Wat was de tabernakel in de Bijbel? Israëls tentheiligdom, de indeling en betekenis ervan

De tabernakel was het verplaatsbare tentheiligdom waar God beloofde onder zijn volk te wonen in de woestijn. Israël bouwde het bij de berg Sinaï volgens het ontwerp dat God aan Mozes gaf in Exodus 25–31, en Exodus 35–40 vertelt hoe het werd gemaakt. Het bleef het heiligdom van Israël totdat Salomo's tempel het verving.

Alles eraan komt voort uit één zin die God tegen Mozes sprak: “En zij zullen voor Mij een heiligdom maken, opdat Ik in hun midden kan wonen” (Exodus 25:8). God vroeg om een tent zodat Hij kon leven onder een volk dat onderweg was. De Bijbel laat die wens nooit los. Het komt terug in een Evangelie en opnieuw op de laatste pagina's van de Bijbel.

De Hebreeuwse naam is mishkan, “woonplaats”, afgeleid van het werkwoord shakan, “om te wonen” of “om te verblijven.” Exodus noemt het ook de “tent der samenkomst”, en het was daar, boven de ark, dat God tegen Mozes zei: “Daar zal Ik met u samenkomen” (Exodus 25:22). Ons Nederlandse woord komt via het Frans uit het Latijn tabernakel, “tent”.

Je zult het woord ook op andere plaatsen tegenkomen. Het Loofhuttenfeest, of Soekot, is het feest waarbij Israël werd opgedragen om “zeven dagen in loofhutten te wonen” (Leviticus 23:42). In een katholieke kerk is het tabernakel de afgesloten doos waar de geconsacreerde hosties worden bewaard. De Catechismus zegt dat het “oorspronkelijk bedoeld was voor het bewaren van de Eucharistie op een waardige plaats, zodat deze naar de zieken en degenen die buiten de Mis afwezig waren, gebracht kon worden” (Catechismus van de Katholieke Kerk, 1379). En Merriam-Webster geeft “een gebedshuis”, specifiek “een groot gebouw of tent gebruikt voor evangelisatiediensten.”

God gaf het bevel op de berg Sinaï, en Hij gaf de reden erbij: “En zij zullen voor Mij een heiligdom maken, opdat Ik in hun midden kan wonen. Precies zoals Ik u het patroon van de tabernakel en van al zijn meubilair laat zien, zo zult u het maken” (Exodus 25:8–9).

De materialen werden vrijwillig gegeven. Iedereen “wiens hart hem opwekte, en iedereen wiens geest hem bewoog”, bracht een offer voor de tent der samenkomst (Exodus 35:21). De tabernakel werd opgericht op de eerste dag van de eerste maand van het tweede jaar (Exodus 40:17). Toen “bedekte de wolk de tent der samenkomst, en de heerlijkheid van de Heer vervulde de tabernakel”, en zelfs Mozes kon niet naar binnen gaan (Exodus 40:34–35). God was gekomen om te blijven.

De tabernakel stond binnen een open voorhof van honderd el lang en vijftig breed, omheind met linnen gordijnen van vijf el hoog (Exodus 27:18), met de voorkant naar het oosten (Exodus 27:13). Een el wordt over het algemeen genomen als ongeveer 45 centimeter, dus de voorhof mat ongeveer 45 bij 22,5 meter, en het hek was ongeveer 2,25 meter hoog.

De wanden van de tent waren rechtopstaande frames van acaciahout overtrokken met goud, elk tien el hoog en anderhalve el breed, met twintig frames aan de zuidkant en twintig aan de noordkant (Exodus 26:15–20, 29). Dat maakte de tent ongeveer 30 el, of 13,5 meter, lang. Over de frames hingen tien gordijnen van fijn linnen en blauw, purper en scharlaken garen met cherubijnen erin verwerkt. Daaroverheen ging een tent van geitenharen gordijnen, daarna bedekkingen van ramsvellen en geitenvellen (Exodus 26:1, 7, 14). Van buiten zag het eruit als een eenvoudige tent van huiden. Van binnen was het goud en kleur.

a voorhangsel van dezelfde garens en linnen, eveneens bewerkt met cherubim, de tent in twee ruimtes: “het voorhangsel zal voor u het Heilige van het Heilige der Heiligen scheiden” (Exodus 26:31, 33). De buitenste ruimte, het Heilige, bevatte de kandelaar, de tafel en het reukofferaltaar (Exodus 26:35; 30:6). De binnenste ruimte, het Heilige der Heiligen, vaak het Allerheiligste genoemd, bevatte de Ark van het verbond. En eromheen kampeerden de stammen van Israël “tegenover de tent der samenkomst aan alle kanten” (Numeri 2:2). Gods woning stond in het midden van het kamp, precies zoals Hij had gevraagd.

Vanaf de ingang naar binnen stond het meubilair in deze volgorde.

item	Waar het stond	Wat het was	Passage
Brandofferaltaar	De voorhof, vóór de tent	Een vierkant altaar van acaciahout overtrokken met brons, vijf el breed en drie hoog, met een hoorn op elke hoek	Exodus 27:1–8
Bronzen bekken	Tussen het altaar en de tent	Een bronzen bekken op een bronzen voetstuk, gevuld met water voor Aäron en zijn zonen om hun handen en voeten te wassen	Exodus 30:18–21
Kandelaar	Het Heilige, aan de zuidkant	Een kandelaar gedreven uit één stuk zuiver goud, met zeven lampen	Exodus 25:31–40
Tafel	Het Heilige, aan de noordkant	Een tafel van acaciahout overtrokken met goud voor de toonbroden, in de Statenvertaling toonbroden genoemd: twaalf broden in twee stapels, elke sabbat opnieuw geschikt	Exodus 25:23–30; Leviticus 24:5–8
Reukofferaltaar	Het Heilige, vóór het voorhangsel	Een vierkant altaar van acaciahout overtrokken met goud, een el breed en twee hoog, waar elke morgen en in de avondschemering reukwerk werd gebrand	Exodus 30:1–8
Ark van het verbond	Het Heilige der Heiligen	Een kist van acaciahout overtrokken met goud om “de getuigenis” te bewaren, met een gouden deksel genaamd het verzoendeksel en een gouden cherub aan elk uiteinde	Exodus 25:10–22

Exodus beschrijft de ark als eerste (Exodus 25:10), omdat de ark de plek was waar God zou spreken. “Daar zal Ik met u samenkomen, en van boven het verzoendeksel, van tussen de twee cherubijnen die op de ark van de getuigenis zijn, zal Ik met u spreken over alles wat Ik u als gebod zal geven voor het volk van Israël” (Exodus 25:22). De Brief aan de Hebreeën voegt eraan toe dat de ark “een gouden kruik met het manna, de staf van Aäron die gebloeid had, en de tafelen van het verbond” bevatte (Hebreeën 9:4).

Priesters gingen elke dag het Heilige binnen (Hebreeën 9:6), en Aäron, de hogepriester, brandde daar elke ochtend wierook wanneer hij de lampen verzorgde en opnieuw in de schemering (Exodus 30:7–8). De binnenste kamer was een ander verhaal. Alleen de hogepriester ging het Heilige der Heiligen binnen, en slechts één keer per jaar. God zei tegen Mozes dat hij Aäron moest waarschuwen “niet te allen tijde het Heilige binnen het voorhangsel binnen te gaan, voor het verzoendeksel dat op de ark ligt, opdat hij niet sterft” (Leviticus 16:2). God woonde onder zijn volk, en toch konden ze niet dichtbij komen.

De rest van Leviticus 16 zet de rite van de Grote Verzoendag uiteen, een verordening “dat er één keer per jaar verzoening voor het volk van Israël wordt gedaan vanwege al hun zonden” (Leviticus 16:34). Hebreeën herinnert zich dezelfde regel: “alleen de hogepriester gaat naar binnen, en hij slechts één keer per jaar, en niet zonder bloed te nemen” (Hebreeën 9:7).

De tent was gebouwd om te reizen. “Wanneer de tabernakel moet vertrekken, zullen de Levieten hem afbreken, en wanneer de tabernakel moet worden opgezet, zullen de Levieten hem opzetten” (Numeri 1:51). Nadat Israël Kanaän was binnengegaan, “kwam de hele vergadering van de Israëlieten samen in Silo en zette daar de tent der samenkomst op” (Jozua 18:1).

In de dagen van de priester Eli versloegen de Filistijnen Israël en veroverden de ark (1 Samuël 4:10–11). Toen David later de ark naar Jeruzalem bracht, werd deze geplaatst “in de tent die David ervoor had opgeslagen” (2 Samuël 6:17), terwijl “de tabernakel van de Heer, die Mozes in de woestijn had gemaakt, en het brandofferaltaar op dat moment op de hoogte te Gibeon waren” (1 Kronieken 21:29). Bij de inwijding van Salomo's tempel brachten de priesters en Levieten “de ark van de Heer, de tent der samenkomst en alle heilige vaten die in de tent waren, naar boven” (1 Koningen 8:4; 2 Kronieken 5:5). Daarna zegt geen van beide boeken wat er met de tent is gebeurd.

Tweede Makkabeeën, dat katholieke en orthodoxe christenen als Schrift beschouwen en protestanten in de Apocriefen plaatsen, bewaart een traditie erover. De profeet Jeremia, zo staat er, nam “de tent en de ark en het wierookaltaar” mee naar een grot op de berg waar Mozes “de erfenis van God had gezien”, verzegelde de ingang en verklaarde: “De plaats zal onbekend blijven totdat God zijn volk weer samenbrengt en zijn barmhartigheid toont” (2 Makkabeeën 2:4–7).

Het Evangelie van Johannes vertelt over de Menswording in de taal van de tabernakel: “En het Woord is vlees geworden en heeft onder ons gewoond, en wij hebben zijn heerlijkheid gezien” (Johannes 1:14). Het Griekse werkwoord vertaald als “gewoond”, skēnoō, betekent iemands tent opslaan of in een tent wonen. De God die ooit een tent vulde met zijn heerlijkheid, sloeg zijn tent onder ons op in Jezus, en mensen zagen die heerlijkheid met eigen ogen.

De brief aan de Hebreeën behandelt de tabernakel als een kopie van iets groters. De priesters daarvan “dienen als een afbeelding en schaduw van de hemelse dingen”, omdat Mozes de opdracht kreeg alles te maken “volgens het patroon dat u op de berg getoond is” (Hebreeën 8:5). De hogepriester ging één keer per jaar naar binnen met het bloed van dieren; Christus “is eens voor altijd binnengegaan in het heiligdom, niet met bloed van bokken en kalveren, maar met zijn eigen bloed, waardoor Hij een eeuwige verlossing heeft teweeggebracht” (Hebreeën 9:12). Gelovigen gaan nu binnen “via de nieuwe en levende weg die Hij voor ons heeft ingewijd door het voorhangsel, dat is zijn vlees” (Hebreeën 10:20). Matteüs legt vast dat toen Jezus stierf, “het voorhangsel van de tempel in tweeën scheurde, van boven tot beneden” (Matteüs 27:51).

Sommige Bijbelleraren gaan verder en lezen elk meubelstuk als een beeld van Christus: het toonbrood als degene die zei: “Ik ben het brood des levens” (Johannes 6:35), en de kandelaar als degene die zei: “Ik ben het licht van de wereld” (Johannes 8:12). Het Nieuwe Testament legt deze verbanden niet item voor item. Hebreeën stopt, na het benoemen van het meubilair van beide kamers, abrupt: “Over deze dingen kunnen wij nu niet in detail spreken” (Hebreeën 9:5).

De wens die God bij de Sinaï uitsprak, is er aan het einde nog steeds. Hetzelfde Griekse werkwoord keert terug in Johannes' visioen van de nieuwe schepping: “Zie, de woonplaats van God is bij de mensen. Hij zal bij hen wonen, en zij zullen zijn volk zijn” (Openbaring 21:3).

---

• Wat was het toonbrood in de Bijbel?
• Wat symboliseert brood in de Bijbel?
• Wat is de heerlijkheid van God?
• Komt het getal 28 voor in de Bijbel?