Christelijke geschiedenis: Wat is arianisme?



  • Het arianisme is ontstaan bij Arius, die leerde dat Jezus Christus een geschapen wezen was en niet van eeuwigheid met God de Vader, wat leidde tot aanzienlijke theologische geschillen in het vroege christendom.
  • Het Concilie van Nicaea in 325 na Christus verwierp het arianisme en bevestigde de geloofsbelijdenis van Nicaea, waarin Jezus werd verklaard als “geboren, niet gemaakt” en van dezelfde substantie als de Vader (homoousios).
  • Het arianisme veroorzaakte diepe verdeeldheid binnen de Kerk, wat leidde tot de verdediging van orthodoxe overtuigingen over de aard van Christus en de Drie-eenheid door sleutelfiguren zoals de heilige Athanasius en andere kerkvaders.
  • Hoewel het arianisme na verloop van tijd afnam door de helderheid van de nicene orthodoxie en verschuivende keizerlijke steun, delen sommige moderne groepen soortgelijke niet-trinitarische overtuigingen die doen denken aan ariaanse ideeën.

Gods onveranderlijke waarheid onthuld: Een reis door het arianisme

Is het niet verbazingwekkend hoe het terugkijken op de geschiedenis ons Gods liefdevolle hand kan tonen die Zijn volk door elk seizoen leidt? Er was een tijd, heel lang geleden, dat de vroege volgelingen van Jezus worstelden met een aantal zeer grote vragen over onze ongelooflijke Redder, Jezus Christus. Een van de belangrijkste van deze discussies ging over iets dat Arianisme wordt genoemd. Dat woord klinkt misschien een beetje ingewikkeld, maar maak je geen zorgen! We gaan er samen stap voor stap doorheen lopen. En je zult zien hoe Gods waarheid, als een schitterende zonsopgang, altijd, altijd het helderst schijnt, duidelijkheid brengt en ons geloof sterker maakt, zelfs vandaag de dag!

Wat is het arianisme en wie was Arius?

Om echt te begrijpen waar het arianisme over gaat, moeten we eerst de persoon leren kennen wiens ideeën dit belangrijke hoofdstuk in de geschiedenis hebben aangewakkerd. Zijn naam was Arius, en hij was een echt persoon, een bekende en gerespecteerde pastor—vergelijkbaar met een predikant of priester—in de levendige stad Alexandrië in Egypte. Hij leefde in het begin van de vierde eeuw, van ongeveer 250 of 256 na Christus tot 336 na Christus.¹ Arius stond bekend als een slimme en overtuigende leraar, en hierdoor begonnen zijn ideeën aan te slaan en zich onder de mensen te verspreiden.³ Hij had geleerd van een andere leraar, Lucianus van Antiochië, wiens opvattingen ook zijn denken vormden.⁴ Je kunt je een hoog aangeschreven spirituele leider in een grote stad voorstellen, iemand wiens woorden veel gewicht in de schaal legden; dat was Arius. En hoewel hij zoveel eeuwen geleden leefde, veroorzaakte zijn specifieke manier om Jezus te begrijpen veel ophef, wat rimpelingen van discussie door de hele christelijke wereld teweegbracht.

Dus, wat is Arianisme precies? Nou, in eenvoudige bewoordingen was het Arianisme een leer die stelde dat Jezus Christus, de Zoon van God, niet God was op precies dezelfde, krachtige manier als God de Vader God is. In plaats daarvan geloofden degenen die de leer van Arius volgden, die we Arianen noemen, dat Jezus geschapen door God.¹ Een kernidee, en een beroemde uitspraak van Arius, was: “Er was een tijd dat de Zoon er niet was.” Dit betekende dat zij geloofden dat Jezus daadwerkelijk een begin had, dat Hij niet altijd vanaf de eeuwigheid met de Vader had bestaan.² Deze leer ging rechtstreeks in tegen het langgekoesterde begrip van God als een Drie-eenheid—het prachtige geloof dat de Vader, de Zoon en De Heilige Geest zijn drie afzonderlijke Personen die allemaal evenzeer en volledig God zijn, een perfecte, liefdevolle eenheid.¹ Het lijkt erop dat Arius van God hield en oprecht probeerde de relatie van Jezus tot God de Vader te begrijpen. Hij dacht dat om het idee van God als absoluut Eén, uniek en almachtig echt te beschermen, Jezus Gods eerste en meest verbazingwekkende schepping moest zijn, een schepping als geen ander. Het is een beetje als kijken naar een prachtig kunstwerk; het schilderij is ongelooflijk, een echt wonder, maar het is niet hetzelfde als de kunstenaar die het bedacht en tot stand bracht.

Je vraagt je misschien af waarom Arius deze dingen onderwees. Zijn hoofdgedachte was om wat hij zag als een zeer strikt geloof in slechts Eén God, wat we monotheïsme noemen, te beschermen.² Hij voelde dat als Jezus ook God was op precies dezelfde, eeuwige manier als God de Vader, dit mensen in verwarring zou kunnen brengen door te denken dat er twee Goden waren. Het was als een spirituele puzzel die hij probeerde op te lossen op basis van zijn begrip. Deze poging om de natuur van God eenvoudiger en begrijpelijker te maken voor onze menselijke geest was een reden waarom zijn ideeën aanvankelijk mensen vonden die erin meegingen, vooral in een cultuur die beïnvloed was door Griekse denkwijzen, die vaak de nadruk legden op Gods volledige afgezonderdheid en onveranderlijke natuur.³ Voor sommigen leek een geschapen Zoon die als tussenpersoon fungeerde een logische manier om een volmaakte, verre God te verbinden met de wereld die Hij schiep.

Arius was niet alleen een denker; hij was, zoals we zeiden, een “populaire priester”.³ Hij schreef zelfs liedjes met pakkende melodieën om zijn theologische ideeën onder gewone mensen te verspreiden! Dit laat zien hoe de manier waarop we communiceren en hoe leiders contact maken met mensen een grote rol kan spelen in hoe leringen—of ze nu in lijn zijn met het gevestigde geloof of een ander pad inslaan—wortel kunnen schieten.³ Het was precies deze leer die direct leidde tot een groot meningsverschil met zijn eigen bisschop, Alexander van Alexandrië. Je ziet, bisschop Alexander geloofde vast in de volledige, complete goddelijkheid van Jezus Christus en dat Hij vanaf alle eeuwigheid bij de Vader bestond.⁵ Dit verschil in begrip tussen een pastor en zijn bisschop groeide al snel ver buiten Alexandrië en werd een uitdaging voor de hele Kerk.

Wat geloofden arianen over Jezus Christus dat zo anders was?

De Ariaanse manier om naar Jezus Christus te kijken had verschillende kernpunten die het behoorlijk anders maakten dan wat de meeste christenen destijds geloofden, en wat wij, door Gods genade, vandaag de dag blijven geloven. Deze verschillen raakten het hart van wie Jezus is, onze wonderbaarlijke Redder.

Het meest centrale Ariaanse geloof, het punt dat er echt uitsprong, was dat Jezus een geschapen wezen was. Zij onderwezen dat Hij het allereerste en meest magnifieke van alle dingen was die God maakte, door God de Vader uit het niets tot aanzijn geroepen.² Dus, in hun visie, was Jezus als Gods meest verbazingwekkende schepping, misschien als de helderste ster die God vormde, glorieuzer dan alle andere, maar toch een ster die gemaakt. een begin had. Dit betekende dat Jezus niet mede-eeuwig was met de Vader; er was een punt in de tijd, voordat al het andere werd geschapen, waarop Hij begon te bestaan. Dit wordt gevangen in die beroemde Ariaanse uitspraak die we noemden: “Er was een tijd dat de Zoon er niet was”.²

Omdat Arianen geloofden dat Jezus geschapen was, leerden zij ook de ondergeschiktheid van de Zoon. Dat is een manier om te zeggen dat zij Jezus in Zijn eigen natuur en wezen als minder zagen dan God de Vader.² Je zou het kunnen vergelijken met een koning en zijn meest vertrouwde en geëerde prins. De prins is ongelooflijk machtig en gerespecteerd, een ware leider, maar de koning blijft de ultieme autoriteit, degene die de leiding heeft. Arianen beschouwden God de Vader als de opperste Koning, en Jezus, hoewel buitengewoon speciaal en goddelijk op zoveel prachtige manieren, als dienend aan de Vader en niet als Zijn gelijke in goddelijke substantie, in Zijn eigen wezen.²

Er was een heel belangrijk woord in deze hele discussie, een Grieks woord: homoousios. Dit woord betekent “van dezelfde substantie” of “van hetzelfde wezen.” De overtuiging die de Kerk dierbaar was, en die later zo duidelijk werd verwoord tijdens het Concilie van Nicaea, was dat Jezus homoousios is met God de Vader—wat betekent dat zij gemaakt zijn van exact hetzelfde goddelijke “materiaal”, beiden volledig en evenzeer God, een volmaakte eenheid. Arianen verwierpen dit krachtige idee van homoousios.² Afhankelijk van het specifieke Ariaanse standpunt, zouden zij kunnen zeggen dat Jezus van een andere substantie was (een ander Grieks woord, heteroousios) or perhaps a gelijkaardige substance (homoiousios), maar het belangrijkste is dat zij geloofden dat het niet same dezelfde goddelijke substantie was als de Vader.²

Arianen geloofden wel dat Jezus, als de Logos of het Woord van God, een superbelangrijke rol speelde bij de schepping. Zij leerden dat God de Vader de wereld schiep door Jezus. Maar ze hielden vast aan het idee dat Jezus Zelf was geschapen voordat Hij optrad als dit prachtige kanaal voor de schepping.² Dus, hoewel Jezus als ongelooflijk belangrijk werd gezien bij het maken van al het andere, had Hij in hun visie nog steeds een beginpunt.

Al deze overtuigingen hadden een enorme impact op hoe zij de Drie-eenheid begrepen. Hoewel arianen het gebruik van het woord “Drie-eenheid” niet altijd volledig verwierpen, veranderden hun leringen het beeld aanzienlijk. Door te ontkennen dat de Zoon gelijkwaardig en eeuwig was met de Vader (en vaak, in het verlengde daarvan, een lagere status voor de Heilige Geest te suggereren), presenteerde de ariaanse visie een ander soort relatie binnen de Godheid.² De prachtige, perfecte balans van Vader, Zoon en Heilige Geest, allen evenzeer God en vanaf de eeuwigheid samen bestaand, werd in het ariaanse systeem veranderd.

Het kernprobleem met deze ariaanse overtuigingen was, vanuit het perspectief van geweldige kerkleiders zoals Athanasius, niet alleen het op papier krijgen van een juiste definitie. Het had krachtige implicaties voor hoe we onze redding begrijpen! Als Jezus niet volledig God was, hoe kon Hij ons dan werkelijk redden? De leer die generaties heeft gezegend, is dat alleen Iemand die volledig God en volledig mens is, de perfecte brug tussen God en de mensheid kan zijn en het machtige werk van verlossing kan volbrengen.² Athanasius leerde beroemd dat God mens moest worden zodat mensen goddelijk konden worden—wat betekent, delen in Gods eeuwige leven, wat een geschenk!7 Als Jezus slechts een schepsel was, hoe speciaal ook, zou Zijn vermogen om te redden beperkt zijn. Deze diepe zorg voor onze redding vormde werkelijk de kern van dit hele debat.

Het is ook goed om te weten dat “arianisme” niet slechts één enkele, onveranderlijke set overtuigingen was. Na verloop van tijd ontstonden er verschillende nuances in het ariaanse denken. Sommigen waren “semi-arianen” die geloofden dat de Zoon van “gelijke substantie” (homoiousios) was als de Vader, in een poging een middenweg te vinden. Anderen waren radicaler, zoals de anomoeërs, die volhielden dat de Zoon van een “andere substantie” (heteroousios) was of zelfs “ongelijk” (anomoios) aan de Vader in Zijn wezen.² Deze verscheidenheid aan opvattingen binnen de bredere ariaanse beweging maakte de hele situatie nog complexer en het duurde een lange tijd.

Om deze verschillen echt duidelijk te maken, is hier een eenvoudige vergelijking voor je:

Tabel 1: Arianisme versus orthodox geloof over Jezus Christus

Aspect van geloofArian ViewOrthodoxe (Nicene) visie
Natuur van de ZoonEen geschapen wezen, het hoogste van alle schepselenEeuwig verwekt uit de Vader, ongeschapen, altijd bestaand
Relatie tot de VaderLager in natuur en wezenGelijk aan de Vader in natuur en wezen, een volmaakt partnerschap
Substance/​EssenceVan een andere of gelijkaardige substantie (maar niet dezelfde)van het precies dezelfde substance (homoousios) als de Vader, volmaakt één
EternalityHad een begin (“Er was een tijd dat Hij er niet was”)Eeuwig, bestaand bij de Vader van eeuwigheid af (geen begin aan Zijn zijn)
Rol in de scheppingHielp bij de schepping (God schiep door Hem), maar Hijzelf werd als eerste geschapenGoddelijke Bemiddelaar bij de schepping (alle dingen door Hem gemaakt als God)
Implicatie voor de Drie-eenheidVerzwakt het idee van gelijke en eeuwige Personen in de GodheidBevestigt de gelijkwaardigheid en eeuwigheid van Vader, Zoon en Heilige Geest

Deze tabel helpt ons inzien hoe verschillend het Ariaanse begrip van Jezus was van het geloof dat de Kerk altijd heeft gekoesterd. Het raakte alles, van wie God is tot hoe onze redding überhaupt mogelijk is.

Hoe reageerde de vroege Kerk, in het bijzonder tijdens het Concilie van Nicaea, op het arianisme?

Toen deze nieuwe ideeën over Jezus, gepromoot door Arius, zich begonnen te verspreiden, was het als een spirituele storm die de fundamenten van de Kerk deed schudden. Kerkleiders en gewone christenen maakten zich diepe zorgen omdat deze leringen het hart raakten van wie Jezus is en wat Hij voor ons kwam doen.³ Dit was niet zomaar een klein meningsverschil over bijzaken; het was een groot probleem dat dreigde gelovigen te verdelen en de kernboodschap van het Evangelie, het goede nieuws van Jezus, te verzwakken!3

De Romeinse keizer in die tijd was een man genaamd Constantijn. Hij had een historische rol gespeeld in het maken van het christendom tot een legale religie in het Rijk, en hij was zeer gesteld op vrede en eenheid, niet alleen in de samenleving maar ook binnen de Kerk.³ Hij zag dit groeiende meningsverschil over het arianisme als een ernstig probleem dat opgelost moest worden, omdat hij vreesde dat een verdeelde Kerk tot een verdeeld Rijk zou kunnen leiden.

Dus deed keizer Constantijn iets werkelijk opmerkelijks: hij riep op tot een grote “familievergadering” van de Kerk. Dit was het Concilie van Nicaea, gehouden in het jaar 325 na Christus in een stad genaamd Nicaea, in het huidige Turkije.¹² Dit was het allereerste “oecumenische concilie”, wat betekent een concilie dat tot doel had vertegenwoordigers uit de hele christelijke wereld samen te brengen. Honderden bisschoppen—kerkleiders van overal vandaan—reisden naar Nicaea. Men zegt vaak dat er ongeveer 318 bisschoppen aanwezig waren, hoewel sommige verslagen spreken van tussen de 250 en meer dan 300 aanwezigen.¹¹ Een gerespecteerde bisschop genaamd Hosius van Corduba leidde waarschijnlijk de vergaderingen van het concilie, wellicht als vertegenwoordiger van Constantijn.¹⁷ Het belangrijkste en dringende doel van deze historische bijeenkomst was om de leringen van het arianisme te bespreken en biddend Gods wijsheid te zoeken om te verklaren wat de ware, apostolische christelijke leer was over de natuur van Jezus Christus.¹⁷

Tijdens dit concilie was er veel oprechte discussie en debat. Arius zelf was aanwezig om zijn ideeën uit te leggen en te verdedigen. Tegenover hem stonden vastberaden kampioenen van het traditionele geloof, met name een moedige jonge diaken genaamd Athanasius. Hoewel hij nog geen bisschop was, was Athanasius een krachtige stem die hartstochtelijk pleitte voor de volledige en volkomen goddelijkheid van Jezus Christus.¹² Na veel zorgvuldig nadenken en gebed verwierp het Concilie van Nicaea het arianisme overweldigend en verklaarde het tot een ketterij—een leer die fundamenteel ingaat tegen de kernovertuigingen van het christelijk geloof.²

Uit deze gedenkwaardige bijeenkomst kwam iets werkelijk prachtigs en blijvends voort: de Geloofsbelijdenis van Nicea. Deze geloofsbelijdenis was een prachtige en zorgvuldig geformuleerde geloofsverklaring. Het verklaarde met ongelooflijke helderheid wat christenen geloofden over Jezus. Het verkondigde Hem als “God uit God, Licht uit Licht, waarachtig God uit waarachtig God, geboren, niet gemaakt, van één wezen (homoousios) met de Vader”.² Deze krachtige woorden gingen rechtstreeks in tegen de kernideeën van het arianisme. De geloofsbelijdenis stelde specifiek dat Jezus “geboren, niet gemaakt” was, om het ariaanse idee tegen te gaan dat Hij een geschapen wezen was. En die speciale term homoousios (“van één wezen”) was een duidelijke verklaring dat Jezus precies dezelfde goddelijke natuur deelt als God de Vader. De geloofsbelijdenis bevatte ook specifieke veroordelingen, anathema's genoemd, tegen belangrijke ariaanse ideeën, zoals de notie dat “er een tijd was dat Hij er niet was” of dat de Zoon geschapen was of kon veranderen.¹⁷ Het was een krachtig en definitief standpunt voor de waarheid over Jezus Christus. Slechts een zeer klein aantal bisschoppen, waaronder Arius zelf, weigerde in te stemmen met deze geloofsbelijdenis, en zij werden vervolgens door de keizer in ballingschap gestuurd.¹⁶

Je zou kunnen denken dat zo'n duidelijk besluit van een groot concilie alles meteen had opgelost. Maar een krachtig meningsverschil als dit verdwijnt niet zomaar van de ene op de andere dag. Hoewel het Concilie van Nicaea een sterk en duidelijk standpunt innam, duurde de ariaanse controverse nog vele, vele decennia voort.⁷ Het arianisme vond nog steeds aanhangers, en sommige latere Romeinse keizers gaven zelfs de voorkeur aan ariaanse of semi-ariaanse opvattingen. De strijd om de Niceense waarheid hoog te houden en uit te leggen was lang en uitdagend. Maar Gods waarheid is geduldig en volhardend, en de helderheid van Nicaea bood een essentieel anker, een sterk fundament voor de Kerk.

Het bijeenroepen van het Concilie van Nicaea was niet alleen een theologische gebeurtenis; het was nauw verbonden met de politiek van het Romeinse Rijk. De sterke wens van keizer Constantijn voor eenheid in zijn rijk was een belangrijke reden waarom hij het concilie bijeenriep.³ Deze betrokkenheid van de keizer bij kerkelijke zaken zou de ariaanse controverse nog vele jaren blijven beïnvloeden. Soms steunden keizers ariaanse of semi-ariaanse groepen, wat ertoe leidde dat trouwe bisschoppen zoals Athanasius werden verbannen, om vervolgens weer teruggehaald te worden wanneer de politieke wind draaide.¹⁰ Dit laat zien dat het theologische debat soms ook een strijd was die werd beïnvloed door de Romeinse staat, en de waarheid moest vaak standhouden tegen keizerlijke voorkeuren.

De taal van de Geloofsbelijdenis van Nicaea, vooral zinsneden als “geboren, niet gemaakt” en de term homoousios, werd met grote zorg en precisie gekozen. Dit waren niet zomaar algemene geloofsverklaringen; ze waren specifiek samengesteld om de centrale beweringen van het arianisme direct te weerleggen.² De leiders in Nicaea wilden een geloofsbelijdenis opstellen die geen twijfel liet bestaan over de volledige goddelijkheid van de Zoon. Ironisch genoeg, terwijl Nicaea streefde naar eenheid, zorgden de sterke veroordeling van het arianisme en de introductie van een term als homoousios—wat, hoewel het een bijbelse waarheid uitdrukte, geen woord was dat direct in de Schrift werd gevonden—leidde tot een periode waarin veel meer geloofsbelijdenissen werden opgesteld. Arianen en verschillende semi-ariaanse groepen probeerden alternatieve geloofsverklaringen te creëren, wat leidde tot wat sommige historici een “strijd van de geloofsbelijdenissen” noemen.⁵ Dit benadrukt de enorme uitdaging waar de vroege Kerk voor stond bij het vertalen van krachtige goddelijke waarheden naar menselijke taal.

Wat leerden de grote Kerkvaders zoals Athanasius, Hilarius en de Cappadociërs over het arianisme?

God verwekt altijd machtige mannen en vrouwen om op te komen voor Zijn waarheid, vooral in tijden van grote uitdagingen. Tijdens de ariaanse controverse traden verschillende ongelooflijke geestelijke leiders naar voren, bekend als de Kerkvaders. Dit waren wijze en heilige theologen, bisschoppen en schrijvers in de eerste eeuwen die hun leven wijdden aan het uitleggen, verdedigen en koesteren van het christelijk geloof. Zij waren als de geestelijke superhelden van hun tijd, vervuld van krachtige wijsheid, onwankelbare moed en een diepe liefde voor God en Zijn Kerk.

St. Athanasius van Alexandrië (vaak de “Vader van de Orthodoxie” of “Athanasius Contra Mundum” – Athanasius tegen de wereld genoemd):

Athanasius was een ware reus in de strijd tegen het arianisme! Hij was er als jonge diaken bij op het Concilie van Nicaea en werd een levenslange, onvermoeibare verdediger van de volledige goddelijkheid van de Zoon.⁷ Later werd hij bisschop van Alexandrië.

Zijn belangrijkste argumenten tegen het arianisme waren krachtig en diep geworteld in de Schrift 20:

  • Hij wees erop dat arianen Christus niet werkelijk volgden omdat zij hun naam en kernleringen ontleenden aan een menselijke stichter, Arius, in plaats van aan Christus Zelf.
  • Hij betoogde dat het arianisme een nieuw idee was dat niet in de Schrift werd gevonden, vooral het idee dat de Zoon geschapen was en dat “er een tijd was dat Hij er niet was.”
  • Het allerbelangrijkste was dat Athanasius benadrukte dat als de Zoon niet volledig God is, Hij onze Redder niet kan zijn. Hij leerde beroemd dat “God mens werd zodat de mens goddelijk zou kunnen worden” 7—wat betekent dat wij door Christus, die God is, kunnen delen in Gods goddelijke leven en gered kunnen worden! Wat een heerlijke waarheid!
  • Hij liet ook zien hoe arianen de Schrift vaak verkeerd gebruikten of interpreteerden om hun standpunten te ondersteunen. Vanwege zijn onwankelbare standpunt over het geloof van Nicea, onderging de heilige Athanasius ongelooflijke ontberingen, waaronder het feit dat hij vijf keer werd verbannen uit zijn stad en kerk door keizers die het arianisme steunden.⁹ Toch gaf hij het verdedigen van de waarheid over Jezus nooit, maar dan ook nooit op. Dat is pas volharding!

De Cappadocische Vaders: de heilige Basilius de Grote, de heilige Gregorius van Nyssa en de heilige Gregorius van Nazianze:

Deze drie briljante theologen kwamen uit een regio genaamd Cappadocië in Klein-Azië (het huidige Turkije). Zij waren zo belangrijk bij het verder verduidelijken van de leer van de Drie-eenheid en het weerleggen van latere, subtielere vormen van het arianisme.⁹ Zij hielpen de Kerk om nog preciezere taal te ontwikkelen om over God als Drie-in-één te spreken, een prachtig mysterie!

  • Sint-Basilius de Grote: Als moedig bisschop en krachtig schrijver pleitte Basilius krachtig voor de volledige goddelijkheid van zowel de Zoon als de Heilige Geest.⁹ Hij leerde dat hoewel de oneindige essentie van God ons menselijk begrip te boven gaat, we God kunnen kennen door Zijn daden in de wereld en door de afzonderlijke goddelijke Personen: Vader, Zoon en Heilige Geest.²⁷ De heilige Basilius verzette zich beroemd genoeg met ongelooflijke moed tegen de ariaanse keizer Valens, die hem probeerde te dwingen het nicene geloof te compromitteren.²⁵ Wat een dapperheid! Hij benadrukte dat de Vader, de Zoon en de Heilige Geest één zijn in natuur, kracht en wil, maar toch wonderbaarlijk onderscheiden als Personen.
  • St. Gregorius van Nyssa (de jongere broer van Basilius): Als diep filosofisch denker leverde Gregorius van Nyssa ook enorme bijdragen aan het verdedigen van het orthodoxe begrip van de Drie-eenheid en Christus.⁸ Hij betoogde dat als de Zoon en de Heilige Geest slechts schepselen waren, onze christelijke aanbidding misplaatst zou zijn en ware redding onmogelijk zou zijn.⁸ Hij hielp verklaren dat het woord “God” verwijst naar de ene goddelijke natuur of substantie (ousia) die gelijkelijk wordt gedeeld door drie afzonderlijke Personen of individuele realiteiten (hypostasen): de Vader, de Zoon en de Heilige Geest.³¹ Dit was een cruciale verduidelijking die velen hielp begrijpen hoe God zowel Eén als Drie kan zijn, een volmaakte goddelijke familie!
  • St. Gregorius van Nazianze (bekend als “De Theoloog”): Als goede vriend van Basilius was Gregorius van Nazianze beroemd om zijn krachtige spreekvaardigheid en zijn “Theologische Oraties”, die op briljante wijze de leer van de Drie-eenheid verdedigden tegen Ariaanse uitdagingen.⁷ Hij leerde beroemd: “Dat wat niet aangenomen is door Christus is niet genezen” 8—wat betekent dat Jezus, om elk deel van onze menselijke natuur te redden, de volledige menselijkheid op Zich moest nemen, terwijl Hij volledig God bleef. Wat een krachtige gedachte! Hij betoogde ook dat de daad van de christelijke doop, uitgevoerd in de naam van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest, zelf wijst op hun gelijke goddelijkheid en eer.³³

Deze Kerkvaders hebben door hun geschriften, hun werk in concilies en hun moedige levens niet alleen de woorden van de Geloofsbelijdenis van Nicea herhaald; ze doken dieper in het wonderbaarlijke mysterie van God. Ze verfijnden de taal die werd gebruikt om over de Drie-eenheid te spreken, waarbij ze zorgvuldig onderscheid maakten tussen Gods ene gedeelde ousia (wezen of substantie) en de drie onderscheiden hypostasen (Persons or individual realities).⁹ This development was so vital for addressing more subtle Arian arguments and also for guarding against other errors, like Sabellianism (which taught that Father, Son, and Spirit were just different ways one Person showed Himself).

Bestond er zoiets als een “ariaans katholicisme”? Hadden arianen hun eigen kerken?

Je hoort misschien een term als “ariaans katholicisme” en vraagt je af of arianen hun eigen specifieke versie van het katholicisme hadden, misschien met een vergelijkbare structuur. Dat is een goede vraag, en het helpt ons te begrijpen hoe het arianisme als beweging werkte. De term “ariaans katholicisme” is geen formele, historische naam op dezelfde manier als we vandaag “rooms-katholicisme” gebruiken. Er was niet één enkele, verenigde “ariaans-katholieke kerk” met een centrale leider zoals de paus in Rome. Maar het arianisme groeide uit tot een zeer grote en georganiseerde beweging. Het had zijn eigen specifieke kerkstructuren, zijn eigen bisschoppen, gemeenschappen van volgelingen en manieren van aanbidding, vooral naarmate het zich verspreidde en invloed won op verschillende plaatsen.⁴

Arianen stichtten hun eigen kerken en gemeenschappen, los van de kerken die vasthielden aan het nicene, of orthodoxe, geloof.⁶ Ze wijdden hun eigen bisschoppen en geestelijken, hielden hun eigen kerkconcilies om hun overtuigingen te bespreken en te bevorderen, en op verschillende momenten en plaatsen hadden ze zelfs de krachtige steun van Romeinse keizers, zoals Constantius II en Valens, of later de steun van Germaanse koningen die zich tot het arianisme hadden bekeerd.⁴ Dit betekent dat het arianisme niet slechts een verzameling theologische ideeën was; het groeide uit tot een soort parallel kerksysteem met zijn eigen leiderschap en gebouwen.

Een bijzonder interessant en belangrijk hoofdstuk in het verhaal van het arianisme is hoe het zich verspreidde onder verschillende Germaanse stammen. Groepen zoals de Goten (zowel Visigoten als Ostrogoten), de Vandalen, de Longobarden en de Sueven omarmden het ariaanse christendom.⁴ Dit was een enorme ontwikkeling! Zendelingen die ariaanse overtuigingen aanhingen, met name een bisschop genaamd Ulfilas, waren sleutelfiguren bij de bekering van deze volkeren. Ulfilas, vaak de “apostel van de Goten” genoemd, verrichtte zelfs het geweldige werk om de Bijbel in de Gotische taal te vertalen, en om dat te doen, moest hij een nieuw alfabet creëren!⁴ Wat een toewijding! Lange tijd waren veel van deze Germaanse koninkrijken, die opkwamen toen het West-Romeinse Rijk veranderde, ariaans-christelijk. Ze hadden hun eigen door de staat gesteunde ariaanse kerken, en hun diensten werden vaak in hun eigen Germaanse talen gehouden in plaats van in het Latijn.³⁴ Beroemde voorbeelden zijn het Ostrogotische koninkrijk van Theodorik in Italië, dat ariaanse kerken had in steden als Ravenna.⁶

De aanname van het arianisme door deze Germaanse stammen ging niet altijd alleen over theologische overtuiging. Het diende ook als een manier voor hen om een duidelijke culturele en politieke identiteit te behouden, los van de Romeinse bevolking die ze vaak regeerden, die grotendeels nicene christenen waren.³⁶ Het hebben van hun eigen vorm van christendom, vaak met de kerkorganisatie gecontroleerd door hun eigen koningen, hielp om hun unieke identiteit en koninklijke autoriteit te versterken.³⁴

Natuurlijk was er in regio's waar ariaanse heersers bevolkingen bestuurden die veel nicene christenen bevatten (bijvoorbeeld de Romeinse burgers die in deze nieuwe Germaanse koninkrijken woonden), vaak sprake van spanning, onbegrip en soms zelfs vervolging.⁷ Het bestaan van deze parallelle ariaanse kerkstructuren naast nicene christelijke gemeenschappen betekende dat er gedurende enkele eeuwen effectief twee grote, concurrerende uitingen van het christendom waren in verschillende delen van wat ooit het Romeinse Rijk was en in de koninkrijken die volgden. Dit laat zien hoe complex het religieuze landschap was. Hoewel het Concilie van Nicaea “orthodoxie” (het juiste geloof) had gedefinieerd, was de realiteit op de grond jarenlang dat het arianisme op veel plaatsen de dominante en officieel gesteunde vorm van het christendom was. Dit betekende dat degenen die vasthielden aan het nicene geloof soms degenen waren die in die specifieke gebieden als dissidenten werden beschouwd.⁴ Het was een uitdagende tijd; Gods waarheid heeft een manier om te blijven bestaan!

Wat waren de “Elf Ariaanse Geloofsbelijdenissen” en waarom schreven arianen zoveel geloofsbelijdenissen?

Nadat het Concilie van Nicea in 325 na Christus Arius en zijn leer veroordeelde, en die prachtige Geloofsbelijdenis van Nicea vaststelde met haar krachtige verklaring dat Jezus homoousios (“van dezelfde substantie”) met de Vader, was de Ariaanse controverse nog lang niet voorbij. Sterker nog, de decennia die volgden zagen de creatie van vele verschillende geloofsbelijdenissen of geloofsverklaringen, vooral van degenen die Ariaans waren, of neigden naar Ariaanse ideeën, of zich simpelweg ongemakkelijk voelden bij de specifieke bewoordingen van de Geloofsbelijdenis van Nicea.⁵

Er waren verschillende redenen waarom Arianen en hun bondgenoten zoveel verschillende geloofsbelijdenissen schreven.

  • Zij wilden aanbieden alternatieven voor de Geloofsbelijdenis van Nicea, wat zij moeilijk konden accepteren, vooral het gebruik van die kernterm homoousios.⁵
  • Ze probeerden te vinden taal die verschillende groepen die zich tegen Nicea verzetten, samen zou kunnen brengen. Niet iedereen die het oneens was met Nicea was een strikte Ariaan; er was een heel spectrum aan opvattingen, en deze geloofsbelijdenissen waren soms pogingen om een gemeenschappelijke basis te vinden.⁵
  • Deze geloofsbelijdenissen waren ook onderdeel van een poging om politieke en keizerlijke gunst winnen. Romeinse keizers wilden vaak één verenigde geloofsbelijdenis voor het hele rijk om vrede en stabiliteit te bevorderen, dus stelden verschillende groepen hun eigen verklaringen voor in de hoop dat de keizer hen zou steunen.⁷
  • Soms werden er nieuwe geloofsbelijdenissen geschreven om specifieke theologische punten adresseren of om in te gaan tegen wat zij als dwalingen in andere geloofsbelijdenissen beschouwden. Sommige oosterse bisschoppen vreesden bijvoorbeeld dat de Geloofsbelijdenis van Nicea, met haar nadruk op de eenheid van substantie, verkeerd begrepen kon worden als sabellianisme (het idee dat de Vader, de Zoon en de Geest slechts verschillende manieren zijn waarop één Persoon Zichzelf openbaart, en niet als afzonderlijke Personen).⁵

De uitdrukking “Elf Ariaanse Belijdenissen” is geen titel die de arianen zelf gebruikten voor een definitieve verzameling van hun overtuigingen. In plaats daarvan komt deze nummering waarschijnlijk uit de geschriften van de heilige Athanasius, die grote verdediger van de orthodoxie van Nicea. In zijn pogingen om aan te tonen wat hij zag als de fouten en inconsistenties van het arianisme, documenteerde Athanasius zorgvuldig verschillende Ariaanse geloofsbelijdenissen.¹⁵ Door ze op te sommen, wilde hij laten zien hoe hun theologische standpunten leken te verschuiven en te veranderen, in contrast met de standvastigheid van het geloof van Nicea.

Volgens het verslag van Athanasius omvatten deze “belijdenissen” of geloofsbelijdenissen een reeks verklaringen die over verschillende decennia zijn afgelegd 15:

  1. Arius' eigen invloedrijke beginverklaringen, inclusief ideeën uit zijn werk genaamd de Thalia.
  2. De Geloofsbelijdenis van Arius en zijn aanhangers, geschreven in een brief aan bisschop Alexander rond 320 na Christus, vóór het Concilie van Nicaea.⁵
  3. Diverse uitspraken van Eusebius van Nicomedië en andere vroege aanhangers van Arius vóór Nicea.
  4. Een reeks geloofsbelijdenissen die voortkwamen uit of rondom de Concilie van Antiochië in 341 na Christus, ook wel bekend als de “Inwijdingsraad”. Athanasius identificeerde ongeveer vier verschillende verklaringen die met deze raad verbonden waren:
  5. De “Eerste Geloofsbelijdenis” van de Inwijding.
  6. De “Tweede Geloofsbelijdenis” van de Inwijding, vaak “Lucianus' Geloofsbelijdenis” genoemd (hoewel er gedebatteerd wordt of Lucianus van Antiochië deze direct heeft geschreven). Dit wordt over het algemeen gezien als de belangrijkste en meest gematigde van de Antiochiaanse geloofsbelijdenissen.⁵
  7. Een derde geloofsbelijdenis toegeschreven aan Theophronius van Tyana.
  8. Een vierde geloofsbelijdenis die naar keizer Constans in Gallië werd gestuurd.
  9. De Macrostich-geloofsbelijdenis (wat “Lange-Lijn” betekent omdat het zo lang was), die rond 344 of 345 na Christus door oosterse bisschoppen naar Italië werd gestuurd.⁵
  10. Een geloofsbelijdenis van een concilie gehouden in Sirmium in 351 na Christus (vaak de Eerste Sirmiumse Geloofsbelijdenis genoemd), die voornamelijk gericht was tegen de leer van Photinus, maar ook Ariaanse neigingen had.⁵
  11. Een andere, beruchtere geloofsbelijdenis van Sirmium in 357 na Christus (de Tweede Geloofsbelijdenis van Sirmium), die de heilige Hilarius van Poitiers de “Godslastering van Sirmium” noemde. Deze geloofsbelijdenis verwierp krachtig het gebruik van ousia (inhoud) taal in zijn geheel.⁵
  12. (Athanasius noemt een “achtste” geloofsbelijdenis, waarschijnlijk een andere versie uit Sirmium of een die hij eerder gedetailleerd beschreef).
  13. Een geloofsbelijdenis van een concilie gehouden in Seleucia in 359 na Christus.
  14. Een geloofsbelijdenis geformuleerd in Constantinopel, gebaseerd op een van een concilie in Nike (Thracië) in 359/360 na Christus (vaak de Geloofsbelijdenis van Nicaea genoemd). Deze geloofsbelijdenis, die een tijdlang de voorkeur genoot van keizer Constantius II, vermeed ook ousia taal en werd tijdelijk dominant.⁵
  15. Een latere, extremere Ariaanse geloofsbelijdenis uit Antiochië, die de opvattingen weerspiegelt van de Anomoeërs, die leerden dat de Zoon “anders” was dan de Vader.

Andere door het arianisme beïnvloede geloofsbelijdenissen die in historische bronnen worden genoemd, zijn onder meer de Geloofsregel van Ulfilas (geschreven voor de Goten, met de nadruk op de ondergeschiktheid van de Zoon) 4, en geloofsbelijdenissen geassocieerd met figuren als Acacius van Caesarea, Auxentius van Milaan, Eudoxius van Constantinopel en Germinius van Sirmium.⁵

Dit grote aantal geloofsbelijdenissen laat zien dat deze documenten meer waren dan alleen theologische verklaringen; het waren instrumenten in een complexe politieke en kerkelijke machtsstrijd.⁵ De intense debatten over Griekse termen zoals homoousios (dezelfde substantie), homoiousios (soortgelijke substantie), ousia (substantie/essentie), en hypostasis (persoon/individuele realiteit) onthullen hoe moeilijk het was om krachtige theologische waarheden in menselijke taal uit te drukken. Er was aan alle kanten een constante zoektocht naar termen die brede acceptatie konden krijgen, soms zelfs door woorden te vermijden die te controversieel waren geworden.⁵ De zorgvuldige catalogisering van deze gevarieerde Ariaanse geloofsbelijdenissen door de heilige Athanasius was zelf een strategische zet, ontworpen om hun waargenomen instabiliteit te benadrukken in vergelijking met de onveranderlijke waarheid die hij verdedigde in het geloof van Nicea.

Om deze complexe “strijd der geloofsbelijdenissen” te vereenvoudigen, volgt hier een overzicht van enkele van de historisch belangrijkste voor u:

Tabel 2: Overzicht van belangrijke Arianisme-gerelateerde geloofsbelijdenissen

Creed NameDatum (ong.)Key Theological Points/​Purpose
Geloofsbelijdenis van Ariusc. 320 ADZei dat de Zoon vóór de tijd door de wil van de Vader was geschapen; een perfect schepsel maar niet eeuwig of ongeboren zoals de Vader.
De Geloofsbelijdenis van de Inwijding (Antiochië)341 ADBedoeld als een gematigd oosters alternatief; bevestigde de Vader, de Zoon (als God uit God) en de Heilige Geest als drie afzonderlijke hypostasen (realities/​persons) but “one in agreement”; avoided homoousios; veroordeelde het extreme arianisme en sabellianisme.
De Tweede Sirmiumse Geloofsbelijdenis (“Godslastering”)357 ADSterk Ariaans-gezind (Homoïsch); verbood elk gebruik van ousia (substantie) taal (inclusief homoousios en homoiousios) als niet in de Bijbel staand en verwarrend; stelde duidelijk dat de Vader groter is dan de Zoon en dat de Zoon ondergeschikt is.
De Geloofsbelijdenis van Nike (Constantinopel)359/360 ADOok Homoiaans; verworpen ousia taal; stelde dat de Zoon “zoals de Vader” is (homoios) volgens de Schriften; werd tijdelijk de officiële keizerlijke geloofsbelijdenis.

Deze tabel geeft ons een kleine blik op het evoluerende theologische landschap van de 4e eeuw, een tijd van intense discussie waarin de Kerk werkte aan een duidelijke formulering van haar begrip van God en onze wonderbare Heer Jezus Christus.

Welke Bijbelverzen gebruikten arianen om hun standpunten te onderbouwen en hoe verklaarden orthodoxe christenen deze passages?

Het is zo belangrijk voor ons om te begrijpen dat degenen die Ariaanse opvattingen hadden, ook de Bijbel diep respecteerden en er echt in geloofden dat hun leringen gebaseerd waren op Gods Woord.¹⁴ Ze probeerden niet opzettelijk tegen de Schrift in te gaan; in plaats daarvan interpreteerden ze bepaalde passages op manieren die hen tot hun conclusies over Jezus leidden. Het is een goede herinnering voor ons allemaal om Gods wijsheid te zoeken in het begrijpen van Zijn Woord!

Arianen wezen op verschillende belangrijke Bijbelverzen waarvan zij vonden dat ze hun begrip ondersteunden:

  • Spreuken 8:22: In dit tekstgedeelte zegt Wijsheid (die velen begrepen als Christus, de Logos): “De HEERE bezat mij aan het begin van Zijn weg, vóór Zijn werken van oudsher” (NKJV) of “De Heer schiep mij aan het begin van zijn werk” (NRSV). Arianen identificeerden deze Wijsheid vaak met Christus en voerden aan dat het woord “geschapen” of “bezeten” (afhankelijk van de vertaling) aantoonde dat de Zoon een begin had en een geschapen wezen was.⁴
  • Orthodox christelijk antwoord: De Kerkvaders, vol wijsheid, legden uit dat als “Wijsheid” hier naar Christus verwijst, de term “aangesteld” of “gevestigd” voor Zijn speciale rol in de schepping en onze verlossing zou kunnen betekenen, in plaats van in het bestaan te zijn gebracht. Ze wezen er ook op dat dit zou kunnen verwijzen naar het begin van Christus' werk of Zijn komst in menselijke vorm (Zijn incarnatie), niet Zijn eeuwige goddelijke oorsprong. Ze benadrukten consequent de eeuwige voortbrenging van Christus uit de Vader, niet de schepping. Hij was er altijd!
  • Johannes 14:28: Jezus zegt: “Mijn Vader is groter dan ik.” Arianen namen deze uitspraak heel letterlijk om te betekenen dat Jezus inherent minder was in Zijn natuur en wezen dan God de Vader.¹²
  • Orthodox christelijk antwoord: Leiders zoals de heilige Hilarius legden uit dat Jezus sprak vanuit het perspectief van Zijn bereidwillige nederigheid in Zijn menselijke natuur, of dat Hij verwees naar de relationele orde binnen de Drie-eenheid (de Vader is de eeuwige bron uit wie de Zoon eeuwig wordt voortgebracht), niet naar een verschil in hun goddelijke essentie of macht.²¹ Zowel de Vader als de Zoon delen dezelfde, ene goddelijke natuur, perfect verenigd!
  • Kolossenzen 1:15: Hier wordt Jezus “de eerstgeborene van de hele schepping” genoemd. Arianen interpreteerden “eerstgeborene” als dat Jezus het eerste wezen was dat God schiep.¹²
  • Orthodox christelijk antwoord: Ze legden uit dat in de Joodse context van de Bijbel “eerstgeborene” vaak superioriteit, speciale eer, rang en opperste belangrijkheid betekende, in plaats van de eerste te zijn die in een tijdreeks werd gemaakt. Dus dit vers benadrukt de opperste rang en autoriteit van Christus over de gehele schepping, niet dat Hij er deel van uitmaakt van schepping op dezelfde wijze. Hij is Heer van allen!
  • Openbaring 3:14: Jezus wordt aangeduid als “de Amen, de getrouwe en waarachtige getuige, het begin van de schepping van God.” Arianen gebruikten “begin van de schepping van God” om te beargumenteren dat Christus het eerste geschapen wezen was.³⁷
  • Orthodox christelijk antwoord: Zij interpreteerden het Griekse woord voor “begin” (arche) in deze context als “oorsprong”, “bron” of “heerser” van Gods schepping. Dit betekent dat Christus degene is through whom alle schepping is ontstaan, de actieve agent in de schepping, niet het eerste dat geschapen is. Hij is de Schepper, niet het geschapene!
  • Marcus 13:32 / Mattheüs 24:36: In deze passages stelt Jezus dat Hij de dag of het uur van Zijn toekomstige wederkomst niet kent; alleen de Vader weet dat. Arianen voerden aan dat dit de beperkte kennis van Jezus aantoonde, en daarmee Zijn mindere goddelijkheid in vergelijking met de Vader.¹⁴
  • Orthodox christelijk antwoord: De Kerkvaders legden uit dat Jezus, in Zijn volledige menselijkheid, vrijwillig de volledige omvang van Zijn goddelijke kennis versluierde of ervoor koos deze niet uit te oefenen, of dat Hij sprak vanuit het perspectief van Zijn menselijk bewustzijn dat groeide in wijsheid. Dit deed niets af aan Zijn eeuwige goddelijke alwetendheid als God de Zoon. Hij is alwetend! Arianen wezen ook op andere passages in de Bijbel die de menselijkheid van Jezus, Zijn lijden, Zijn gebeden tot de Vader of Zijn gehoorzaamheid benadrukten, en voerden aan dat deze aantoonden dat Hij onderscheiden was van en ondergeschikt aan de Vader.¹⁴

Als reactie daarop benadrukten orthodoxe christelijke leiders en gelovigen het belang om naar de gehele Bijbel te kijken, in plaats van slechts enkele verzen uit te kiezen.¹⁴ Zij lieten zien hoe een groot aantal andere passages duidelijk en krachtig de ware en eeuwige goddelijkheid van Jezus verkondigen. Wat een troost is dat!

Enkele van de hoeksteenverzen voor het orthodoxe begrip waren onder meer:

  • Johannes 1:1: “In het begin was het Woord, en het Woord was bij God, en het Woord was God.” Dit was fundamenteel voor het bevestigen van Christus’ eeuwige voorbestaan, Zijn onderscheiden persoonlijkheid en Zijn volledige godheid. Hij is God!14
  • Johannes 1:14: “En het Woord is vlees geworden en heeft onder ons gewoond, en wij hebben Zijn heerlijkheid gezien, de heerlijkheid als van de eniggeborene van de Vader, vol van genade en waarheid.” Dit koppelt het goddelijke Woord uit Johannes 1:1 direct aan onze Heer Jezus Christus.
  • Johannes 10:30: Jezus verklaart: “Ik en de Vader zijn één.” Dit werd begrepen als een krachtige aanspraak op essentiële eenheid met God de Vader.
  • Johannes 8:58: Jezus zegt: “Voorwaar, voorwaar, Ik zeg u, vóórdat Abraham was, ben Ik.” Hier gebruikt Jezus de heilige naam van God, “IK BEN”, wat Zijn eeuwige zelfbestaan aantoont.
  • Filippenzen 2:5-11: Deze prachtige passage beschrijft Christus Jezus, “die, in de gestalte van God zijnde, het niet als een roof beschouwde aan God gelijk te zijn, maar Zichzelf ontledigd heeft door de gestalte van een dienstknecht aan te nemen en aan de mensen gelijk te worden…” Wat een nederigheid, wat een liefde!
  • Kolossenzen 2:9: “Want in Hem woont al de volheid van de Godheid lichamelijk.” Dit bevestigt dat de volledige goddelijke natuur in Christus verblijft. Al het goddelijke in Hem!
  • Vele andere passages waren ook essentieel, waaronder die waarin Jezus aanbidding ontvangt (wat alleen God toekomt), zonden vergeeft (een goddelijke macht) en goddelijke titels krijgt zoals “Heer” en “God”.

Dit hele debat laat ons krachtig zien dat het simpelweg citeren van Bijbelverzen niet altijd genoeg is. Hoe men interprets die verzen, en of die interpretatie past bij de algemene boodschap van de Schrift en het consistente geloof van de Kerk dat door de apostelen is overgeleverd, is absoluut cruciaal. De vroege Kerk leerde dat het juist begrijpen van de Schrift zorgvuldige studie, biddende reflectie en het luisteren naar de wijsheid vereist die God door de eeuwen heen via de geloofsgemeenschap en haar vertrouwde leraren heeft gegeven. Het ging niet alleen om individuele verzen, maar om het grootse, coherente getuigenis van de gehele Bijbel aangaande de persoon en het werk van Jezus Christus. De filosofische ideeën van die tijd beïnvloedden soms ook hoe bepaalde geschriften werden begrepen, zowel door Arianen als door hun tegenstanders, wat aantoont dat interpretatie niet in een vacuüm plaatsvindt.³ Maar Gods Woord leidt ons in zijn volheid altijd naar de waarheid!

Waarom werd het arianisme als zo'n gevaarlijke ketterij beschouwd en wat was de impact ervan op de Kerk en het Romeinse Rijk?

Arianisme was niet zomaar een klein theologisch meningsverschil; het werd door de vroege Kerk als een diepgaand gevaarlijke ketterij beschouwd omdat het de kern raakte van wat wij geloven en hoe wij ons geloof in de praktijk brengen. De gevolgen waren verstrekkend.

Waarom was het arianisme zo gevaarlijk? De kern van de zaak:

  • Het veranderde fundamenteel wie Jezus is: Het meest kritieke punt was dat het Arianisme een andere Jezus presenteerde. In plaats van de eeuwige Zoon van God, gelijkwaardig aan de Vader, leerden de Arianen dat Jezus een geschapen wezen was. Hoe bijzonder of volmaakt Hij ook was, Hij bleef een schepsel, niet de Schepper.² Dit was een enorme afwijking van het apostolische begrip van Christus’ goddelijke identiteit. Het was alsof de Kerk werd verteld dat haar Heer en Heiland, Degene die voor ons stierf, niet in de volle zin God was. Dat verandert alles!
  • Het had ernstige gevolgen voor de redding: Dit was een enorme zorg voor de Kerkvaders, en dat zou het voor ons ook moeten zijn! Als Jezus niet volledig God was, hoe zou Hij de mensheid dan werkelijk kunnen redden van zonde en dood? Hoe zou een geschapen wezen de oneindige kloof kunnen overbruggen tussen een heilige, eeuwige God en ons, gevallen en sterfelijke mensen? De consistente leer van trouwe leiders zoals Athanasius was dat alleen God Zelf, door de menselijke natuur aan te nemen, zo'n machtige redding kon bewerkstelligen.² Als Jezus minder dan volledig goddelijk zou zijn, liep onze hele hoop op verlossing, op het rechtgezet worden met God, gevaar.
  • Het beïnvloedde de christelijke aanbidding: Vanaf de allereerste dagen aanbaden christenen Jezus Christus en boden Hem gebeden en aanbidding aan die alleen aan God toekomen. Als Jezus een schepsel was, zoals de arianen beweerden, dan zou het aanbidden van Hem een ernstige dwaling zijn, mogelijk zelfs een vorm van afgoderij — het richten van aanbidding op een geschapen wezen in plaats van op de enige ongeschapen God.⁸ Dit daagde de kern van het christelijke devotionele leven uit: hoe wij verbinding maken met God.
  • Het vervormde de aard van God als Drie-eenheid: Het Arianisme presenteerde een ander beeld van God. Het orthodoxe christelijke geloof begreep God als een Drie-eenheid: Vader, Zoon en Heilige Geest, drie onderscheiden Personen die één goddelijke essentie delen, gelijkwaardig en eeuwig, in volmaakte liefde en eenheid. Het Arianisme, door de Zoon tot een geschapen en ondergeschikt wezen te maken (en vaak een soortgelijke status voor de Heilige Geest te impliceren), ontmantelde deze prachtige en mysterieuze waarheid over Gods eigen innerlijke leven en wezen.² Het veranderde wie God is!

Impact op de Kerk:

  • Diepe verdeeldheid en onenigheid: De Ariaanse controverse veroorzaakte enorme onrust en bittere verdeeldheid binnen de christelijke kerk die vele decennia duurde, bijna een eeuw in haar meest intense fasen.³ Bisschoppen voerden verhitte discussies met andere bisschoppen, gemeenten raakten verdeeld en er heerste wijdverspreide onrust. Het was een pijnlijke periode van intern conflict voor het gezin van God. Maar zelfs in verdeeldheid kan God werken!
  • Geforceerde verduidelijking van de leer: Maar uitdagingen kunnen vaak leiden tot groei en grotere helderheid. Het intense debat dat door het Arianisme werd aangewakkerd, dwong de Kerk om heel diep na te denken, de Schriften met hernieuwde focus te bestuderen en met veel grotere precisie te verwoorden wat zij werkelijk geloofde over de persoon van Jezus Christus en de aard van de Drie-enige God. Deze intellectuele en spirituele arbeid leidde direct tot de formulering van de Geloofsbelijdenis van Nicea en verdere krachtige theologische ontwikkelingen door de Kerkvaders.¹² Het was alsof de druk van de ketterij hielp om de uitdrukking van Gods waarheid te verfijnen en te polijsten, waardoor deze nog helderder ging schijnen!
  • Opkomst van grote verdedigers van het geloof: In dit tijdperk liet God buitengewone theologen en leiders opstaan zoals Athanasius, Hilarius van Poitiers en de Cappadocische Vaders, die moedig en briljant het orthodoxe geloof verdedigden en uitlegden voor toekomstige generaties.⁹ God heeft altijd Zijn kampioenen!

Impact op het Romeinse Rijk:

  • Bedreiging voor de politieke stabiliteit: De Romeinse keizers, in het bijzonder Constantijn die het christendom had gelegaliseerd, waren zeer bezorgd dat dergelijke diepe verdeeldheid binnen de Kerk zou kunnen overslaan en instabiliteit en onenigheid zou kunnen veroorzaken in het uitgestrekte Romeinse Rijk.³ Religieuze vrede werd vaak gezien als essentieel voor de vrede in het rijk.
  • Keizerlijke betrokkenheid bij kerkelijke zaken: Vanwege deze zorg voor stabiliteit raakten keizers zwaar betrokken bij het proberen op te lossen (of soms, helaas, verergeren) van deze theologische geschillen. Zij riepen kerkelijke concilies bijeen (zoals Nicea), verbanden soms bisschoppen die niet op één lijn lagen met hun voorkeursstandpunt, en promootten zelfs bepaalde geloofsbelijdenissen boven andere.⁷ Dit schiep een belangrijk precedent voor de voortdurende relatie tussen de staat en de kerk, waarbij politieke macht vaak kruiste met religieuze zaken. God kan zelfs keizers gebruiken voor Zijn doeleinden!
  • Wijdverspreide sociale onrust: Deze theologische debatten waren niet alleen voor geleerden of kerkraden. Gewone mensen—kooplieden, ambachtslieden, kopers op de markt—waren vaak hartstochtelijk betrokken bij deze discussies! De heilige Gregorius van Nyssa beschreef beroemd hoe je in Constantinopel, als je naar de prijs van brood vroeg, een hele preek kon krijgen over de vraag of de Zoon verwekt of onverwekt was.³ Er waren zelfs gevallen van openbare demonstraties en ongeregeldheden toen mensen de ene of de andere kant steunden.⁷ Dit laat zien hoe diep geloofskwesties de samenleving raakten en hoeveel deze waarheden betekenden voor alledaagse gelovigen.

De Ariaanse controverse laat ons zien hoe onderling verbonden theologie, aanbidding en redding werkelijk zijn. Een verandering in het begrip van wie Jezus is, heeft onvermijdelijk invloed op hoe redding wordt begrepen en hoe God wordt aanbeden. Hoewel de ketterij een pijnlijke en verdeeldheid zaaiende periode was, fungeerde het ook als een cruciale katalysator die de Kerk aanzette tot een helderdere en nauwkeurigere formulering van haar fundamentele overtuigingen over God en Christus, waarheden die ons vandaag de dag nog steeds ondersteunen en hoop geven. De grote “wereldse” gevolgen benadrukken ook hoe in dat tijdperk theologische eenheid als essentieel werd beschouwd voor het welzijn van de staat zelf. Maar door dit alles heen zegevierde Gods waarheid!

Als het arianisme ooit zo wijdverspreid was, waarom is het dan uiteindelijk verdwenen?

Het Arianisme was geruime tijd een krachtige en invloedrijke beweging. Het was bijzonder sterk in het oostelijke deel van het Romeinse Rijk en was eeuwenlang de voornaamste vorm van christendom onder vele Germaanse stammen.² Maar zoals een grote golf die uiteindelijk zijn kracht verliest en zich terugtrekt van de kust, maakte het Arianisme langzaam plaats voor de blijvende kracht van de orthodoxie van Nicea, de waarheid die de tand des tijds doorstaat! De neergang was geen gebeurtenis van één nacht, maar een geleidelijk proces dat zich over verschillende eeuwen voltrok.

Verschillende sleutelfactoren, allemaal onderdeel van Gods prachtige plan, droegen bij aan het uiteindelijke vervagen van het arianisme:

  • Theologische kracht en helderheid van de Niceense orthodoxie: De verdedigers van het geloof van Nicea, waaronder briljante geesten zoals de heilige Athanasius, de heilige Hilarius van Poitiers en de Cappadocische vaders, presenteerden een krachtige en consistente theologische visie. Zij pleitten overtuigend voor de volledige goddelijkheid van Christus op basis van de Schrift en gezond verstand, waarbij ze soms zelfs elementen uit de Griekse filosofie gebruikten om hun standpunten te verduidelijken.⁷ De geloofsbelijdenis van Nicea zelf, met haar heldere en onmiskenbare taal, bood een solide en verenigende standaard voor wat het ware christelijke geloof was.¹² De waarheid over Jezus, als volledig God en volledig mens, resoneerde diep met de spirituele behoeften van mensen en het krachtige getuigenis van de Schrift. Gods waarheid is altijd overtuigend!
  • Gebrek aan eenheid onder Arianen: In tegenstelling tot het relatief verenigde front dat door de Niceense partij werd gepresenteerd (vooral nadat de eerste debatten waren beslecht), waren de Arianen zelf nooit een enkele, samenhangende groep. Ze waren vaak verdeeld in verschillende facties met uiteenlopende overtuigingen—zoals de Homoiousianen (die zeiden dat de Zoon van gelijkaardige substantie aan de Vader), de Homoians (die zeiden dat de Zoon als de Vader, waarbij “substantie”-taal werd vermeden), en de meer radicale Anomoeërs (die zeiden dat de Zoon unlike de Vader).² Zij produceerden vele verschillende en soms tegenstrijdige geloofsbelijdenissen. Deze interne verdeeldheid en het verschuivende theologische landschap verzwakten uiteindelijk hun beweging. Het is moeilijk voor een leer om stand te houden en te blijven bestaan wanneer deze voortdurend verandert of vele verschillende versies kent. Waarheid is consistent!
  • Keizerlijke steun verschoof uiteindelijk naar de orthodoxie: Hoewel sommige eerdere Romeinse keizers, zoals Constantius II en Valens, het arianisme steunden of tolereerden, veranderde dit aanzienlijk onder latere keizers. Een enorm keerpunt was toen keizer Theodosius I, aan het eind van de 4e eeuw, het nicenisch christendom tot de officiële staatsgodsdienst van het Romeinse Rijk maakte (via het Edict van Thessalonica in 380 na Christus). Het Concilie van Constantinopel in 381 na Christus, eveneens bijeengeroepen door Theodosius, bevestigde de geloofsbelijdenis van Nicea opnieuw en bracht een beslissende slag toe aan het arianisme binnen het Rijk.⁵ Deze keizerlijke steun gaf de nicenische orthodoxie een groot voordeel en duwde het arianisme politiek en sociaal naar de marge binnen de Romeinse wereld. God kan de harten van koningen veranderen!
  • Bekering van Ariaanse Germaanse koninkrijken tot het Niceense christendom: Eeuwenlang had het arianisme een bolwerk gevonden onder verschillende Germaanse volkeren. Maar na verloop van tijd bekeerden deze Ariaanse koninkrijken zich geleidelijk tot het Niceense christendom. Een van de beroemdste voorbeelden is de bekering van de Visigoten in Spanje onder hun koning Reccared tijdens het Derde Concilie van Toledo in 589 na Christus.¹² Eerder was de bekering van de Franken onder koning Clovis I tot het Niceense christendom (rond 496 na Christus) ook een belangrijk keerpunt dat de Ariaanse invloed in West-Europa verzwakte.¹² Naarmate deze machtige koninkrijken het Niceense geloof omarmden, verloor het arianisme zijn belangrijkste steunpunten. Gods koninkrijk breidt zich uit!
  • De inherente theologische zwakheden van het Arianisme: Sommige historici en theologen suggereren dat het Arianisme, met zijn idee van een geschapen en mindere Zoon, uiteindelijk niet voldeed aan de diepste spirituele en theologische behoeften waar het orthodoxe begrip van Christus in voorzag.³⁹ De volledige goddelijkheid van Christus werd gezien als essentieel voor een sterk begrip van redding, aanbidding en de aard van God zelf. Een geloofssysteem dat een verminderde Verlosser presenteert, kan op de lange termijn minder overtuigend blijken en minder in staat zijn om de krachtige levensvragen te beantwoorden. Mensen hongeren naar de volheid van God!
  • Verlies van invloed in belangrijke centra en onder dynamische leiders: Er is ook een visie dat het Arianisme zijn aantrekkingskracht begon te verliezen in de belangrijkste culturele en intellectuele centra van de christelijke wereld. Het is er mogelijk niet in geslaagd om consequent het soort dynamische, ondernemende kerkleiders aan te trekken en te behouden die de vitaliteit ervan konden waarborgen en verspreiden naar toekomstige generaties, in tegenstelling tot de Niceense zijde die figuren van enorme statuur en blijvende invloed had.³⁹ God verwekt leiders voor Zijn waarheid!

De neergang van het Arianisme was dus niet aan één ding te wijten, maar aan een complexe combinatie van theologisch debat, politieke verschuivingen, culturele assimilatie (naarmate Germaanse stammen meer geïntegreerd raakten met de Romeins-Niceense bevolking), en de interne zwakheden en verdeeldheid binnen de Ariaanse beweging zelf. De uiteindelijke triomf van de Niceense orthodoxie was geen snelle of gemakkelijke overwinning na het Concilie van Nicaea in 325 na Christus. Het was een lang, vaak uitdagend proces dat generaties overspande, met enorm intellectueel werk, toegewijde pastorale zorg, complexe politieke onderhandelingen en het onwankelbare getuigenis van talloze gelovigen die vasthielden aan het apostolische geloof in Jezus Christus als volledig God en volledig Verlosser. Deze lange reis toont het doorzettingsvermogen dat nodig is om theologische waarheid te vestigen en te behouden in diverse culturen en uitdagende historische tijden. Om echt te kunnen voortbestaan, moet een religieus systeem niet alleen intellectueel solide zijn, maar ook spiritueel vervullend en praktisch werkbaar voor zijn volgelingen. Het Arianisme, met zijn niet-volledig-goddelijke Christus, heeft uiteindelijk wellicht moeite gehad om te concurreren op de “spirituele markt” tegen het rijkere begrip van redding en het diepere devotionele leven dat het Niceense christendom bood.³⁹ Gods waarheid heeft altijd het laatste woord!

Bestaat het arianisme vandaag de dag nog steeds, of zijn er in de moderne wereld overtuigingen die erop lijken?

Je vraagt je misschien af of het arianisme, dat zo'n grote beweging was in de vroege kerk, vandaag de dag nog steeds op een georganiseerde manier bestaat. De historische ariaanse kerken en de specifieke ariaanse beweging die in die vroege eeuwen voor zoveel debat zorgde—met haar specifieke concilies, geloofsbelijdenissen en keizerlijke politiek—zijn uiteindelijk verdwenen en uitgestorven.² Je zult vandaag de dag in je buurt geen kerken vinden die zichzelf in diezelfde historische zin “ariaans” noemen.

Maar als een echo die door de tijd echoot, zijn sommige kernideeën die het Arianisme kenmerkten in verschillende vormen door de christelijke geschiedenis heen weer opgedoken en kunnen ze worden gevonden in sommige groepen en leringen in onze moderne wereld.⁴ De centrale Ariaanse ideeën — vooral het ontkennen van Jezus Christus' volledige, gelijke goddelijkheid met God de Vader, en het verwerpen van de leer van de Drie-eenheid — zijn de belangrijkste tekenen van deze Ariaans-achtige overtuigingen. Groepen die dergelijke opvattingen aanhangen, worden vaak in brede zin “niet-trinitarisch” genoemd. Het lijkt erop dat de theologische vragen die het Arianisme in de 4e eeuw opwierp, vooral over het mysterie van de Godheid en het verlangen naar wat een eenvoudigere of meer “rationele” verklaring lijkt, discussie- en verschilpunten blijven.

Wanneer we nadenken over moderne groepen die overtuigingen hebben met overeenkomsten met het historische arianisme, is het altijd belangrijk om het onderwerp met zorg en een liefdevol, pastoraal hart te benaderen.

  • Jehovah’s getuigen zijn een hedendaagse groep wier begrip van Christus enkele opmerkelijke parallellen vertoont met het Arianisme. Zij leren dat Jezus Christus Gods eerste en grootste schepping is, dat hij de aartsengel Michaël was voordat hij naar de aarde kwam, en dat hij ondergeschikt is aan Jehovah God, de Vader. Zij verwerpen expliciet de leer van de Drie-eenheid.⁴
  • Historically, klassiek unitarisme benadrukte ook de absolute eenheid van God en zag Jezus vaak als een uitzonderlijk mens, een groot moreel leraar of een profeet, niet als goddelijk in de trinitarische zin van gelijke en eeuwige status met God de Vader.¹² (Het is goed om op te merken dat het moderne unitarisch universalisme een zeer diverse beweging is, en vragen over Christus voor veel van haar volgelingen vandaag de dag wellicht niet centraal staan).
  • Naast deze bekendere groepen kunnen er andere kleinere religieuze bewegingen of individuen binnen verschillende christelijke tradities die opvattingen kunnen aanhangen die lijken op het Arianisme, zelfs als ze dat specifieke label niet gebruiken of zich niet bewust identificeren met het historische Arianisme.⁴

Sommige theologen spreken ook over een subtielere, wellicht onbedoelde vorm van arianisme—wat een schrijver “de geest van het arianisme” heeft genoemd.⁶ Dit kan zelfs binnen reguliere christelijke kringen gebeuren als Jezus vooral wordt gezien als een groot moreel voorbeeld, een krachtige menselijke leraar of een sociale hervormer, in plaats van volledig te worden omarmd en begrepen als de goddelijke Zoon van God, gelijk en eeuwig met de Vader. Een dergelijke vermindering van Christus' volledige goddelijkheid kan gebeuren als mensen “slecht gecatechiseerd” zijn (niet goed onderwezen in de kernleerstellingen van het geloof) of als hun overtuigingen over wie Jezus werkelijk is “vaag” of onderontwikkeld blijven.⁶ Dit is een zachte herinnering voor ons allemaal aan hoe belangrijk helder onderwijs is, en hoe essentieel het is om een stevige greep te hebben op wie de Bijbel en de historische Kerk verklaren dat Jezus is. Zonder een solide basis in de trinitarische theologie kunnen gelovigen onbedoeld afdrijven naar opvattingen die, hoewel misschien niet expliciet ariaans, een volledig en robuust begrip van Christus' persoon en Zijn machtige werk kunnen ondermijnen.

Conclusie: Vasthouden aan de wonderbaarlijke waarheid van Jezus

Wat een reis is het geweest om deze eeuwenoude vragen rondom het arianisme te verkennen! Deze terugblik op de kerkgeschiedenis laat ons zien hoe kostbaar de waarheid over onze Heer Jezus Christus werkelijk is. De ariaanse controverse was een serieuze en langdurige uitdaging, een die de vroege Kerk tot in haar kern schokte. Toch heeft de Kerk, door dit alles heen, geleid door de Heilige Geest en het getrouwe getuigenis van moedige leiders, de wonderbaarlijke, levengevende waarheid bevestigd dat Jezus Christus volledig God is, de eeuwige Zoon, van één wezen met de Vader. Halleluja!

Hij is niet zomaar een groot leraar, een profeet of een geschapen wezen, hoe bijzonder ook. Hij is God de Zoon, die van eeuwigheid tot eeuwigheid in volmaakte eenheid en liefde met de Vader en de Heilige Geest bestaat. Dit is het geloof dat gelovigen al tweeduizend jaar staande houdt. Het is het geloof dat ons hoop geeft in het aangezicht van de zonde, vrede te midden van stormen en de belofte van het eeuwige leven. Wat een Verlosser!

Mogen wij allen die deze dingen proberen te begrijpen, worden aangemoedigd om het krachtige mysterie van de Drie-eenheid en de glorieuze waarheid van wie Jezus is, te koesteren. Laten we vasthouden aan dit prachtige geloof, dat door generaties heen is doorgegeven, en ons verheugen in onze geweldige, drie-enige God—Vader, Zoon en Heilige Geest. Want in het kennen van Hem, en in het kennen van Zijn Zoon, Jezus Christus, vinden we de weg naar het ware leven, overvloedige vreugde en overwinning elke dag opnieuw! God zegene u!




Reacties

Een reactie plaatsen

Share to...