Wat was het Heilige der Heiligen? De Allerheiligste Plaats in de Tabernakel en de Tempel

Het Heilige der Heiligen was de binnenste ruimte van de tabernakel en later van de tempel. Het bevatte de ark van het verbond en God zei dat Hij daar zou verschijnen in de wolk boven het verzoendeksel. Alleen de hogepriester betrad de ruimte voor aanbidding, en alleen op de Grote Verzoendag, terwijl hij wierook en bloed bij zich droeg.

Dus eeuwenlang ging er één man naar binnen, op één dag van het jaar, en de mensen buiten vreesden dat hij er misschien niet levend uit zou komen. Toen hij er wel “in vrede” uitkwam, herinnert de Misjna zich, gaf hij een feest voor zijn vrienden. Het Nieuwe Testament spreekt op een heel andere toon over dezelfde ruimte. Gelovigen, zegt Hebreeën, hebben nu “vrijmoedigheid om in het heiligdom in te gaan door het bloed van Jezus” (Hebreeën 10:19). Het verhaal van deze ruimte is het verhaal van hoe die deur werd geopend.

De naam geeft het Hebreeuws weer qodesh ha-qodashim woord voor woord, en het betekent de allerheiligste plaats. De English Standard Version noemt het “the Most Holy Place” en de King James Version “the most holy place”. God zei tegen Mozes dat het voorhangsel in de tabernakel “voor u het Heilige van het Heilige der Heiligen zou scheiden” (Exodus 26:33). Het Hebreeuws heeft een tweede naam voor de ruimte, devir, die de ESV vertaalt als “inner sanctuary” en de King James Version als “the oracle” (1 Koningen 6:16).

De Misjna, de codex van de Joodse wet die rond 200 n.Chr. werd samengesteld, telt “tien graden van heiligheid”, oplopend van het land Israël via Jeruzalem en de tempelvoorhoven naar deze ruimte, en eindigt aan de top: “Het Heilige der Heiligen is heiliger, want alleen de hogepriester mag het op Jom Kipoer, ten tijde van de dienst, betreden” (Misjna Kelim 1:6–9).

In de tabernakel, het was de binnenste ruimte van de tent, achter het voorhangsel. God zei tegen Mozes dat hij “de ark van de getuigenis daar binnen het voorhangsel moest brengen” (Exodus 26:33), en toen de tent voor het eerst werd opgezet, hing Mozes het voorhangsel op en “schermde de ark van de getuigenis af, zoals de HEERE Mozes geboden had” (Exodus 40:21). Exodus geeft nooit de afmetingen van de binnenste ruimte.

De tempel van Salomo behield hetzelfde plan in steen en cederhout; de Encyclopaedia Britannica dateert de voltooiing ervan op 957 v.Chr. De achterste twintig el van het huis werden gebouwd “als een binnenste heiligdom, als het Heilige der Heiligen”, met een schip van veertig el lang ervoor (1 Koningen 6:16–17). De ruimte was een perfecte kubus, “twintig el lang, twintig el breed en twintig el hoog”, en Salomo “overtrok het met zuiver goud” (1 Koningen 6:20). Met ongeveer 45 centimeter per el is dat ruwweg 9 meter in elke richting. Je kwam er via twee deuren van olijfhout, uitgesneden met “cherubim, palmbomen en open bloemen” en overtrokken met goud (1 Koningen 6:31–32), en een voorhangsel “van blauwe, purperen en scharlakenrode stoffen en fijn linnen” waarin cherubim waren verwerkt (2 Kronieken 3:14). De tempel was op het oosten gericht, dus het Heilige der Heiligen bevond zich aan de westkant.

De Babyloniërs verwoestten de tempel van Salomo in 587 of 586 v.Chr. In ballingschap zag Ezechiël een toekomstige tempel waarvan de binnenste ruimte dezelfde vloer had, twintig bij twintig el, en zijn gids zei tegen hem: “Dit is het Heilige der Heiligen” (Ezechiël 41:4). De tweede tempel werd voltooid in 515 v.Chr. en Herodes begon in 20 of 19 v.Chr. op grote schaal met de herbouw ervan. Josephus, de eerste-eeuwse Joodse historicus, zegt dat de binnenste ruimte van die tempel ook twintig el was en “door een voorhangsel van het buitenste deel was gescheiden” (Joodse Oorlog 5.5.5).

De Ark van het verbond stond daar, met het verzoendeksel als deksel: “U zult het verzoendeksel op de ark van de getuigenis in de Allerheiligste Plaats leggen” (Exodus 26:34). Hebreeën zegt dat de ark een gouden kruik met manna, de staf van Aäron en de tafelen van het verbond bevatte (Hebreeën 9:4). Tegen de tijd dat de ark in de tempel van Salomo kwam, zegt 1 Koningen, waren alleen de twee stenen tafelen binnenin (1 Koningen 8:9).

Boven de ark in de tempel van Salomo stonden twee grote cherubs, gesneden uit olijfhout, tien el hoog en overtrokken met goud (1 Koningen 6:23, 28). Eén vleugel raakte de ene muur aan, een vleugel van de andere raakte de tegenoverliggende muur, en “hun andere vleugels raakten elkaar in het midden van het huis” (1 Koningen 6:27). De ark werd onder hun vleugels geplaatst en de draagstokken waren zo lang dat hun uiteinden “gezien werden vanuit het Heilige vóór het binnenste heiligdom; maar ze konden niet van buitenaf worden gezien” (1 Koningen 8:6–8). Toen de priesters naar buiten kwamen nadat ze de ark naar binnen hadden gebracht, vulde een wolk de tempel, “want de heerlijkheid van de Heer vulde het huis van de Heer” (1 Koningen 8:10–11). De ruimte was voor elk oog verborgen en Gods heerlijkheid vulde haar.

Het gouden reukofferaltaar is moeilijker te plaatsen. Exodus plaatst het in de buitenste ruimte, vóór het voorhangsel (Exodus 30:6). 1 Koningen noemt het met goud overtrokken altaar van Salomo “het gehele altaar dat bij het binnenste heiligdom hoorde” (1 Koningen 6:22), en Hebreeën noemt “het gouden reukofferaltaar” bij het Heilige der Heiligen (Hebreeën 9:3–4). Britannica plaatst een klein cederhouten altaar overtrokken met goud bij de ingang van de ruimte.

Tegen de tijd van de tweede tempel was de ark verdwenen. De tweede tempel miste de rituele voorwerpen van de eerste tempel, merkt dezelfde encyclopedie op, en “van bijzonder belang was het verlies van de Ark zelf.” Josephus zegt over de binnenste ruimte in zijn tijd: “Hierin was helemaal niets” (Joodse Oorlog 5.5.5). De Misjna herinnert zich één ding daar: een steen genaamd de shtiyah, of fundamentsteen, “drie vingers boven de grond,” waarop de hogepriester zijn schaal met brandende kolen plaatste (Misjna Joma 5:2).

Leviticus 16 zet het ritueel van de Grote Verzoendag uiteen, die viel “in de zevende maand, op de tiende dag van de maand” (Leviticus 16:29). De hogepriester waste zich en trok “de heilige linnen rok” aan, met een linnen onderkleed, gordel en tulband (Leviticus 16:4). Hij droeg een wierookvat met kolen van het altaar en twee handenvol reukwerk achter het voorhangsel en legde het reukwerk op het vuur, “opdat de wolk van het reukwerk het verzoendeksel dat over de getuigenis is, bedekt, zodat hij niet sterft” (Leviticus 16:12–13). Daarna sprenkelde hij met zijn vinger het bloed van een stier op de voorkant van het verzoendeksel en “zevenmaal” ervoor, en deed hetzelfde met het bloed van de bok die voor het volk geofferd werd (Leviticus 16:14–15). Niemand anders mocht in de tent der samenkomst zijn totdat hij naar buiten kwam “en verzoening heeft gedaan voor zichzelf, voor zijn huis en voor de gehele vergadering van Israël” (Leviticus 16:17). Hij ging alleen naar binnen, en hij ging naar binnen voor iedereen.

De rabbijnen herinnerden zich de dienst in het traktaat Joma van de Misjna, genoemd naar “de dag”, meer dan een eeuw nadat de tempel was gevallen. Zeven dagen van tevoren werd de hogepriester uit zijn huis gehaald, en “ze stelden een andere priester aan om zijn plaats in te nemen voor het geval hem iets zou overkomen waardoor hij ongeschikt zou worden” (Joma 1:1). Op de dag zelf ging hij vier keer naar binnen: met het reukwerk, met het bloed van de stier, met het bloed van de bok, en laat op de dag om de schaal en de vuurpan naar buiten te brengen (Joma 5:1–4; 7:4). Gedurende de dag wisselde hij tussen “de gouden gewaden” van de dagelijkse dienst en “witte gewaden” voor het werk binnen, waarbij hij zich voor elke wisseling in water onderdompelde (Joma 3:4, 3:6; 7:4). De Misjna zegt ook dat er twee gordijnen op een el afstand tussen de ruimtes hingen, hoewel Rabbi Yose volhield dat er slechts één was (Joma 5:1).

Niets in de Bijbel of de Misjna zegt dit. Het verhaal dat hij naar binnen ging met een touw aan hem vastgebonden, zodat de anderen zijn lichaam naar buiten konden trekken als God hem dood zou slaan, komt uit de Zohar, “een werk uit de 13e eeuw na Christus dat in Spanje is ontstaan.” Zo schreef Wave Nunnally, professor in het vroege jodendom en christelijke oorsprong aan de Evangel University, in 2015. Eén passage in de Zohar bindt een ketting aan de voeten van de hogepriester; een andere hangt “een knoop van gouden touw” aan zijn been. Nunnally wijst erop dat Leviticus 16:4 voorschrijft wat de hogepriester droeg in het Heilige der Heiligen, dus alles wat werd toegevoegd zou het gebod hebben geschonden. “De Bijbel zelf zwijgt volledig over al deze zaken,” schrijft hij. Traktaat Joma, waarvan de eerste zeven hoofdstukken de hogepriester door de dag volgen, noemt ook geen touw of ketting.

De angst achter het verhaal was echter reëel. Na het reukwerk sprak de hogepriester slechts een kort gebed uit, en “Hij maakte het gebed niet lang om Israël niet bang te maken” (Misjna Joma 5:1). De Talmoed vertelt over een hogepriester die wel lang bad, totdat de andere priesters “besloten hem achterna te gaan uit bezorgdheid dat hij gestorven of flauwgevallen was” (Joma 53b). En aan het einde van de dag “maakte hij een feestdag voor zijn vrienden wanneer hij in vrede uit het Heilige [der Heiligen] kwam” (Misjna Joma 7:4).

Enkelen deden dat, onder strikte beperkingen. In de woestijn, telkens wanneer het kamp verplaatste, “zullen Aäron en zijn zonen naar binnen gaan en het voorhangsel van het scherm neerhalen en de ark van de getuigenis ermee bedekken” (Numeri 4:5). De tempel had ook reparaties nodig. De Misjna zegt dat de bovenkamer valluiken had die uitkwamen in het Heilige der Heiligen, “waardoor de arbeiders in manden werden neergelaten zodat ze hun ogen niet de kost konden geven aan het Heilige der Heiligen” (Misjna Middot 4:5).

Eén buitenstaander ging met geweld naar binnen. Nadat de Romeinse generaal Pompeius in 63 v.Chr. Jeruzalem had ingenomen, “ontheiligde hij de Tempel door het te wagen het Heilige der Heiligen te betreden,” in de woorden van Britannica. Josephus schrijft dat Pompeius en “niet weinigen van degenen die bij hem waren” alles zagen “wat voor andere mensen onwettig was om te zien, behalve alleen voor de hogepriesters,” en dat Pompeius de gouden tafel, de kandelaar en de tweeduizend talenten in de tempelschatkist ongemoeid liet (Oudheden 14.4.4). De Romeinse historicus Tacitus zegt dat het na Pompeius “algemeen bekend” was dat er geen beelden van goden binnen waren, “maar dat de plaats leeg was en het geheime heiligdom niets bevatte” (Historiën 5.9).

Het bestaat niet meer. In 70 n.Chr. werd de tempel “in de as gelegd nadat de Romeinse bevelhebber Titus zijn troepen had gestuurd om een opstand in de stad neer te slaan,” zegt Britannica, en een deel van de Westelijke Muur is alles wat overblijft van de steunmuur rond de Tempelberg. De locatie is het verhoogde plein dat Joden de Tempelberg noemen en moslims al-Ḥaram al-Sharīf. De Rotskoepel, daar voltooid in 691–692, “werd gebouwd over een grote steen die gewoonlijk wordt geïdentificeerd met de Fundamentsteen,” de steen waarop, zo zegt de encyclopedie, Joden geloven dat de wereld werd geschapen en de tempel werd gebouwd. Dat is de steen die de Misjna in het Heilige der Heiligen plaatst, dus volgens die traditie markeert de rots onder de koepel waar de ruimte stond. Moslims geloven dat de profeet Mohammed vanaf dezelfde rots ten hemel werd opgenomen.

De evangeliën vermelden het scheuren, maar leggen het niet uit (Matteüs 27:51; Marcus 15:38; Lucas 23:45). Marcus zegt dat toen Jezus “de laatste adem uitblies,” het voorhangsel “in tweeën scheurde, van boven naar beneden” (Marcus 15:37–38), en Lucas plaatst het vlak voor Jezus’ laatste woorden, terwijl duisternis het land bedekte (Lucas 23:44–46). Ze zeggen ook niet welk voorhangsel het was. Josephus beschrijft er twee: een “Babylonisch gordijn” voor de gouden deuren van het heiligdom, en het voorhangsel dat de binnenste kamer afsloot (Joodse Oorlog 5.5.4–5).

Het Nieuwe Testament legt uit het voorhangsel in de Brief aan de Hebreeën, die het scheuren nooit noemt. Voor Hebreeën was de gesloten ruimte zelf een teken: “Hiermee geeft de Heilige Geest aan dat de weg naar de heilige plaatsen nog niet geopend is zolang het eerste gedeelte nog staat” (Hebreeën 9:8). Christus heeft sindsdien een weg geopend “door het voorhangsel, dat wil zeggen, door zijn vlees,” zodat gelovigen “vrijmoedigheid hebben om de heilige plaatsen binnen te gaan door het bloed van Jezus” (Hebreeën 10:19–20). De ruimte waar één man in angst naar binnen ging, is nu voor ons een plek om met vertrouwen naartoe te komen. Onze hoop, zegt Hebreeën, “gaat het binnenste achter het voorhangsel binnen, waar Jezus als voorloper voor ons is binnengegaan” (Hebreeën 6:19–20).

Hebreeën behandelt de aardse kamer als een kopie. Christus, zegt het, “is niet binnengegaan in heilige plaatsen die met handen gemaakt zijn, die kopieën zijn van de ware dingen, maar in de hemel zelf, om nu voor ons te verschijnen in de tegenwoordigheid van God” (Hebreeën 9:24). In Openbaring ziet Johannes Gods tempel in de hemel geopend en de ark van het verbond daarin (Openbaring 11:19).

Aan het einde van Openbaring wordt het nieuwe Jeruzalem gemeten, en “de lengte, de breedte en de hoogte ervan zijn gelijk” (Openbaring 21:16). Het is een kubus, zoals het binnenste heiligdom van de tempel van Salomo was (1 Koningen 6:20). Het is alsof de heiligste ruimte was uitgegroeid tot een hele stad. Johannes ziet er geen tempel in, “want de tempel ervan is de Heer God, de Almachtige, en het Lam” (Openbaring 21:22).

---

• Wat was het toonbrood in de Bijbel?
• Zijn cherubs echt engelen?
• Brandde Jezus wierook?
• Wat is de heerlijkheid van God?