelijk dat geen van beide leraren zijn regel alleen liet staan. In Lucas komt de regel direct na “Geef aan ieder die u vraagt”, dus de naaste die niets van iemand vraagt, kan er niet achter schuilen, en Hillels laatste woorden aan zijn bekeerling zijn “ga nu heen en studeer”. Tsze-kung vroeg om één woord en Confucius gaf hem “wederkerigheid”. Paulus' woord aan de Galaten komt rechtstreeks uit Leviticus: “Want de gehele wet is vervuld in één woord, namelijk dit: U zult uw naaste liefhebben als uzelf” (Galaten 5:14). Toen hij aan de Romeinen schreef, zei hij het opnieuw, en hij vatte het kwaad dat we achterwege laten en het geheel van wat de Wet vraagt samen in één zin: “De liefde doet de naaste geen kwaad: daarom is de liefde de vervulling van de wet” (Romeinen 13:10).

Gerelateerde artikelen

• De gelijkenis van de barmhartige Samaritaan: Betekenis van Lucas 10:25–37
• Wat bedoelt de Bijbel als er staat: “Oordeel niet”?
• Wat zijn de zaligsprekingen? De acht zegeningen van Matteüs 5 uitgelegd
• 20 Bijbelverzen over het vriendelijk behandelen van anderen
• Zijn Jezus en Krishna dezelfde? Nee: Hoe hindoes naar Jezus kijken