Kerst als christen36 artikelen

Wat is Driekoningen en waarom vieren christenen dit?



  • Driekoningen, door de meeste kerken gevierd op 6 januari, viert de openbaring van God in Jezus: de westerse kerken herdenken vooral de wijzen uit het Oosten, en de oosterse kerken vieren het als Theofanie, de doop van Jezus in de Jordaan.
  • Het woord komt van het Griekse epiphaneia, “verschijning”, en betekent een stralen of manifestatie; Theofanie betekent het stralen van God.
  • De Catechismus verbindt drie scènes in het feest: de wijzen, de doop in de Jordaan en de bruiloft te Kana, waar Jezus “zijn heerlijkheid openbaarde” (Johannes 2:11).
  • Voor de meeste kerken is Driekoningen de dag na Driekoningenavond; in 2027 valt het op woensdag 6 januari, katholieken in de Verenigde Staten vieren het op zondag 3 januari, en de orthodoxen die de juliaanse kalender volgen, vieren Theofanie op 19 januari.
  • Orthodox Christians bless water at Theophany; Catholics and some Anglicans chalk 20 + C + M + B + 27 over the door, German children go out as star singers, and in Mexico the Día de Reyes, Three Kings’ Day, brings presents and the rosca.
Kerst als christenBekijk alle 36 artikelen in deze reeks

Driekoningen viert dat God zich aan de wereld toont in het kind dat in Bethlehem is geboren. De meeste kerken vieren het op 6 januari: het Westen herdenkt vooral de wijzen die hem kwamen aanbidden (Matteüs 2:1–12), het Oosten viert Theofanie, de doop van Jezus in de Jordaan, en de oude traditie verbindt de bruiloft te Kana met beide.

Met Driekoningen viert de Kerk een God die zich laat vinden, en vreemdelingen van ver hem laat vinden. “Zie, er kwamen wijzen uit het oosten naar Jeruzalem,” schrijft Matteüs (Matteüs 2:1), buitenlanders die een ster volgden. In hen, zegt de Catechismus van de Katholieke Kerk, ziet het Evangelie “de eerstelingen van de volkeren, die het goede nieuws van redding door de Menswording verwelkomen.” Ze kwamen naar Jeruzalem om aan Israël te vragen waar zijn koning was geboren, en de Schriften van Israël stuurden hen door naar Bethlehem. Dan valt hetzelfde licht op een rivier en op een bruiloft in Galilea, en elke keer laat God een beetje meer zien wie dit kind is.

Wat betekent het woord epifanie?

Het betekent verschijnen of stralen: het woord kwam in het Engels via het Latijn uit het Grieks epiphaneia, gebouwd op een werkwoord dat “verschijnen” betekent, en de Church of England geeft de betekenis in één woord: “manifestatie”. De orthodoxen noemen het feest Theofanie, “het stralen en de manifestatie van God.” Onze alledaagse betekenis van het woord, een plotselinge openbaring, het moment waarop we duidelijk zien wat er al die tijd al was, is voortgekomen uit het feest, en de twee betekenissen liggen dicht bij elkaar. Wie dit kind was, was al waar sinds de nacht dat hij werd geboren; met Driekoningen liet God de wereld het beginnen te zien.

Welke Bijbelverhalen worden gevierd met Driekoningen?

Het feest herdenkt drie momenten waarop God zich liet zien in Jezus, en hij koos gewone plaatsen om dat te doen: het huis van een gezin, een rivier vol mensen, een bruiloft in een dorp. De catechismus vat alle drie samen in één zin: “het grote feest van Driekoningen viert de aanbidding van Jezus door de wijzen (magiërs) uit het Oosten, samen met zijn doop in de Jordaan en de bruiloft te Kana in Galilea.”

Bij de eerste zijn de wijzen van ver gekomen op zoek naar een koning, en Matteüs laat hen hem thuis vinden, een klein kind bij zijn moeder in een huis in Bethlehem. Ze knielen daar neer, “en toen zij hun schatten geopend hadden, boden zij hem geschenken aan: goud, wierook en mirre” (Matteüs 2:11). Daarna, gewaarschuwd in een droom, “vertrokken zij langs een andere weg naar hun eigen land” (Matteüs 2:12), en de Schrift laat hen gaan. Als u zich afvraagt hoe oud het kind toen was, dat wordt beantwoord in hoe oud was Jezus toen de wijzen kwamen, en de ster die hen leidde heeft een eigen pagina, wat de Ster van Bethlehem was.

Zo'n dertig jaar later is het kind een volwassen man, en hij komt naar de Jordaan wanneer alle mensen gedoopt worden (Lucas 3:21) en gaat met hen het water in. “En Jezus, toen hij gedoopt was, kwam terstond op uit het water: en zie, de hemelen werden voor hem geopend, en hij zag de Geest van God neerdalen als een duif en op hem rusten: En zie, een stem uit de hemel zei: Dit is mijn geliefde Zoon, in wie ik welbehagen heb” (Matteüs 3:16–17). De Vader spreekt, de Geest daalt neer en de Zoon staat in de rivier, zodat boven één man in de menigte de hele Godheid tegelijk wordt getoond.

In Kana raakt de wijn op tijdens een bruiloft, en Maria zegt tegen haar zoon: “Ze hebben geen wijn meer” (Johannes 2:3). Jezus laat zes stenen watervaten met water vullen, “En zij vulden ze tot aan de rand” (Johannes 2:7). Johannes sluit het verhaal af met precies het woord waar het feest naar vernoemd is: “Dit begin van tekenen deed Jezus te Kana in Galilea, en hij openbaarde zijn heerlijkheid; en zijn discipelen geloofden in hem” (Johannes 2:11). Het eerste teken van zijn heerlijkheid werd gegeven tijdens een familiefeest, bij wijn die op was geraakt. Een hymne van Christopher Wordsworth, gedrukt in de teksten voor Driekoningen van de Church of England, vat de drie scènes samen in twee regels: “Geopenbaard bij de stroom van de Jordaan, Profeet, Priester en Koning allerhoogste; en te Kana als bruiloftsgast in uw Godheid geopenbaard.”

Waarom noemen orthodoxe christenen het Theofanie?

Voor de orthodoxen is het hart van het feest de doop, waarbij de Heilige Drie-eenheid wordt getoond. De Orthodoxe Kerk in Amerika vat het samen in één zin: “Theofanie is het feest dat de Allerheiligste Drie-eenheid aan de wereld openbaart door de doop van de Heer.” Het troparion, het belangrijkste gezang van het feest, vertaalt hetzelfde geloof in een lofzang: “Toen Gij, o Heer, gedoopt werd in de Jordaan, werd de aanbidding van de Drie-eenheid geopenbaard! Want de stem van de Vader getuigde van U en noemde U zijn geliefde Zoon.”

Van oudsher werd de dag ook wel “de Dag van de Verlichting en het Feest van het Licht” genoemd, en in de vroege Kerk werden de catechumenen, degenen die zich voorbereidden om christen te worden, gedoopt tijdens de avonddienst, waarbij ze het water in gingen op het feest van de eigen doop van de Heer. Water staat nog steeds centraal op deze dag. Bij de Grote Waterwijding wordt het midden in de kerk geplaatst tussen kaarsen en bloemen, of de wijding vindt soms buiten plaats waar water stroomt, en de gezangen klinken: “Vandaag wordt de natuur van het water geheiligd.” De priester dompelt het kruis drie keer in het water, besprenkelt het in de vier windstreken, zegent de mensen en hun huizen ermee, en de gelovigen drinken ervan. Sommigen hebben dit een heidens ritueel genoemd, en de leer van de Orthodoxe Kerk in Amerika antwoordt dat de wijding “de uitdrukking is van het meest centrale feit van de christelijke visie op de mens, zijn leven en zijn wereld.” Omdat de Zoon van God menselijk vlees heeft aangenomen en in de stromen van de Jordaan is afgedaald, wordt alle materie in Hem geheiligd, zelfs het water dat we elke dag drinken en waarin we ons wassen.

Wanneer is Driekoningen?

Voor de meeste kerken is Driekoningen op 6 januari, de dag na Driekoningenavond, en in 2027 is dat een woensdag. Waar 6 januari geen verplichte feestdag is, verplaatst de Katholieke Kerk het feest naar de zondag tussen 2 en 8 januari, en de bisschoppen van de Verenigde Staten leggen hun eigen regel als volgt uit: “De traditionele datum van Driekoningen is 6 januari, maar in de Verenigde Staten wordt het gevierd op de zondag tussen 2 januari en 8 januari.” Als u een Amerikaanse katholiek bent, viert u het feest van de wijzen dus tijdens de zondagsmis op 3 januari 2027. Ook de Church of England staat toe dat het feest om pastorale redenen op die zondag wordt gehouden.

Onze orthodoxe broeders en zusters die de oudere juliaanse kalender volgen, vieren Theofanie op hun eigen 6 januari, wat volgens de burgerlijke kalender op dinsdag 19 januari 2027 valt, en de Armeense Kerk viert de Geboorte en de Theofanie van Christus samen op 6 januari, geboorte en doop op één dag. Zo wordt over de kerken heen één feest gehouden van 3 januari tot 19 januari, alsof de wijzen nog steeds bij verschillende deuren aankwamen. In de katholieke kalender loopt de kersttijd door na Driekoningen tot de Doop van de Heer, en hoe lang de tijd in elke kerk duurt, wordt verteld in wat de kersttijd is.

Is Driekoningen ouder dan Kerstmis?

In het Oosten lijkt dat wel zo te zijn, wat sommigen van ons die Driekoningen als een voetnoot bij Kerstmis beschouwen, kan verrassen. In de orthodoxe leer was 6 januari aanvankelijk “het ene christelijke feest” van Gods verschijning, waarin de geboorte van Christus, de wijzen en de doop samen werden gevierd. De diensten van de twee feesten zijn nu op dezelfde manier ingericht, en het was Kerstmis dat in zijn diensten “werd gemaakt om Theofanie na te bootsen, aangezien het later werd ingesteld.”

Het oudste geschreven getuigenis komt van buiten de Kerk, van een gnostische groep. Rond het jaar 200 schreef Clemens van Alexandrië dat volgelingen van de gnostische leraar Basilides “de dag van zijn doop als een feestdag houden en de nacht ervoor doorbrengen met lezingen,” sommigen op de vijftiende en sommigen op de elfde van de maand Tybi. De Catholic Encyclopedia van 1909 rekent die dagen om naar 10 en 6 januari en leest Clemens zo dat de Kerk zelf de dag nog niet vierde. Volgens dat verslag komt de eerste zekere verwijzing naar het feest van de Kerk in 361, en waarom 6 januari werd gekozen “is onmogelijk te achterhalen.” Zelfs volgens die voorzichtige berekening komen christenen al meer dan zestien en een halve eeuw op deze dag samen om Christus te herdenken die aan de wereld werd getoond, en de nacht van lezingen die Clemens beschrijft, voert ons meer dan achttien eeuwen terug. Denk eens aan hoe ver dat teruggaat: rond het jaar 200 bleven mensen in Alexandrië in een januarinacht wakker om over de doop van Christus te horen, en in diezelfde dagen van januari viert de Kerk nog steeds zijn feest.

De orthodoxe leer leest hetzelfde bewijs anders: het voert het feest terug tot de apostolische tijd en beschouwt Clemens als getuige van de eigen viering van de doop van de Heer door de Kerk. In het Westen, dat de geboorte van Christus op 25 december vierde, werd Driekoningen, in de woorden van de Church of England, “een gelegenheid om één element uit het verhaal van de geboorte van Christus te vieren, het bezoek van de van ver gekomen wijzen.” Oost en West bereikten de dag via verschillende wegen, en beiden komen bij hetzelfde kind aan.

Hoe vieren christenen Driekoningen?

Velen van hen zegenen hun huizen en schrijven de zegen boven de voordeur. In katholieke en sommige anglicaanse parochies wordt krijt gezegend tijdens Driekoningen en mee naar huis genomen, en het gezin schrijft het nieuwe jaar in tweeën gesplitst met drie letters ertussen: 20 + C + M + B + 27. Een folder van de University Church of St Mary the Virgin in Oxford legt de letters uit: “Het zijn de initialen van de traditionele namen van de drie wijzen: Caspar, Melchior en Balthasar. Ze zijn ook een afkorting van de Latijnse woorden Christus mansionem benedicat, ‘Moge Christus het huis zegenen.’” De folder voegt eraan toe dat de plustekens voor het kruis staan. De Duitse katholieke sterrenzingers schrijven een ster na de eerste helft van het jaar, 20*C+M+B+27, en geven hun eigen betekenis: de ster is degene die de wijzen volgden en een teken van Christus, en de drie kruisen staan voor de Heilige Drie-eenheid. De rest van het jaar loopt iedereen die bij die deur naar binnen komt onder de namen van de wijzen door en een gebed dat Christus het huis zal zegenen. De bisschoppen van de Verenigde Staten bieden een huiszegen aan voor de dag die God vraagt, die “uw eniggeboren Zoon aan alle naties openbaarde door de leiding van een ster,” om “dit huis en allen die er wonen te zegenen.”

In Duitsland dragen kinderen de zegen zelf uit: rond 6 januari gaan de sterrenzingers van deur tot deur door het hele land, zegenen huizen en appartementen, schrijven de zegen met gezegend krijt boven de deur en zamelen geld in voor kinderen in nood over de hele wereld. Het gebruik gaat terug tot de middeleeuwen, toen jongens verkleed als koningen door de straten trokken en het bezoek van de wijzen aan het kind naspeelden. In 1959 nam het Duitse katholieke kindermissiegenootschap het weer op en gaf het een nieuw doel, de inzameling, en het genootschap schat dat er nu elk jaar ongeveer 300.000 kinderen en jongeren aan meedoen. Denk eens aan zoveel kinderen die in de eerste week van januari op straat zijn, een zegen naar elke deur brengen die voor hen opengaat en hulp inzamelen voor kinderen die ze nooit zullen ontmoeten. De wijzen kwamen van ver naar één huis; deze kinderen gaan vanuit hun eigen huis naar dat van iedereen.

In het Duits is de dag Dreikönigstag, Driekoningen, een titel die Mattheüs nooit aan de wijzen geeft, en in Mexico is het de Día de Reyes, de Dag van de Koningen, waarop kinderen cadeautjes krijgen van de Drie Koningen en gezinnen de rosca de Reyes delen, een ring van zoet brood met kleine figuurtjes van het kindje Jezus erin verstopt. Wie er een vindt, moet voor de tamales zorgen op Maria Lichtmis, 2 februari, dus het kind in het brood vinden betekent bijna een maand later iedereen te eten geven.

Krijt, brood en water zijn kleine dingen, en onze deuren zijn gewone deuren. De Heer die vreemden hem liet vinden in een huis in Bethlehem komt nog steeds naar deuren zoals de onze, en we nodigen hem uit in onze huizen en vragen, met krijt boven de deur, dat hij ze zegent. De orthodoxen zingen het in het kontakion van het feest: “Vandaag zijt Gij verschenen aan het universum, en Uw Licht, o Heer, heeft over ons geschenen.”


Meer uit deze reeksKerst als christenBekijk alle 36 artikelen



Reacties

Een reactie plaatsen

Share to...