Hoe zien engelen eruit in de Bijbel? Meestal als mannen, soms als bliksem

In de Bijbel zien engelen die naar mensen komen er meestal uit als mannen, zozeer als mannen dat ze als gasten worden verwelkomd en gevoed. Wanneer hun heerlijkheid zichtbaar wordt, zien ze eruit als bliksem, in kleding “wit als sneeuw” (Matteüs 28:3). En de wezens die het dichtst bij Gods troon staan, de serafijnen en cherubijnen, hebben zes of vier vleugels, en in het visioen van Ezechiël vier gezichten.

De eerste engelen die we in menselijke gedaante ontmoeten, arriveren bij een tentdeur. Abraham “zat in de deuropening van de tent op het heetst van de dag; en hij sloeg zijn ogen op en keek, en zie, drie mannen stonden bij hem” (Genesis 18:1-2). Hij rende naar hen toe, boog zich, haalde water voor hun voeten en liet Sara koeken bakken terwijl hij een kalf uitkoos, “en zij aten” (Genesis 18:8). Twee van die bezoekers gingen door naar Sodom, waar de Schrift hen nu “twee engelen” noemt (Genesis 19:1). Abraham had hen gevoed voordat hij wist wie ze waren, en dat is hoe de Bijbel ons engelen het vaakst laat zien: als bezoekers die voor iedereen aangezien kunnen worden die bij de deur staat.

Dat doen ze meestal wel. Lot ontmoette dezelfde twee bezoekers bij de poort van Sodom en “bereidde hun een maaltijd en bakte ongezuurd brood, en zij aten” (Genesis 19:3). Toen een engel aan de moeder van Simson vertelde dat zij een zoon zou baren, ging ze naar haar man en zei: “Een man Gods kwam tot mij, en zijn uiterlijk was als het uiterlijk van een engel Gods, zeer ontzagwekkend” (Rechters 13:6). Zelfs nadat de bezoeker met hem had gesproken, “wist Manoach niet dat hij een engel van de HEERE was” totdat de engel “opsteeg in de vlam van het altaar” (Rechters 13:16, 20).

Jozua zag bij Jericho “een man tegenover zich staan met zijn getrokken zwaard in zijn hand,” en pas toen hij het vroeg, antwoordde de man: “Nee, ik ben nu gekomen als bevelhebber van het leger van de HEERE.” Jozua “viel met zijn gezicht ter aarde en boog zich neer,” en de bevelhebber hield hem niet tegen, maar zei tegen hem: “Doe je sandalen van je voeten, want de plaats waarop je staat, is heilig” (Jozua 5:13-15). Omdat hij aanbidding accepteerde, hebben veel christenen deze bevelhebber gelezen als de Heer zelf in plaats van een geschapen engel. Het commentaar van Matthew Henry zegt duidelijk: “Deze Man was de Zoon van God, het eeuwige Woord.” Hoe dan ook, hij kwam eruitzien als een soldaat. Daniël noemt Gabriël “de man Gabriël” (Daniël 9:21). Bij het lege graf vertelt Marcus over “een jongeman die aan de rechterkant zat, bekleed met een lang wit gewaad” (Marcus 16:5), en Lucas over “twee mannen” die “bij hen stonden in blinkende kleding” (Lucas 24:4). Bij de Hemelvaart “stonden twee mannen bij hen in witte kleding” (Handelingen 1:10).

Het is dus geen verrassing dat de brief aan de Hebreeën gelovigen oproept om vreemdelingen te verwelkomen, aangezien sommigen zonder het te weten engelen hebben verwelkomd (Hebreeën 13:2), net zoals Abraham deed bij zijn tentdeur.

Wanneer hun heerlijkheid zichtbaar wordt, zijn engelen moeilijk om naar te kijken. Bij de opstanding “daalde de engel van de HEERE neer uit de hemel, kwam en rolde de steen van de opening weg en ging erop zitten. Zijn uiterlijk was als een bliksem en zijn kleding wit als sneeuw. En door de vrees voor hem beefden de bewakers en werden zij als doden” (Mattheüs 28:2-4). De mannen die het graf bewaakten, konden niet voor hem blijven staan.

Daniël zag een hemelse gestalte bij een grote rivier en beschreef hem nauwkeurig: “een zekere man, bekleed met linnen, wiens heupen omgord waren met fijn goud van Ufaz. Zijn lichaam was als turkoois, zijn gezicht als het uiterlijk van een bliksem, zijn ogen als vurige fakkels, zijn armen en zijn voeten als de kleur van gepolijst koper, en het geluid van zijn woorden als het geluid van een menigte” (Daniël 10:5-6). Daniël viel op zijn gezicht, zonder dat er “kracht” in hem overbleef (Daniël 10:8). Hij vertelt ons nooit wie de gestalte was. Barnes’ Notes on the Bible beschouwt hem als dezelfde boodschapper die eerder was gekomen, Gabriël; het commentaar van Matthew Henry zegt: “Christus verscheen aan Daniël in een heerlijke gedaante”; en de gelijkenis met de opgestane Jezus in Openbaring 1 is treffend. Johannes zag ook “een andere sterke engel uit de hemel neerdalen, bekleed met een wolk; en een regenboog was op zijn hoofd, zijn gezicht was als de zon en zijn voeten als zuilen van vuur” (Openbaring 10:1).

Misschien is dat de reden waarom zoveel engelen in de Schrift met dezelfde twee woorden beginnen. “Wees niet bevreesd, Zacharias” (Lucas 1:13). “Wees niet bevreesd, Maria” (Lucas 1:30). Tegen de herders, met de heerlijkheid van de Heer die om hen heen scheen: “Wees niet bevreesd, want zie, ik verkondig u grote blijdschap” (Lucas 2:10). Tegen de vrouwen bij het graf: “Wees niet bevreesd, want ik weet dat u Jezus zoekt, die gekruisigd is” (Mattheüs 28:5). De heerlijkheid is echt, en het eerste wat de boodschapper doet, is degene die het ziet kalmeren.

Sommigen van hen doen dat wel. De serafs die Jesaja zag, hadden zes vleugels: “met twee bedekte hij zijn gezicht, met twee bedekte hij zijn voeten, en met twee vloog hij” (Jesaja 6:2). De cherubs van Ezechiël hadden er vier (Ezechiël 1:6), en de gouden cherubs op de ark waren gemaakt om “hun vleugels naar boven uit te spreiden, en met hun vleugels het verzoendeksel te bedekken” (Exodus 25:20). Gabriël kwam naar Daniël “terwijl hij snel vloog” (Daniël 9:21), hoewel het commentaar van Ellicott het Hebreeuws “een zeer moeilijke uitdrukking, die alleen hier voorkomt” noemt, en sommige vertalers lezen het als een verwijzing naar de vermoeidheid van Daniël. Hoe dan ook, Daniël zegt niets over vleugels. En Johannes zag “een andere engel vliegen in het midden van de hemel” (Openbaring 14:6).

Toch wordt van geen enkele engel die mensen in menselijke gedaante bezoekt, gezegd dat hij vleugels heeft. De Schrift beschrijft de kleding, gezichten en woorden van Abrahams gasten, de man met het getrokken zwaard en de jongeman in het graf, en noemt nooit vleugels. Er is meer hierover in hebben engelen echt vleugels?

Jesaja zag de serafs boven de troon van de Heer, die naar elkaar riepen: “Heilig, heilig, heilig is de HEERE van de legermachten: de hele aarde is vol van Zijn heerlijkheid” (Jesaja 6:3). Hun naam komt van een Hebreeuwse wortel die branden betekent. Strong’s concordantie geeft saraph als “brandend”, en hetzelfde woord wordt gebruikt voor de “vurige” slangen in de woestijn.

De cherubs van Ezechiël lijken op niets anders in de Bijbel: “Zij hadden de gedaante van een mens. Ieder had vier gezichten en ieder van hen had vier vleugels” (Ezechiël 1:5-6). “Hun voeten waren rechte voeten; en de zool van hun voeten was als de zool van een kalfsvoet; en zij schitterden als de kleur van gepolijst koper,” en ze hadden “mensenhanden onder hun vleugels” (Ezechiël 1:7-8). Hun gezichten waren “het gezicht van een mens, en aan de rechterkant hadden zij vieren het gezicht van een leeuw; aan de linkerkant hadden zij vieren het gezicht van een rund; ook hadden zij vieren het gezicht van een arend” (Ezechiël 1:10). “Hun uiterlijk was als brandende kolen van vuur,” en “de levende wezens renden heen en weer als het uiterlijk van een bliksemschicht” (Ezechiël 1:13-14). Toen hij hen later in een visioen opnieuw zag, schreef Ezechiël: “Ik wist dat het cherubs waren” (Ezechiël 10:20).

Naast hen zag Ezechiël wielen, “een wiel midden in een wiel,” waarvan de velgen “vol ogen rondom hen vieren waren” (Ezechiël 1:16, 18). In zijn latere visioen bedekken de ogen ook de cherubs: “hun hele lichaam, hun ruggen, hun handen, hun vleugels en de wielen waren rondom vol ogen” (Ezechiël 10:12). Als je afbeeldingen hebt gezien die online worden gedeeld als “bijbels accurate engelen”, ringen van ogen draaiend in vuur, dan komen die uit deze visioenen. Ezechiël noemt de wielen echter wielen, en hij noemt ze nooit engelen. De cherubs zijn dezelfde orde van wezens die God “ten oosten van de hof van Eden” plaatste met “een vlammend zwaard dat alle kanten uit draaide, om de weg naar de boom des levens te bewaken” (Genesis 3:24). Ze lijken in niets op de mollige gevleugelde baby's van latere schilderijen. Het verschil wordt uiteengezet in Zijn cherubs echt engelen?

De eerste christelijke schilders gaven hun engelen noch vleugels, noch halo's. De Catholic Encyclopedia van 1907 merkt op dat in het oudste fresco van een engel dat bekend was, een Annunciatie in de catacombe van Priscilla in Rome, “de aartsengel Gabriël wordt afgebeeld in menselijke gedaante, gekleed in tuniek en pallium,” en dat “de gevleugelde engel … niet voorkomt in de pre-Constantijnse christelijke kunst.” De Schrift had schilders genoeg reden gegeven voor vleugels, maar de encyclopedie suggereert dat ze ze weglieten omdat gevleugelde figuren “te gemakkelijk bepaalde favoriete onderwerpen uit de klassieke kunst in herinnering konden roepen,” de heidense kunst die hen overal omringde. Na Constantijn, in de vierde eeuw, vervaagde dat gevaar en deden vleugels hun intrede. Hetzelfde artikel zegt dat de nieuwe figuur “duidelijk was gesuggereerd door de ‘Victories’ en soortgelijke figuren uit de klassieke kunst,” de gevleugelde godinnen van de overwinning in de Griekse en Romeinse kunst.

De halo heeft een vergelijkbare geschiedenis, en het artikel over de nimbus in de Catholic Encyclopedia zegt dat de Griekse en Romeinse kunst een lichtschijf gaf aan “de hoofden van goden, helden en andere vooraanstaande personen,” en dat “de Bijbel geen voorbeeld bood voor het toekennen van een halo aan individuele heilige personen.” Wat de Bijbel wel geeft, is licht zelf: blinkende kleding, een gezicht als bliksem, de heerlijkheid van de Heer die rondom schijnt. Een halo is de manier van de schilder om dat licht te tonen.

Elke engel in de Schrift die in menselijke gedaante verschijnt, verschijnt als een man, en iedereen wordt “hij” genoemd. Geen enkele engel in de Bijbel wordt beschreven als een vrouw. Zacharia zag ooit “twee vrouwen” met vleugels “zoals de vleugels van een ooievaar” die een efa, een meetmand, “tussen de aarde en de hemel” optilden (Zacharia 5:9). De profeet noemt hen geen engelen, en wat hij zag was een teken in een visioen, geen bezoek.

Engelen zelf zijn geesten. “Die van Zijn engelen geesten maakt; van Zijn dienaren een vlammend vuur,” zegt de psalm (Psalm 104:4), en Hebreeën vraagt: “Zijn zij niet allen dienende geesten, die uitgezonden worden ten dienste van hen die de zaligheid zullen beërven?” (Hebreeën 1:14). Jezus zei dat mensen in de opstanding “noch trouwen, noch ten huwelijk gegeven worden, maar zij zijn als de engelen van God in de hemel” (Mattheüs 22:30). De Catechismus van de Katholieke Kerk noemt hen “geestelijke, niet-lichamelijke wezens.” Ze nemen de gedaante van een mens aan voor een bezoek, maar dat is niet wat ze zijn.

De Catechismus van de Katholieke Kerk zegt dat hun bestaan “een geloofswaarheid” is, en citeert de heilige Augustinus om het woord zelf uit te leggen: “‘Engel’ is de naam van hun ambt, niet van hun natuur. Als je de naam van hun natuur zoekt, is het ‘geest’; als je de naam van hun ambt zoekt, is het ‘engel’: naar wat ze zijn, ‘geest’, naar wat ze doen, ‘engel’.” De Hebreeuwse en Griekse woorden zeggen hetzelfde, want mal’ak en angelos betekenen beide een boodschapper, iemand die gezonden is.

Dat is waarom de Bijbel zo weinig tijd besteedt aan hoe engelen eruitzien en zoveel aan wat ze zeggen. Hun gezichten veranderen met hun opdracht, maar hun boodschap nooit: ze komen van God, ze spreken voor Hem en ze richten elk oog weer op Hem. Toen Johannes aan de voeten van een engel viel, hield de engel hem onmiddellijk tegen: “Doe dat niet! Ik ben een mededienstknecht … aanbid God” (Openbaring 22:9).

De Katholieke Kerk leert ook dat elke gelovige een engel in de buurt heeft. “Van de kindertijd tot de dood is het menselijk leven omringd door hun waakzame zorg en voorspraak,” zegt de Catechismus, en het citeert de heilige Basilius: “Naast elke gelovige staat een engel als beschermer en herder die hem naar het leven leidt.” Jezus zei over kinderen: “in de hemel zien hun engelen altijd het gezicht van Mijn Vader, Die in de hemelen is” (Mattheüs 18:10). Toen Petrus, bevrijd uit de gevangenis, aanklopte bij de deur van een huis waar zijn vrienden aan het bidden waren, konden ze niet geloven dat hij het was en zeiden: “Het is zijn engel” (Handelingen 12:15). Protestantse kerken verschillen hierover van mening. Johannes Calvijn schreef bijvoorbeeld: “Of elke gelovige nu wel of niet een enkele engel heeft toegewezen gekregen voor zijn verdediging, durf ik niet positief te bevestigen,” hoewel hij vasthield “dat voor ieder van ons gezorgd wordt, niet door slechts één engel, maar dat allen met één instemming waken voor onze veiligheid.” De traditionele katholieke gebeden tot de beschermengel zijn verzameld in ‘Engel van God, mijn lieve beschermer’ en andere gebeden.

We zullen misschien nooit het gezicht van een engel zien, en de Schrift belooft noch dat we dat zullen doen, noch vraagt ze ons om ernaar te zoeken. Wat ze vraagt is iets eenvoudigers, bij een deur die erg lijkt op die van Abraham: “Vergeet de gastvrijheid niet, want daardoor hebben sommigen zonder het te weten engelen in huis ontvangen” (Hebreeën 13:2).

---

• Engelanatomie: Hebben engelen echt vleugels?
• Cherubijnen versus engelen – Zijn cherubijnen echt engelen?
• Wat zijn aartsengelen en wat is hun rol?
• Gebed tot de beschermengel: ‘Engel van God, mijn lieve beschermer’ en andere traditionele gebeden
• 23 Bijbelverzen over engelen
• God versus engelen: wat is het verschil?