Niemand weet wat de Ster van Bethlehem was. Alleen Matteüs vertelt erover: wijzen zagen “zijn ster in het oosten”, volgden deze naar Bethlehem en zagen hoe de ster stilstond boven “de plaats waar het kindje was” (Matteüs 2:2, 9). Astronomen suggereren een samenstand van planeten, een komeet of een nieuwe ster; veel christenen zien er een licht in dat God voor dit doel heeft gezonden.
Elke verklaring moet aan dat laatste detail voldoen. Sterren en planeten trekken elke nacht van oost naar west over de hemel, maar de ster van Matteüs “ging voor hen uit, totdat hij kwam en stond boven de plaats waar het kindje was” (Matteüs 2:9). Hij leidde hen en stopte toen. “Toen zij de ster zagen, verheugden zij zich met zeer grote vreugde” (Matteüs 2:10). Wat het ook was, het volbracht zijn werk boven een kind.

Waar staat de Ster van Bethlehem in de Bijbel?
Mattheüs spreekt in vier verzen van zijn tweede hoofdstuk over de ster. Wijzen uit het oosten komen aan in Jeruzalem en vragen: “Waar is de pasgeboren Koning van de Joden? Want wij hebben zijn ster in het oosten gezien en zijn gekomen om hem te aanbidden” (Mattheüs 2:2). Veel moderne bijbelvertalingen vertalen “in het oosten” als “bij zijn opkomst”, zoals het katholieke lectionarium doet: “Wij hebben zijn ster bij zijn opkomst gezien.” Lucas, die over de herders vertelt, spreekt over een engel en “de heerlijkheid van de Heer” die die nacht om hen heen scheen (Lucas 2:9), maar noemt geen ster.
En Mattheüs geeft geen enkel teken dat iemand in Jeruzalem het had opgemerkt. Herodes is “ontsteld, en heel Jeruzalem met hem” (Mattheüs 2:3), en hij moet de wijzen in het geheim vragen “op welke tijd de ster verschenen was” (Mattheüs 2:7). De overpriesters wisten uit de profeet Micha waar de Christus geboren zou worden, en Mattheüs vermeldt niet dat er iemand uit de stad met de vreemdelingen meeging. Dus vertrekken ze voor de laatste kilometers naar het zuiden, de ster gaat voor hen uit en blijft stilstaan, en ze vinden het kind met zijn moeder in een huis. Hoe lang de ster tegen die tijd al scheen, en hoe oud Jezus was toen ze kwamen, wordt uiteengezet in hoe oud Jezus was toen de wijzen kwamen.

Wat zou de Ster van Bethlehem geweest kunnen zijn?
Christenen stelden deze vragen al lang voor de uitvinding van telescopen. Ignatius van Antiochië, schrijvend rond 110 na Christus, beschreef het als een licht dat alle andere overtrof: “Een ster schitterde aan de hemel boven alle andere sterren, waarvan het licht onuitsprekelijk was.” Origenes dacht rond 248 dat het een nieuwe ster was die “deelnam aan de aard van die hemellichamen die soms verschijnen, zoals kometen.” De astronoom Johannes Kepler begon in 1606 aan de moderne zoektocht, en elk antwoord sindsdien moest een ster verklaren die voor reizigers uitging en stopte.
| Verklaring | datum | Argumenten voor | Argumenten tegen |
|---|---|---|---|
| Samenstand van Jupiter en Saturnus | 7 v.Chr. | Zeldzaam; het gebeurde in Vissen, een teken dat astrologen met Israël verbonden | Planeten blijven niet boven een specifieke plaats stilstaan |
| Een komeet of nieuwe ster in Chinese archieven | 5 v.Chr. | Een komeet die bijna recht op de aarde afstevent, zou stil kunnen lijken te staan | De verslagen lijken het 70 dagen in één sterrenbeeld te houden, veel te lang voor een komeet; oude verslagen bevatten weinig details |
| Jupiter en Venus raken elkaar bijna | 17 juni, 2 v.Chr. | Ze zouden eruit hebben gezien als één heldere ster | Men denkt meestal dat Herodes in 4 v.Chr. stierf |
| Een licht dat God zond | Geen datum om te testen | Verklaart een ster die leidt en stopt | Astronomie kan dit niet testen |
Een samenstand van planeten
Kepler kwam tot de vraag door een ster van hemzelf. In 1604 zag hij een nieuwe ster oplichten bij Jupiter en Saturnus, en dat zette hem ertoe aan uit te rekenen waar die twee planeten stonden toen Christus werd geboren. Hij ontdekte dat ze elkaar in 7 voor Christus drie keer waren tegengekomen, een veel zeldzamere gebeurtenis dan een enkele ontmoeting, en in zijn boek over de nieuwe ster, gepubliceerd in 1606, betoogde hij dat er toen ook een nieuwe ster bij hen was verschenen, en dat dit de ster van de Wijzen was.
Degenen die de voorkeur geven aan de samenstand van planeten wijzen op wat dit betekende voor mensen die de sterrenhemel lazen. Colin Humphreys, een wetenschapper aan de Universiteit van Cambridge, legt het als volgt uit: de samenstand vond plaats in Vissen, een deel van de hemel dat de Babylonische astrologie koppelde aan Israël, terwijl Saturnus en Jupiter stonden voor een vadergod en zijn zoon, dus een astroloog had het kunnen lezen als een zoon van God die in Israël werd geboren. Een Babylonische almanak voor 7/6 voor Christus, gepubliceerd door Abraham Sachs en Christopher Walker in 1984, laat zien dat astronomen in Babylonië de planeten van dat jaar van tevoren hadden berekend, dus mensen in het Oosten hadden hun berekeningen voor de hemel gemaakt en wachtten erop. Het probleem is dat planeten net als elke andere ster aan de hemel voorbijtrekken; ze gaan niet voor reizigers uit om vervolgens te stoppen. Toch denkt Humphreys zelf dat de samenstand van planeten slechts een “voorloper” was: het vertelde de Wijzen dat ze moesten kijken, en iets anders vertelde hen dat ze moesten gaan.
Een komeet of een nieuwe ster
Voor Humphreys was dat iets anders een komeet. In het voorjaar van 5 voor Christus zagen astronomen in China een “bezemster”, een naam die vaak aan kometen wordt gegeven, en hij leest hun verslag als “een spectaculaire komeet met een zeer lange staart, en hij duurde 70 dagen.” De verslagen lijken het 70 dagen in één sterrenbeeld te houden, en sommige astronomen vinden dat te lang voor een komeet en beschouwen het object als een nova, een ster die oplicht en weer vervaagt. In december 2025 telde de NASA-wetenschapper Mark Matney, onafhankelijk van NASA werkend, diezelfde 70 dagen als een argument voor een komeet: een komeet die bijna recht op de aarde afkomt, zou nauwelijks bewegen ten opzichte van de sterren, en zou zelfs een paar uur stil kunnen lijken te staan. Hij biedt het aan, zegt hij, “om een geldig astronomisch object voor te stellen” dat past bij het verslag van Mattheüs, en niet als het laatste woord. Er zit iets ontroerends in: een wetenschapper in 2025 die zich nog steeds buigt over een oud Chinees verslag, op zoek naar het licht dat de Wijzen zagen.
Jupiter en Venus
Op 17 juni in 2 voor Christus kwamen Jupiter en Venus zo dicht bij elkaar dat ze “bijna als één enkel, briljant object aan de hemel zouden zijn verschenen.” Het is de mooiste van de kandidaten, één licht waar er twee waren, maar het vereist dat Herodes in 2 voor Christus nog in leven was, en de gebruikelijke datering eindigt zijn regering in 4 voor Christus. Elk van deze data hangt af van wanneer Jezus werd geboren, en de redenen om zijn geboorte een paar jaar voor de dood van Herodes te plaatsen worden uiteengezet in toen Jezus werd geboren.
Een teken dat God gaf
Johannes Chrysostomus, die rond 390 over Mattheüs preekte, observeerde hoe de ster zich gedroeg en concludeerde dat het “niet van de gewone soort was, of liever gezegd helemaal geen ster, zoals het mij tenminste lijkt, maar een onzichtbare kracht die in deze verschijning was veranderd.” Elke ster komt op in het oosten en gaat onder in het westen, merkte hij op, maar deze bewoog van noord naar zuid, de weg van Perzië naar Palestina. Het verslag van de Orthodoxe Kerk in Amerika over de Geboorte geeft hetzelfde antwoord, in woorden die het toeschrijft aan Chrysostomus en aan Theophylactus, een andere commentator op Mattheüs: “een goddelijke en engelachtige kracht die verscheen in de vorm van een ster.” De Katholieke Encyclopedie van 1910 vatte de moeilijkheid in één regel samen: “Geen enkele vaste ster had zo voor de Wijzen uit kunnen bewegen dat ze hen naar Bethlehem leidde.”
We hoeven dit niet op te lossen om in Mattheüs te geloven. Een samenstand van planeten, een komeet of een licht dat geen enkele astronoom ooit in kaart zal brengen, zouden elk Gods werk zijn, en de wijzen zouden precies zo geleid zijn. De ster werd gegeven om vreemdelingen naar een kind te brengen, en dat deed ze.

Welke profetieën brachten christenen in verband met de ster?
Mattheüs citeert een profeet voor Bethlehem, maar geen voor de ster. Christenen vonden er al snel een in de mond van een vreemdeling. Bileam was een ziener die de koning van Moab had laten halen “uit Aram, uit de bergen van het oosten” om Israël te vervloeken (Numeri 23:7), en in plaats daarvan zag hij dit: “Ik zie hem, maar niet nu: ik aanschouw hem, maar niet nabij: er zal een Ster uit Jakob voortkomen en een Scepter zal uit Israël oprijzen” (Numeri 24:17). Een man uit het oosten voorspelde de ster, en eeuwen later volgden mannen uit het oosten er een. Irenaeus noemt Jezus rond 180 na Christus degene “wiens ster Bileam ook zo profeteerde”, en Origenes antwoordde een criticus van het christendom met hetzelfde vers.
De andere passage is die van Jesaja, die in katholieke kerken op het feest van Driekoningen naast het verhaal van Mattheüs over de wijzen wordt gelezen. Het roept Gods volk op: “Sta op, schitter; want uw licht is gekomen, en de heerlijkheid van de Heer is over u opgegaan” (Jesaja 60:1). En het belooft dat het licht de verre landen zal aantrekken: “En de heidenen zullen tot uw licht komen, en koningen tot de glans van uw opgang” (Jesaja 60:3). Op het feest hoort de Kerk die twee verzen en hoort dan over vreemdelingen die bij sterrenlicht binnenwandelen.

Wat betekent de Ster van Bethlehem?
Het betekent dat het licht voor iedereen kwam. De eerste mensen van buiten Israël die Jezus kwamen aanbidden, kwamen omdat een licht aan de hemel hen naar hem leidde, en zo kwam de belofte die bij Driekoningen werd gelezen, dat de heidenen naar het licht van Israël zouden komen, bijna letterlijk uit: vreemdelingen liepen naar een licht toe en vonden het kind.
Dus de Kerk heeft de ster in haar feesten en in haar straten gehouden. Een oude antifoon voor Driekoningen zingt: “vandaag leidde een ster de Wijzen naar de kribbe.” In middeleeuwse kerken had het Driekoningenspel een eigen ster, en de schrijver Clement Miles, die in 1912 kerstgebruiken verzamelde, beschrijft hoe deze aan het plafond hing, “helder met kaarsen,” en “soms gemaakt om te bewegen.” Jongens droegen tijdens de kersttijd een ster van huis naar huis terwijl ze kerstliederen zongen, en Miles ontdekte dat het gebruik “wordt – of werd – gevonden tot in het verre noorden in Zweden.” Het is een goede zaak om een ster naar de deur van een buurman te dragen, zoals de wijzen hun geschenken naar de zijne droegen. De ster die veel gezinnen boven in de kerstboom zetten, hoort bij hetzelfde verhaal, en de andere tekens van het feest worden uitgelegd in de christelijke symbolen van Kerstmis.
Het licht dat vreemdelingen naar hem leidde, bereikt ook ons, hoe ver we ook van Bethlehem wonen, en het stopt nog steeds boven hetzelfde kind. Aan het einde van de Bijbel spreekt het kind waar de ster boven stond over zichzelf: “Ik ben de wortel en het geslacht van David, en de heldere morgenster” (Openbaring 22:16).

Gerelateerde artikelen
- Hoe oud was Jezus toen de wijzen kwamen?
- Waarom vieren christenen Driekoningen?
- Wat zijn de christelijke symbolen van Kerstmis?
- Welke verzen in Jesaja voorspellen de geboorte van Jezus?
- Wanneer werd Jezus geboren?

Een reactie plaatsen