Calvinisme wordt voornamelijk onderwezen door presbyteriaanse en gereformeerde kerken en door sommige baptisten, en er zijn ook calvinisten onder zuidelijke baptisten, anglicanen en congregationalisten. Het leert dat God vóór de schepping in Christus degenen uitkoos die Hij zou redden, en dat Zijn genade hen tot geloof brengt en hen daarin bewaart.
Het is de protestantse leer die Johannes Calvijn en de gereformeerde belijdenissen volgt, en de meeste kerken die deze leer aanhangen, noemen zichzelf gereformeerd in plaats van calvinistisch. De Presbyterian Church (U.S.A.) zegt dat zij “de kenmerkende overtuigingen van de gereformeerde traditie bevestigt, die teruggaan op principes die in de 16e eeuw door Johannes Calvijn zijn geformuleerd.” Dus als u vraagt hoe calvinisten tegenwoordig worden genoemd, is het gebruikelijke antwoord gereformeerd of presbyteriaans.
De meeste mensen kennen de leer bij haar moeilijkste woord: predestinatie. Als dat woord je ooit heeft doen afvragen of je bij de uitverkorenen hoort, antwoorden de kerken die deze leer aanhangen in hun eigen belijdenissen met de belofte uit het Evangelie van Mattheüs: “Het geknakte riet zal Hij niet verbreken, en de rokende vlaswiek zal Hij niet uitblussen” (Mattheüs 12:20).

Welke kerken zijn tegenwoordig calvinistisch?
We kunnen een kerk calvinistisch noemen wanneer zij een belijdenis aanneemt die deze leer onderwijst. Hier zijn de belangrijkste stromingen en de belijdenissen die zij aanhangen:
| Familie | Kerken | confession |
|---|---|---|
| Presbyteriaans | PCA, OPC, Church of Scotland, Presbyteriaanse Kerk van Brazilië | Westminster Confessie (1646) |
| Presbyteriaans | Presbyterian Church (U.S.A.) | Book of Confessions, dat Westminster bevat |
| Continentaal Gereformeerd | Christian Reformed Church, Reformed Church in America, United Reformed Churches in North America | Nederlandse Geloofsbelijdenis, Heidelbergse Catechismus, Dordtse Leerregels |
| Hongaars Gereformeerd | Hongaarse Gereformeerde Kerk | Heidelbergse Catechismus, Tweede Helvetische Confessie |
| Gereformeerde Baptist | Confessional Baptist Association en andere Particular Baptists | Tweede Londense Geloofsbelijdenis (1689) |
| Congregationeel (historisch) | Congregationele kerken uit het puriteinse tijdperk | Savoy-verklaring (1658) |
| Anglicaans | Church of England en haar zusterkerken, gedeeltelijk | Dertig-negen artikelen, artikel 17 |
| Southern Baptist | Faculteit van het Southern Baptist Theological Seminary; gelijkgestemde kerken | Abstract van Principes (1858) |
De Presbyterian Church in America (PCA) en de Orthodox Presbyterian Church (OPC) houden de Westminster Confessie en de twee bijbehorende catechismussen aan als hun leerstellige standaard. De Church of Scotland heeft Westminster sinds 1647 als haar voornaamste ondergeschikte standaard behouden. Vanaf 1 januari 2026, zo stelt haar eigen website, staat Westminster in een Boek van Belijdenissen naast de Apostolische en de Niceense Geloofsbelijdenis, de Schotse Belijdenis en een Geloofsverklaring uit 1992, en die belijdenissen bevatten “de kenmerkende gereformeerde leer” over “onderwerpen zoals verkiezing, rechtvaardiging en heiliging.” Presbyteriaanse kerken in Korea zijn voortgekomen uit Amerikaanse zendingen die in 1884 begonnen, en de Presbyterian Church of Korea behoort tot de Wereldgemeenschap van Gereformeerde Kerken.
De continentale gereformeerde kerken komen voort uit de Reformatie op het Europese vasteland en zij delen drie belijdenissen. De Christian Reformed Church noemt ze “historische gereformeerde uitdrukkingen van het christelijk geloof.” De Reformed Church in America houdt dezelfde drie aan en voegt daar de Belhar-belijdenis aan toe, en de United Reformed Churches in North America houden ze aan als hun Drie Formulieren van Enigheid. In Nederland had de oude gereformeerde staatskerk alle drie aangenomen; sinds 2004 behoren haar erfgenamen tot de Protestantse Kerk in Nederland, gevormd uit twee gereformeerde kerken en een lutherse kerk.
De congregationalistische en baptistische belijdenissen zijn beide schatplichtig aan Westminster. De Savoy-verklaring van 1658 is de revisie ervan door de congregationalisten, voornamelijk gewijzigd op het gebied van kerkbestuur, en van de 160 paragrafen in de baptistische belijdenis van 1689 komen er 146 rechtstreeks uit Savoy. Zo kwamen presbyterianen, congregationalisten en baptisten ertoe hun geloof te belijden in veel van de eigen woorden van Westminster.

Wat geloven calvinisten?
Calvinisten houden vast aan wat elke protestantse kerk aanhangt, zoals het gezag van de Schrift en rechtvaardiging door het geloof. Zij onderscheiden zich in wat zij leren over hoe God redt. Die leer werd in vijf punten vastgelegd op de Synode van Dordrecht, die in 1618–1619 in de Nederlandse stad Dordrecht bijeenkwam met afgevaardigden uit acht andere landen. De synode antwoordde op de Remonstrantie van 1610, vijf artikelen geschreven door volgelingen van Jacobus Arminius, die Calvijns leer in Leiden in twijfel had getrokken. De uitspraken, de Dordtse Leerregels, beantwoorden elk artikel op zijn beurt:
- Zonde. Gevallen mensen zijn “onbekwaam tot enig zaligmakend goed,” en zonder de Heilige Geest “zijn zij noch willig noch in staat om tot God terug te keren.”
- Verkiezing. God koos zijn volk “niet op basis van voorzien geloof,” maar “met het doel van geloof.” De oorzaak van de verkiezing “is uitsluitend het welbehagen van God.”
- Christus' dood. Deze is “meer dan voldoende om voor de zonden van de hele wereld te verzoenen,” maar God bedoelde het om degenen die voor redding zijn gekozen “effectief te verlossen.”
- genade. Het werk van de Geest bij de bekering brengt de uitverkorenen tot geloof; calvinisten noemen dit effectieve of onweerstaanbare genade.
- Volharding. Ware gelovigen vallen uiteindelijk niet af, “niet door hun eigen verdiensten of kracht, maar door Gods onverdiende barmhartigheid.”
Calvinisten vinden deze punten bij Paulus. Aan de Efeziërs schrijft hij: “Gelijk Hij ons uitverkoren heeft in Hem, vóór de grondlegging der wereld, opdat wij zouden heilig en onberispelijk zijn voor Hem in de liefde; Die ons tevoren verordineerd heeft tot aanneming tot kinderen door Jezus Christus in Zichzelven, naar het welbehagen van Zijn wil” (Efeziërs 1:4–5). En aan de Romeinen schrijft hij: “En die Hij tevoren verordineerd heeft, dezen heeft Hij ook geroepen; en die Hij geroepen heeft, dezen heeft Hij ook gerechtvaardigd; en die Hij gerechtvaardigd heeft, dezen heeft Hij ook verheerlijkt” (Romeinen 8:30). Andere christenen lezen dezelfde verzen anders, als Calvinisme vs Arminianisme punt voor punt uiteenzet.
Komt TULIP van Calvijn?
Noch Calvijn, noch de Synode van Dordrecht gebruikten ooit het woord, en de historicus Kenneth Stewart vond geen enkele negentiende-eeuwse schrijver die dat deed. Het vroegste verslag is een artikel uit 1913 in het New Yorkse tijdschrift Het Vooruitzicht, waarin William H. Vail zich een lezing van de presbyteriaanse predikant Cleland Boyd McAfee van ongeveer acht jaar eerder herinnerde: “Om het geheugen te helpen bij het onthouden van de Vijf Punten, gebruikte dr. McAfee het woord Tulip.” Loraine Boettner gebruikte het in De Gereformeerde Leer van de Predestinatie (1932), en een boekje uit 1963 van David Steele en Curtis Thomas verspreidde het op grote schaal. De letters staan voor totale verdorvenheid (total depravity), onvoorwaardelijke verkiezing (unconditional election), beperkte verzoening (limited atonement), onweerstaanbare genade (irresistible grace) en volharding der heiligen (perseverance of the saints). Veel calvinisten spreken liever van particuliere verzoening dan van beperkte verzoening.
Geloven calvinisten dat God sommige mensen voor de hel kiest?
De belijdenissen antwoorden zorgvuldig, in woorden die hard zijn om te horen. De Westminster Confessie zegt: “Door het besluit van God, tot openbaring van Zijn heerlijkheid, zijn sommige mensen en engelen voorbestemd tot het eeuwige leven; en anderen voorbeschikt tot de eeuwige dood.” God behaagde het, zo legt het uit, om de rest van de mensheid “te passeren” en hen “te verordenen tot oneer en toorn voor hun zonde.” De Dordtse Leerregels gebruiken hetzelfde beeld: sommigen “zijn in de eeuwige verkiezing voorbijgegaan,” achtergelaten “in de gemeenschappelijke ellende waarin zij zich door eigen schuld hebben gestort.” Zij voegen eraan toe dat dit besluit “God geenszins tot de auteur van de zonde maakt.” De baptistische belijdenis van 1689 zegt alleen dat anderen worden “overgelaten om in hun zonde te handelen tot hun rechtvaardige veroordeling.” Dus in elk van deze belijdenissen kiest God actief degenen die Hij redt, terwijl de verlorenen worden veroordeeld voor hun eigen zonde.

Moet de leer van de verkiezing iemand angst inboezemen?
De gereformeerde belijdenissen zeggen dat dit niet nodig is, en de Westminster Confessie eindigt haar hoofdstuk over Gods besluit met een waarschuwing:
De leer van dit hoge mysterie van de predestinatie moet met bijzondere voorzichtigheid en zorg worden behandeld, opdat mensen, lettend op de wil van God geopenbaard in zijn Woord, en daaraan gehoorzamend, uit de zekerheid van hun effectieve roeping verzekerd mogen zijn van hun eeuwige verkiezing. Zo zal deze leer stof tot lof, eerbied en bewondering voor God geven; en tot nederigheid, ijver en overvloedige troost voor allen die oprecht het evangelie gehoorzamen.
Westminster Confessie van Geloof 3.8
De Dordtse Leerregels spreken direct tot mensen die vrezen dat zij niet uitverkoren zijn. Degenen die nog geen levend geloof voelen, maar de middelen blijven gebruiken die God heeft gegeven, “moeten niet ongerust zijn bij de vermelding van de verwerping, noch zichzelf onder de verworpenen rekenen.” Degenen die “ernstig verlangen om zich tot God te bekeren” maar voelen dat zij weinig vooruitgang boeken, “moeten nog minder in angst verkeren,” omdat God heeft beloofd, in de woorden van het Evangelie van Mattheüs: “Het geknakte riet zal Hij niet verbreken, en de rokende vlaswiek zal Hij niet uitblussen” (Mattheüs 12:20). De belofte is precies voor zo iemand, geknakt als een riet, rokend als een lont die bijna is uitgegaan. En Jezus zei: “die tot Mij komt, zal Ik geenszins uitwerpen” (Johannes 6:37).
Het anglicaanse Artikel 17 noemt de godvruchtige overweging van predestinatie “vol van zoete, aangename en onuitsprekelijke troost voor godvruchtige personen,” en waarschuwt dat het “nieuwsgierige en vleselijke personen” in “wanhoop” kan drijven. Lutheranen, die de calvinistische visie op verwerping verwerpen, geven dezelfde waarschuwing in de Formula Concordiae: verkiezing wordt verkeerd onderwezen wanneer “verontruste christenen zichzelf daarmee niet kunnen troosten, maar daardoor tot moedeloosheid of wanhoop worden geleid.” Hierover zijn de kerken het eens: als een leer over Gods keuze een verontruste gelovige in wanhoop achterlaat, is deze verkeerd onderwezen.

Waar is het calvinisme begonnen?
Johannes Calvijn werd geboren in Noyon, in Picardië, op 10 juli 1509, en werkte de laatste drieëntwintig jaar van zijn leven in Genève; hij stierf daar op 27 mei 1564. De belijdenissen van de kerken die zijn naam dragen, volgden binnen een eeuw. De Nederlandse Geloofsbelijdenis kwam in 1561; de voornaamste auteur, Guido de Brès, putte deels uit een Franse belijdenis die hoofdzakelijk door Calvijn was geschreven. De Heidelbergse Catechismus volgde in 1563, opgesteld in Heidelberg op verzoek van keurvorst Frederik III, daarna de Dordtse Leerregels in 1618–1619 en de Westminster Confessie in 1646. De Reformatie is één hoofdstuk van een langer verhaal, en onze gratis cursus Christendom: Wat christenen al 2000 jaar geloven plaatst het in dat verhaal.

Zijn baptisten calvinistisch?
Sommigen zijn dat wel en velen niet, want baptisten zijn hierover verdeeld sinds hun begin in het zeventiende-eeuwse Engeland. De Particular Baptists, genoemd naar hun geloof dat Christus voor een specifiek volk stierf, waren calvinisten, en hun belijdenis van 1689 behoudt de Westminster-leer van de verkiezing. De hedendaagse Reformed Baptists, zoals de kerken van de Confessional Baptist Association, houden die belijdenis volledig vast. De General Baptists, aan de andere kant, hielden vast aan het idee dat Christus voor iedereen stierf, en de Free Will Baptists in de Verenigde Staten hebben een soortgelijke visie op verkiezing, die zij als volgt verwoorden: “vóór het begin der tijden heeft God voorbestemd dat iedereen die zijn of haar geloof in Jezus stelt, gered zal worden.”
Onder zuidelijke baptisten vind je beide visies. In 1858, een jaar voordat het Southern Baptist Theological Seminary opende, maakte de conventie de Abstract of Principles tot het geloofsbelijdenis van het seminarie, en elke zuidelijke professor ondertekent deze nog steeds. Het vijfde artikel luidt: “Verkiezing is Gods eeuwige keuze van sommige personen tot het eeuwige leven—niet vanwege voorzien verdienste in hen, maar uit Zijn loutere genade in Christus—als gevolg waarvan zij worden geroepen, gerechtvaardigd en verheerlijkt.” De eigen belijdenis van de conventie, de Baptist Faith and Message (2000), definieert verkiezing als “het genadige doel van God” en voegt eraan toe dat “Het in overeenstemming is met de vrije wil van de mens,” een formulering die beide kanten kunnen accepteren.
In 2012 beantwoordden Southern Baptists die hun visie traditioneel noemen de groei van het calvinisme in de conventie met Een verklaring van het traditionele Southern Baptist-begrip van Gods heilsplan. Het geeft “de opkomst van een beweging genaamd ‘Nieuw Calvinisme’ onder Southern Baptists” als reden voor het schrijven, en stelt: “Wij ontkennen dat verkiezing betekent dat God van eeuwigheid af bepaalde mensen voorbestemde voor redding en anderen voor veroordeling.”

Houdt elke gereformeerde kerk vast aan alle vijf de punten?
Niet elke kerk die een calvinistische belijdenis aanhangt, houdt deze strikt vast. In hoeverre elk presbyteriaans orgaan de Westminster-leer aanhangt, wordt behandeld in Zijn presbyterianen calvinisten?
Artikel 17 van de Anglicaanse Dertig-negen Artikelen zegt minder dan de andere, en onderwijst predestinatie tot het leven: God “heeft door Zijn raad, die voor ons verborgen is, constant besloten om degenen die Hij in Christus uit de mensheid heeft gekozen, te verlossen van vloek en verdoemenis.” Het zegt niets over verwerping of voor wie Christus stierf, en het eindigt met de lezers te vertellen om “Gods beloften te ontvangen op de wijze zoals ze algemeen in de heilige Schrift aan ons worden voorgehouden.”

Welke kerken zijn niet calvinistisch?
Methodisten, Free Will Baptists, Lutheranen en katholieken verwerpen de calvinistische leer van de uitverkiezing, elk in eigen bewoordingen. Pinkster- en orthodoxe kerken staan ook buiten de gereformeerde traditie.
Methodisten volgen John Wesley, die de arminianen verdedigde. De Methodist Articles of Religion leren dat niemand zich tot God kan wenden “zonder de genade van God door Christus die ons voorkomt,” dat wil zeggen, genade die eerst komt. United Methodists noemen het voorkomende genade, “genade voordat we wisten dat we het nodig hadden.” Wesley verwoordde het verschil duidelijk: “de eersten houden vast aan absolute predestinatie; de laatsten aan voorwaardelijke.” En hij was er ruimhartig over: “Johannes Calvijn was een vroom, geleerd, verstandig man; en dat was James Harmens ook. Veel calvinisten zijn vrome, geleerde, verstandige mannen; en dat zijn veel arminianen ook.” James Harmens was de eigen naam van Arminius; Arminius is de Latijnse vorm.
Lutheranen zijn het met calvinisten eens dat niets in ons Gods verkiezing veroorzaakt, maar zij verwerpen elk besluit tot verwerping. De Concordiënformule leert dat predestinatie “zich alleen uitstrekt over de godvruchtige, geliefde kinderen van God,” en verwerpt de leer “dat God niet wil dat iedereen gered wordt, maar dat sommigen, zonder rekening te houden met hun zonden, uit de loutere raad, het doel en de wil van God, tot veroordeling zijn verordend zodat zij niet gered kunnen worden.” De twee opvattingen worden naast elkaar gezet in Calvinisme versus Lutheranisme.
De Katholieke Kerk leert in haar Catechismus: “God predestineert niemand om naar de hel te gaan; hiervoor is een opzettelijke afkeer van God (een doodzonde) noodzakelijk, en volharding daarin tot het einde.” De Concordiënformule en de Catechismus citeren beide hetzelfde vers: de Heer is “niet willende dat enigen verloren gaan, maar dat allen tot bekering komen” (2 Petrus 3:9).

Calvinistische kerken in Brazilië, Latijns-Amerika, Duitsland en Zwitserland
In Brazilië, ver van Genève en Edinburgh, is het oudste gereformeerde kerkgenootschap de Presbyteriaanse Kerk van Brazilië. Het dateert zijn begin op 12 augustus 1859, toen Ashbel Green Simonton, een 26-jarige Amerikaanse presbyteriaanse zendeling, aankwam in Rio de Janeiro. De officiële standaarden zijn de Westminster Confessie en de Grote en Kleine Catechismus. De kerk noemt andere Braziliaanse lichamen die zichzelf als erfgenamen van de calvinistische traditie beschouwen, waaronder de Onafhankelijke Presbyteriaanse Kerk van Brazilië (1903), de Conservatieve Presbyteriaanse Kerk (1940) en de Verenigde Presbyteriaanse Kerk van Brazilië (1978), evenals kerken gesticht door Zwitserse, Nederlandse en Hongaarse immigranten.
Elders in Latijns-Amerika zijn de meeste calvinistische kerken presbyteriaans. Leden van de Wereldgemeenschap van Gereformeerde Kerken zijn onder meer de Nationale Presbyteriaanse Kerk van Mexico, de Presbyteriaanse Kerk van Colombia, de Evangelische Presbyteriaanse Kerk in Chili en de Nationale Evangelische Presbyteriaanse Kerk van Guatemala; El Salvador heeft een Gereformeerde Calvinistische Kerk die de naam in haar titel voert.
In Duitsland en Zwitserland worden calvinistische kerken gereformeerd genoemd. De Heidelbergse Catechismus werd in 1563 geschreven in een van de weinige calvinistische gebieden van Duitsland, en gereformeerde kerken gebruiken deze nog steeds over de hele wereld. De gereformeerde lichamen in Duitsland omvatten de Evangelisch-Gereformeerde Kerk, de Kerk van Lippe en de Gereformeerde Bond; in Zwitserland is het nationale orgaan de Protestantse Kerk in Zwitserland, die in de eigen talen van het land de Evangelisch-Gereformeerde Kerk wordt genoemd.
De kerken die Gods keuze onderwijzen, in Rio net als in Heidelberg en Edinburgh, houden ook vast aan de belofte die hun belijdenissen geven aan iedereen die angstig is: “die tot Mij komt, zal Ik geenszins uitwerpen” (Johannes 6:37).


Een reactie plaatsen