Vierde Jezus Chanoeka? Johannes 10 plaatst Hem bij het feest

Jezus was in de Tempel voor Chanoeka. Johannes legt dit vast in twee verzen: “En het was het feest van de inwijding te Jeruzalem, en het was winter. En Jezus liep in de tempel in het voorhof van Salomo” (Johannes 10:22–23). Het feest van de inwijding is Chanoeka. Johannes zegt dat Jezus daar was. Hij zegt niet hoe Jezus het vierde.

Johannes voegt drie woorden toe: “het was winter”. Chanoeka valt meestal in december, wanneer de dagen het kortst zijn, en het herinnert aan een Tempel die ontheiligd was totdat trouwe Joden hem reinigden en de lampen opnieuw aanstaken. Zij “staken de lampen aan die op de kandelaar stonden, en zij gaven licht in de tempel” (1 Makkabeeën 4:50, Douay-Rheims). Johannes geeft ons een scène die geen enkel ander Evangelie heeft: onze Heer die tijdens dat feest in die Tempel loopt. Zijn woord ervoor, enkainia, “inwijding” of “vernieuwing”, komt nergens anders in het Nieuwe Testament voor. En in die winterse zuilengang vragen de mensen om Hem heen: “Indien Gij de Christus zijt, zeg het ons vrijuit” (Johannes 10:24).

Wat was het inwijdingsfeest?

Het begon met verdriet. De Seleucidische koning Antiochus IV Epiphanes heerste over Judea, en in het honderdvijfenveertigste jaar, zoals 1 Makkabeeën de jaren telt, “plaatste hij het gruwelijke beeld van de verwoesting op het altaar van God” (1 Makkabeeën 1:57). De Joden van Judea kwamen tegen hem in opstand, geleid door Judas de Makkabeër en zijn broers. Toen hun vijanden verslagen waren, gingen ze de berg Sion op en “zagen het heiligdom verwoest, en het altaar ontheiligd, en de poorten verbrand, en struiken die in de voorhoven groeiden als in een bos …” (1 Makkabeeën 4:38). Ze scheurden hun kleren, strooiden as op hun hoofden en vielen op hun gezicht.

Toen gingen ze aan het werk. Ze kozen priesters die trouw waren aan de wet van God, verwijderden de ontheiligde stenen en bouwden een nieuw altaar van onbewerkte stenen. Ze brachten de kandelaar, het reukofferaltaar en de tafel naar binnen en staken de lampen aan. “En zij stonden op voor de morgen op de vijfentwintigste dag van de negende maand (dat is de maand Kislev) in het honderdvierenveertigste jaar,” en brachten offers op het nieuwe altaar (1 Makkabeeën 4:52). Dat was 164 v.Chr. Het volk zong met harpen en cimbalen, “en er was buitengewoon grote vreugde onder het volk” (4:58). Judas, zijn broers en heel Israël verordenden dat de dag “van jaar tot jaar gedurende acht dagen, vanaf de vijfentwintigste dag van de maand Kislev, met vreugde en blijdschap” gevierd moest worden (4:59).

Casleu is Kislev, de Hebreeuwse maand die meestal valt in november en december. Het tweede boek Makkabeeën herinnert zich dezelfde acht dagen en zegt dat ze werden gehouden “naar de wijze van het Loofhuttenfeest”, omdat de strijders dat herfstfeest hadden doorgebracht terwijl ze zich “in de bergen en in holen als wilde beesten” verborgen hielden (2 Makkabeeën 10:6). Dus droegen ze “takken, groene twijgen en palmen” voor de God “die hen succes had gegeven bij het reinigen van zijn plaats” (10:7). De Hebreeuwse naam van het feest, Chanoeka, betekent “inwijding”. Het is het woord dat Nehemia gebruikt wanneer Jeruzalem “de inwijding van de muur” vierde (Nehemia 12:27).

Staat Chanoeka in de Bijbel?

Het feest wordt één keer genoemd in het Nieuwe Testament, in Johannes 10:22. De oorsprong ervan wordt verteld in 1 en 2 Makkabeeën, en die boeken staan in sommige Bijbels en in andere niet. Ze maken geen deel uit van de Hebreeuwse Bijbel. In de Joodse leer is Chanoeka “een late toevoeging aan de Joodse liturgische kalender”, een feest dat “niet bijbels verordend is”, in de woorden van My Jewish Learning, een Joodse onderwijssite.

Hier scheiden de wegen van christenen, en elke kerk heeft haar eigen woorden daarvoor. Katholieken rekenen “1 en 2 Makkabeeën” tot de 46 boeken van het Oude Testament (Catechismus, paragraaf 120), en dus bevat een katholieke Bijbel 73 boeken. Orthodoxe christenen aanvaarden ze ook: ze “worden door de orthodoxe christenheid aanvaard als canonieke geschriften”, in de woorden van de Orthodoxe Kerk in Amerika, die eraan toevoegt dat ze “alleen in de Septuaginta-versie van het Oude Testament worden gevonden, maar niet in de Hebreeuwse teksten van de rabbijnen.” Anglicanen lezen het Eerste en Tweede Boek Makkabeeën onder de boeken die “de Kerk leest als voorbeeld voor het leven en onderricht in zeden; maar zij past ze niet toe om enige leerstelling vast te stellen” (Articles of Religion, Artikel VI). Gereformeerde christenen houden, met de Westminster Confessie, vast dat “de boeken die gewoonlijk Apocriefen worden genoemd” “geen deel uitmaken van de canon van de Schrift”. Wat onze Bijbel ook bevat, het verhaal van de herinwijding is er om te lezen, en het Evangelie van Johannes, dat elke kerk aanvaardt, plaatst Jezus op dit feest.

Waar komt het verhaal van de olie vandaan?

Het verhaal van de olie, één klein kruikje dat acht dagen brandde, staat niet in Makkabeeën. Het komt uit de Talmoed, die een oudere leer citeert. De Babylonische Talmoed, het grote boek van rabbijnse leer, stopt om te vragen: “Wat is Chanoeka, en waarom worden er lichten aangestoken op Chanoeka?” Het antwoordt met wat “de Wijzen leerden in Megillat Ta’anit”: “Op de vijfentwintigste van Kislev zijn de dagen van Chanoeka acht.” Dan vertelt het waarom: toen het Hasmonese huis de Grieken overwon, “zochten ze en vonden ze slechts één kruikje olie dat was verzegeld met het zegel van de Hogepriester”, genoeg voor één dag. “Er gebeurde een wonder en ze staken de kandelaar er acht dagen mee aan. Het volgende jaar stelden de Wijzen die dagen in en maakten er feestdagen van met het reciteren van hallel en speciale dankzegging in gebed en zegeningen” (Sjabbat 21b).

Dus de Joodse traditie herinnert zich de acht dagen op twee manieren. De eerste viering “was gebaseerd op Soekot”, het Loofhuttenfeest, terwijl “veel latere rabbijnse traditie de lengte van het festival toeschrijft aan een wonderbaarlijke kleine hoeveelheid olie die acht dagen brandde,” zoals dezelfde site uitlegt. De Joodse historicus Josephus, die rond 93 n.Chr. schreef, kende het feest al onder zijn andere naam: “vanaf die tijd tot nu vieren wij dit festival en noemen het Lichten.” Hij vermoedde dat de naam kwam “omdat deze vrijheid, die onze verwachtingen overtrof, aan ons verscheen”.

Hoe vieren Joodse gezinnen tegenwoordig Chanoeka?

Veel van Chanoeka vindt thuis plaats. Elke avond steekt het gezin de chanoekia, of menora, aan, “een kandelaar met acht armen waaraan elke avond van de feestdag één kaars wordt toegevoegd totdat deze op de achtste avond in lichterlaaie staat”. Bij de lichten hoort een zegening aan God, “die ons heiligde door uw geboden en ons gebood de Chanoeka-lichten aan te steken”. Een tweede zegening dankt Hem voor de wonderen die Hij in dit seizoen voor hun voorouders deed, en op de eerste avond dankt een derde Hem voor het schenken van het leven en het brengen naar dit seizoen.

De Talmoed geeft de lamp haar plaats: “bij de ingang van iemands huis aan de buitenkant, zodat iedereen het kan zien”, of in een raam boven de straat. Het legt ook een oud debat vast over de volgorde van de lichten. De school van Sjammai begon met acht en nam er elke avond één weg; de school van Hillel begon met één en voegde er elke avond één toe, en een latere rabbijn legde Hillels visie als volgt uit: “Men stijgt naar een hoger niveau in zaken van heiligheid en men gaat niet omlaag” (Sjabbat 21b). Gezinnen voegen tegenwoordig elke avond een licht toe, zoals Hillel leerde. Ter nagedachtenis aan de olie eten ze voedsel dat in olie is gebakken, aardappellatkes en de met jam gevulde donuts genaamd soefganiot, en bij gemeenschapsbijeenkomsten zingen mensen Chanoeka-liedjes en spelen ze met de dreidel. Het is een klein feest in het Joodse jaar, en een van de meest geliefde.

Stak Jezus een Chanoeka-menora aan?

Het Evangelie zegt het niet. Johannes vermeldt dat Jezus tijdens het feest in de Tempel was. Hij zegt niets over lampen, gebeden of maaltijden. De vroegste geschriften die we hebben en die Chanoeka-lampen buiten de Tempel beschrijven, dateren van na zijn tijd.

Het gebruik van de lichten kan nog steeds zo oud zijn als zijn tijd, ook al beschrijft geen enkel geschrift uit die tijd het. De Talmoed geeft de regels als oudere leringen en opent ze met “De Wijzen leerden in een baraita”, en het debat over de volgorde van de lichten behoort tot de scholen van Sjammai en Hillel. Volgens de Joodse traditie “stierf Hillel in Jeruzalem in de eerste jaren van de gangbare jaartelling”.

Wat de Evangeliën wel laten zien, is een man die de feesten van zijn volk onderhield. Zijn ouders “gingen elk jaar naar Jeruzalem voor het feest van het Pascha” (Lucas 2:41). Hij ging naar het Loofhuttenfeest en “ging naar de tempel en onderwees” (Johannes 7:14), en bij zijn laatste Pascha, toen “hij aan tafel ging en de twaalf apostelen met hem” (Lucas 22:14), zei hij tegen hen: “Ik heb vurig verlangd dit Pascha met jullie te eten voordat ik lijd” (Lucas 22:15). Zijn uitspraak “Ik ben het licht van de wereld” (Johannes 8:12) hoort bij dat herfstbezoek: Johannes plaatst het in de Tempel kort na de laatste dag van het Loofhuttenfeest (Johannes 7:37; 8:20). Toen de winter aanbrak, was hij in Jeruzalem en liep hij in het huis van zijn Vader tijdens het feest van de inwijding.

Wat zei Jezus tijdens het feest?

De mensen kwamen om hem heen staan in de zuilengang van Salomo: “Hoe lang houdt u ons in onzekerheid? Als u de Christus bent, zeg het ons dan openlijk” (Johannes 10:24). Hij wees op zijn werken en sprak daarna over zijn schapen: “Mijn schapen horen mijn stem en ik ken ze, en zij volgen mij” (10:27). Daarna: “Ik en de Vader zijn één” (10:30).

Johannes verbloemt niet wat er daarna gebeurde. “Toen pakten de Joden opnieuw stenen op om hem te stenigen” (10:31), en ze beschuldigden hem van godslastering. Johannes laat ook zien dat de mensen om hem heen verdeeld waren. Vlak voor het feest schrijft hij: “Er ontstond daarom opnieuw verdeeldheid onder de Joden vanwege deze woorden” (10:19): sommigen zeiden: “Hij heeft een demon”, en anderen antwoordden: “Dit zijn niet de woorden van iemand die een demon heeft” (10:20–21). En toen Jezus na het feest de stad verliet, “geloofden velen daar in hem” (10:42). De woede in deze scène hoort bij de mannen die daar die dag stonden.

Jezus antwoordde hen vanuit de Schrift: “Staat er niet in uw wet geschreven: Ik heb gezegd: U bent goden?” (10:34), en noemde zichzelf vervolgens degene “die de Vader geheiligd en in de wereld gezonden heeft” (10:36). Sommige lezers denken dat Johannes dit woord koos vanwege het feest. De Bijbelvertaalkundigen Barclay Newman en Eugene Nida schreven in 1980 dat “het heel goed kan zijn dat dit werkwoord specifiek werd gebruikt vanwege de context van het Inwijdingsfeest”. Zoals zij het lezen, herdenkt het feest een opnieuw geheiligde Tempel, en spreekt Jezus over zichzelf als degene die God heeft geheiligd en gezonden. Het boek Makkabeeën vertelt de herinwijding in dezelfde termen: Judas en zijn mannen “heiligden de tempel en de voorhoven” (1 Makkabeeën 4:48). Daarna “ontsnapte” Jezus “aan hun hand” en ging hij naar de overkant van de Jordaan (10:39–40).

Deze december zullen de Chanoeka-lichten in vele ramen branden, elke nacht één meer, naarmate de dagen korter worden. Wanneer we ze zien, kunnen we eraan denken dat onze Heer ooit tijdens dit feest in de winter in de Tempel liep, en dat de woorden die hij daar sprak nu tot ons worden gesproken. Hij kent nog steeds de zijnen en hij bewaart ze nog steeds: “En ik geef hun eeuwig leven; en zij zullen nooit verloren gaan, en niemand zal hen uit mijn hand rukken” (Johannes 10:28).

Gerelateerde artikelen

• Staat december in de Bijbel?
• Wanneer werd Jezus geboren?
• Waarom is Kerstmis op 25 december?
• Waarom wordt Jezus het Licht van de Wereld genoemd?
• Jodendom en christendom: gedeelde Schrift, verschillende antwoorden over Jezus