Waarom valt Kerstmis op 25 december? Hoe de vroege kerk dit koos

Kerst als christenBekijk alle 36 artikelen in deze reeks

Kerstmis valt op 25 december omdat de vroege kerk die dag koos om de geboorte van Jezus te vieren. De Bijbel noemt geen datum. Rome vierde het feest waarschijnlijk al in 336, en historici geven twee verklaringen voor de keuze: een berekening negen maanden na 25 maart, en een Romeins feest van de Onoverwonnene op dezelfde dag.

De christenen van de vierde eeuw wisten dat hun buren ook 25 december vierden. De Romeinse kalender van 354 markeert de dag N. Invicti, de verjaardag van de Onoverwonnene, met dertig wagenrennen. Een vroege preek, Over zonnewendes en equinoxen, ooit gedrukt onder de werken van Johannes Chrysostomus, neemt de heidense naam over en beantwoordt deze, hoewel niemand zeker weet wanneer of waar deze werd gepreekt. Ze noemen het “de Verjaardag van de Onoverwonnene”, zegt de prediker, en hij vraagt: “Wie is er zo onoverwonnen als Onze Heer?” Daarna grijpt hij naar een titel van de profeet Maleachi: “Of, als ze zeggen dat het de verjaardag van de Zon is, Hij is de Zon der Gerechtigheid.” Maleachi had beloofd dat “voor u die mijn naam vreest, de Zon der gerechtigheid zal opgaan met genezing in zijn vleugels” (Maleachi 4:2). Rome hield wagenrennen voor de Zon in de kortste dagen van het jaar, en een christelijke prediker keek naar dezelfde hemel en noemde degene die oprijst met genezing.

Het kan ons verbazen dat christenen gedurende het grootste deel van hun eerste drie eeuwen helemaal geen verjaardag voor Christus vierden. Hun grote feest was Pasen, de evangeliën zelf vertellen ons veel meer over de dagen van zijn dood dan over de dag van zijn geboorte, en Irenaeus en Tertullianus, die over zoveel anders schreven, noemen nooit een feest van zijn geboorte. Christenen vroegen zich niettemin wel af wat de datum was. Rond 200 na Christus schreef Clemens van Alexandrië gissingen op die in april en mei vielen, en in 243 plaatste een verhandeling die ten onrechte aan Cyprianus werd toegeschreven de geboorte op 28 maart, de dag waarop men geloofde dat God de zon had gemaakt. Een christen plaatste de geboorte van Christus dus al naast het maken van de zon, een eeuw voor de Romeinse kalender van 354.

Die kalender geeft ons het oudste verslag van het feest op 25 december. Het is een boek met kalenders gemaakt in Rome in 354 na Christus, en een van de lijsten geeft de dagen waarop de Romeinse kerk haar martelaren herdacht, de mannen en vrouwen die voor Christus waren gestorven. Voordat er een martelaar wordt genoemd, opent de lijst met VIII kal. Ian. werd Christus geboren in Betlehem in Judea, “Christus werd geboren in Bethlehem in Judea”, op de achtste dag voor de kalenden van januari. Een kerk die de sterfdagen van haar getuigen bijhield, begon haar lijst met een geboorte, de enige geboorte die elk van die sterfgevallen zijn betekenis gaf. De lijst werd waarschijnlijk rond 336 opgesteld, hoewel de kerstregel later kan zijn toegevoegd, dus we kunnen zeggen dat Rome het feest waarschijnlijk al in 336 en zeker in 354 vierde.

Er is een aanwijzing dat Afrika de datum nog eerder kende, en die komt tot ons via een ruzie. Augustinus, schrijvend rond 400, noemt de donatisten, Noord-Afrikaanse christenen die zich rond 311 of 312 hadden afgescheiden van de rest van de Kerk. Zij vierden blijkbaar 25 december en wezen het nieuwere feest van 6 januari af, en een groep die zich had afgesplitst en vasthield aan de gebruiken van haar eigen tijd, zou daarna nauwelijks een nieuw katholiek feest hebben overgenomen. Het lijkt er dus op dat de christenen van Afrika de geboorte van Christus op 25 december vierden vóór de splitsing, en een droevige verdeeldheid in de Kerk heeft die herinnering voor ons bewaard.

Niemand in de vroege Kerk liet ons een notitie na waarin stond wie de dag koos of waarom, dus historici werken met de aanwijzingen. Ze hebben twee hoofdverklaringen, elk met een bezwaar om te beantwoorden. De historicus Philipp Nothaft, die het hele debat heeft onderzocht, denkt dat de twee niet langer als scherpe alternatieven tegenover elkaar kunnen worden gezet.

Negen maanden na 25 maart

De eerste verklaring begint bij het kruis. Rond 200 na Christus dateerde Tertullianus van Carthago de kruisiging “op de achtste dag voor de kalenden van april”, wat 25 maart is. Veel vroege christenen hielden vol dat Christus op dezelfde dag van het jaar werd verwekt als dat hij stierf, zodat zijn verlossende werk op één datum begon en eindigde, en negen maanden na 25 maart brengt ons bij 25 december. Augustinus schrijft het op in Over de Drie-eenheid: “Want Hij wordt geacht te zijn verwekt op de 25e maart, op welke dag Hij ook leed.” En dan: “Maar Hij werd geboren, volgens de traditie, op 25 december.” Dus de christenen die op deze manier rekenden, konden niet naar het kind kijken zonder het kruis te zien, omdat voor hen de dag dat hij in de schoot van Maria werd verwekt, de dag was waarop hij zou sterven.

Christenen in het Oosten maakten dezelfde berekening vanaf een andere dag. Zij plaatsten het lijden op 6 april in hun lokale kalender, en negen maanden daarna is 6 januari, wat hun feest van de geboorte werd. Oost en West hielden verschillende kalenders aan en deelden één overtuiging: dat het kind in de schoot van Maria het kruis al droeg.

Geen enkele schrijver uit die jaren zegt echter dat de datum van Kerstmis op deze manier is berekend. De preek over de zonnewendes maakt de som, maar niemand weet wanneer of waar deze is geschreven, en het kan zijn dat deze een datum verklaart die om andere redenen is gekozen. Nothaft denkt nog steeds dat de berekening meer gewicht verdient dan haar is gegeven, omdat christelijke geleerden vanaf de derde eeuw zorgvuldige systemen van data rond de conceptie, geboorte en dood van Christus opbouwden. Ze gaven genoeg om de dagen van zijn leven om ze te berekenen, en hun berekening ligt misschien dichter bij de wortel van Kerstmis dan velen hebben toegestaan.

Het Romeinse feest van de Onoverwonnene

Voor de tweede verklaring kijken we naar de Romeinse kalender en naar keizer Aurelianus, die een tempel aan de Zon wijdde in Rome en spelen oprichtte ter ere van de god; historici dateren zijn nieuwe feest van de Zon meestal op 274. Hetzelfde boek uit 354 dat de geboorte van Christus optekent, wijst 25 december toe aan de Zon. Degenen die deze verklaring steunen, houden vol dat Aurelianus het feest van de Zon op die dag instelde en dat de Kerk Kerstmis er vervolgens naast plaatste, om de mensen een christelijk feest te geven in plaats van een heidens feest. Als het zo is gebeurd, was het een gedurfde daad om het eigen festival van de Zon van het rijk te nemen en de dag aan Christus te geven.

Toen de archeoloog Steven Hijmans de andere bekende festivals van de Zon verzamelde, in werk dat Nothaft samenvat, vond hij ze op 8 of 9 augustus, 28 augustus, 19 of 22 oktober en 11 december, en geen daarvan op de winterzonnewende. De kalender van 354 is de vroegste bron die we hebben voor een festival van de Zon op 25 december, en het is precies het boek dat ons het vroegste verslag van Kerstmis geeft. De twee verjaardagen komen samen in het verslag, en niemand kan zeggen welke als eerste werd gevierd; het is zelfs mogelijk dat het feest van de Zon daar werd ingesteld als antwoord op de christenen. Als je hebt gelezen dat Kerstmis simpelweg het feest van de Zon is met een andere naam, dan is dit wat die bewering weglaat. Geen enkele christelijke schrijver uit die eeuwen zegt dat de datum werd gekozen om overeen te komen met een heidens feest, en de eerste die dat zegt is een kanttekening in een manuscript van Dionysius bar Salibi, een Syrische schrijver uit de twaalfde eeuw, zo'n achthonderd jaar nadat Rome het feest voor het eerst vierde.

Twee andere verhalen worden vaak genoeg verteld om een antwoord te verdienen. Je hebt misschien gehoord dat keizer Constantijn het feest van de Zon veranderde in Kerstmis, maar daar is geen bewijs voor, en Constantinopel, de stad die hij in 330 als zijn hoofdstad stichtte, vierde pas Kerstmis in 379 of 380. De Saturnaliën krijgen nog vaker de schuld, maar de kalender van 354 plaatst ze op 17 december, acht dagen voor Kerstmis, en ze vielen niet op de 25e. De bredere beschuldiging, dat Kerstmis de Saturnaliën, Joelfeesten en het groen overnam, wordt gewogen in of Kerstmis heidense oorsprongen heeft.

We weten wel hoe de christenen die het feest van de Zon opmerkten erover spraken, en ze verontschuldigden zich niet. Ambrosius van Milaan noemde Christus de ware zon, die de gevallen goden van de oude orde overstraalde, en de prediker van de zonnewendepreek veranderde de heidense titel in lof. Ze waren zeker genoeg van Christus om de verjaardag van de Zon naar hem te laten wijzen, en wij kunnen hun vertrouwen delen.

Het geloof dat die christenen in de kortste dagen van het jaar beleden, en aan ons doorgaven, is het onderwerp van onze gratis cursus, Christendom: Wat christenen al 2000 jaar geloven.

We kennen de dag niet. De evangeliën noemen geen datum, en de meeste historici plaatsen de geboorte in 4 v.Chr. of iets daarvoor, ongeveer 6 tot 4 v.Chr., terwijl Herodes de Grote nog leefde. De redenen worden uiteengezet in toen Jezus werd geboren. Sommige vroege christenen hoopten dat er een verslag bewaard was gebleven, en Johannes Chrysostomus vertelde zijn mensen dat de volkstellingspapieren van de Heilige Familie nog steeds in Rome werden bewaard, hoewel hij er zelf nooit was geweest. Geen enkel dergelijk document is tot ons gekomen. De evangelisten die ons vertellen over de herders en de ster vertellen ons de dag niet, en de Kerk viert de geboorte sinds de vierde eeuw zonder deze te kennen.

In het Oosten was 6 januari al een groot feest, de dag waarop veel christenen de verschijning van Christus vierden en zijn geboorte en doop samen herdachten, en de decemberdatum bereikte hen langzaam. Gregorius van Nazianze begon het decemberfeest in Constantinopel in 379 of 380. In Antiochië verdedigde Johannes Chrysostomus het bijna zeker in 386 voor een overvolle kerk. Hij wilde al lang dat het feest naar Antiochië werd gebracht, vertelde hij hen, hoewel conservatieven zich er altijd tegen hadden verzet, en een deel van zijn gemeente vierde het al minstens tien jaar. In het Westen, beweerde hij, werd het “vanaf het begin” gevierd, en van Thracië tot Cádiz. Sommige christenen van Antiochië vierden dus al tien jaar Kerstmis voordat hun hele kerk dat deed, en Chrysostomus stond op om de rest mee te krijgen.

Egypte nam het feest over tussen 427 en 433, en Jeruzalem hield het langst vast aan zijn eigen manier. Een pelgrim genaamd Egeria, die daar in 385 was, vond dat de geboorte in januari werd gevierd, waarbij de bisschop elke nacht naar Bethlehem ging en voor de dag terugkeerde naar Jeruzalem. Er zit iets moois in dat beeld, een bisschop die de geboorte 's nachts viert in de stad waar het gebeurde en met de ochtend thuiskomt. Zelfs halverwege de zesde eeuw vierde Jeruzalem de geboorte en de doop nog als één feest.

Waar de twee data samenkwamen, hield de Kerk beide aan. 25 december werd Kerstmis, 6 januari werd het feest van de Openbaring, en de dagen daartussen werden de twaalf dagen van Kerstmis. De twaalf dagen die wij aanhouden zijn de ontmoeting van West en Oost, twee oude manieren om één geboorte te vieren, samengevoegd tot één enkel seizoen.

Omdat zij de oude Juliaanse kalender aanhouden, die nu dertien dagen achterloopt op de kalender die het grootste deel van de wereld gebruikt. De Russische Kerk, onder andere, viert haar feesten nog steeds volgens deze kalender. Hun Kerstmis is nog steeds 25 december, en die 25 december valt op wat de rest van ons 7 januari noemt. Veel andere orthodoxe kerken gebruiken de gecorrigeerde kalender en vieren Kerstmis op 25 december, samen met westerse christenen. Een orthodoxe priester in Amerika, Lawrence Farley, merkt op hoe vaak mensen wordt verteld dat de orthodoxen “Kerstmis vieren op 7 januari, dertien dagen later dan christenen in het Westen”, terwijl ze in werkelijkheid hetzelfde feest vieren volgens een andere kalender. Dus christenen op beide kalenders vieren de geboorte op dezelfde 25 december, en alleen de kalender aan de muur zet hen dertien dagen uit elkaar. De Armeens-Apostolische Kerk houdt vast aan de oudere oosterse gewoonte en viert de Geboorte en de Theofanie van Christus samen op 6 januari, zoals Jeruzalem dat in de tijd van Egeria nog steeds deed.

De vroege christenen hielden het feest om het Woord dat vlees is geworden te eren, en ze plaatsten het in de donkerste week van het Romeinse jaar. Sindsdien is die week de tijd waarin de Kerk zingt over het licht, en wij komen er nog steeds in samen.

Lang voordat er op welke datum dan ook een feest was, zong Zacharias over zijn pasgeboren zoon Johannes over het kind dat zou komen: “door de barmhartige goedertierenheid van onze God, waarmee de opgang uit de hoogte naar ons omgezien heeft, om hen te beschijnen die in duisternis en schaduw van de dood zitten, om onze voeten te richten op de weg van de vrede” (Lucas 1:78–79).

---

• Wanneer werd Jezus geboren?
• is Kerstmis heidens?
• Wanneer zijn de 12 dagen van Kerstmis?
• Waarom vieren christenen Driekoningen?
• Wat is de oorsprong van kerstavond?

Meer uit deze reeksKerst als christenBekijk alle 36 artikelen