Traagheid is een van de zeven hoofdzonden en ja, het is een zonde. In de christelijke leer betekent het meer dan luiheid. Traagheid, ook wel acedia genoemd, is een droefheid of vermoeidheid ten opzichte van de goede dingen van God: het hart wil niet langer wat God aanbiedt en stopt daarom met zich naar Hem toe te bewegen.
Spreuken geeft het beeld in één regel: "Gelijk de deur zich op haar hengsels wendt, zo de luiaard op zijn bed" (Spreuken 26:14). De deur beweegt de hele dag en komt nergens. De oude christelijke schrijvers kenden traagheid precies in deze vorm. Het kan eruitzien als stil liggen, en het kan eruitzien als rusteloze bedrijvigheid, in en uit gaan, draaien en keren. In beide gevallen is de ziel gestopt met zich naar God toe te bewegen.
Een woord voordat we verder gaan. Als wat op u drukt een zwaarte is die u niet hebt gekozen, met slapeloosheid, leegte of gedachten om een einde aan uw leven te maken, bent u niet lui ten opzichte van God en is dit niet de zonde die deze schrijvers beschrijven. Praat vandaag alstublieft met een arts of iemand die u vertrouwt. In de Verenigde Staten kunt u op elk uur gratis en vertrouwelijk bellen of sms'en naar 988, de Suicide and Crisis Lifeline; bel elders uw lokale alarmnummer.

Hoe beschrijft de Catechismus traagheid?
De Catechismus van de Katholieke Kerk noemt traagheid onder de hoofdzonden, de zonden die "andere zonden, andere ondeugden voortbrengen", die de christelijke ervaring heeft onderscheiden "naar het voorbeeld van de heilige Johannes Cassianus en de heilige Gregorius de Grote". De lijst is kort: "Het zijn hoogmoed, hebzucht, afgunst, toorn, onkuisheid, gulzigheid en traagheid of acedia" (paragraaf 1866). Hoe een lijst van acht van een monnik de bekende zeven werd, wordt verteld in Staan de 7 hoofdzonden in de Bijbel?
De Catechismus plaatst traagheid onder de zonden tegen de liefde tot God, wat de reden is waarom het zo ernstig is: "acedia of geestelijke traagheid gaat zo ver dat zij de vreugde die van God komt weigert en een afkeer heeft van de goddelijke goedheid" (paragraaf 2094). Dat is de kern ervan. De trage persoon is gestopt zich te verheugen in God en vindt Gods goedheid vervolgens vermoeiend.
De Catechismus komt acedia een derde keer tegen, in zijn onderricht over het gebed, als een bekoring die mensen overkomt die onachtzaam zijn geworden. Het gebruikt een oud woord in een oude betekenis. Wanneer de geestelijke schrijvers hier over depressie spreken, bedoelen ze een neerslachtigheid van het hart in het gebed die volgt op verwaarlozing, niet de ziekte die een arts behandelt: "De geestelijke schrijvers verstaan hieronder een vorm van neerslachtigheid door een laks ascetisch leven, afnemende waakzaamheid, onachtzaamheid van het hart." Het voegt er een zacht woord aan toe: "De nederigen zijn niet verrast door hun benauwdheid; het leidt hen ertoe meer te vertrouwen, standvastig vol te houden" (paragraaf 2733).

Wat is acedia?
Acedia is het Griekse akēdia. Johannes Cassianus, die onder de woestijnvaders had geleefd en hun leer had opgeschreven, gaf het in het Grieks en daarna in gewone woorden, als dat "wat we vermoeidheid of benauwdheid van het hart kunnen noemen". Hij zei dat het een monnik trof "rond het zesde uur", rond het middaguur, "als een koorts die hem op vaste tijden aangrijpt", en dat sommige oudsten het "de middagduivel noemden waarover in de negentigste Psalm wordt gesproken". In de meeste Engelse Bijbels is dat Psalm 91, en de King James heeft daar geen duivel, alleen "de verwoesting die op de middag verwoest" (Psalm 91:6). De oudsten lazen de oudere nummering en bewoordingen die de katholieke Douay-Rheims nog steeds aanhoudt: "van de inval, of van de middagduivel" (Psalm 90:6).
Cassianus' beschrijving van de middaguren had geschreven kunnen zijn over een middag aan een bureau. De getroffen monnik "kijkt angstig deze kant op en die kant op, en zucht dat geen van de broeders hem komt opzoeken, en gaat vaak zijn cel in en uit, en staart vaak naar de zon, alsof die te langzaam ondergaat". Hij besluit dat elk ander klooster heiliger is dan het zijne. Hij kan niet lezen, kan niet tot rust komen, kan niet blijven. Dat is de deur op zijn hengsels.

Hoe definieerde Thomas van Aquino traagheid?
Thomas van Aquino wijdde een hele vraag aan traagheid Summa Theologiae. In navolging van Johannes Damascenus noemt hij het "een drukkende droefheid, die, wel te verstaan, zo zwaar op de geest van de mens drukt, dat hij niets wil doen", en noemt dan precies waar de droefheid over gaat: "traagheid, zoals wij die hier begrijpen, duidt op droefheid om het geestelijk goed". Het tegenovergestelde is vreugde in God. Het eigenlijke effect van naastenliefde, schrijft hij, "is vreugde in God", terwijl traagheid "droefheid is over het geestelijk goed voor zover het een goddelijk goed is".
Daarom noemt Aquino traagheid in haar soort een doodzonde: ze stelt zich op tegen de liefde. Maar hij is voorzichtig. Een zonde wordt pas een doodzonde met "de instemming van de rede", en de eerste tekenen van vermoeidheid zijn dat nog niet. "Onvolmaakte bewegingen van traagheid zijn te vinden bij heilige mannen", zegt hij, "maar ze bereiken niet de instemming van de rede". Je droog voelen in het gebed is niet hetzelfde als je afkeren van God.
Hij vond in traagheid ook een verband met de sabbat. Het gebod om de sabbat te heiligen, zegt hij, "gebiedt impliciet de geest om in God te rusten", en traagheid is "droefheid van de geest over het goddelijk goed", wat in strijd is met die rust. Dus de trage persoon heeft te weinig rust, van de enige soort die ertoe doet.
In navolging van Gregorius de Grote somt Thomas van Aquino op wat er uit luiheid voortkomt. Gregorius wees er zes “dochters” aan toe: “boosaardigheid, wrok, kleinhartigheid, wanhoop, traagheid met betrekking tot de geboden, en het dwalen van de geest naar ongeoorloofde zaken.” Van Aquino legt de volgorde uit. Mensen die geen vreugde vinden in geestelijke zaken, zegt hij, “nemen hun toevlucht tot lichamelijke genoegens.” Het hart dat niet wil rusten in God, gaat elders op zoek naar rust.

Wat zegt de Bijbel over traagheid?
Het woord “luiheid” komt nooit voor in de Statenvertaling, maar de luie persoon wel, keer op keer. “Lui” komt 15 keer voor, “luiheid” twee keer en “luiaard” zes keer, en 18 van die 23 keer staan in Spreuken. Andere vertalingen verwoorden deze verzen anders, dus hun aantallen zullen verschillen.
Spreuken onderwijst door middel van beelden. De mier, die niemand heeft om haar te bevelen, “bereidt haar brood in de zomer,” terwijl de luiaard vraagt om “een weinig slaap, een weinig sluimering, een weinig de handen samenvouwen om te slapen” (Spreuken 6:6–10). De luie man “verbergt zijn hand in zijn boezem, en wil die niet eens meer naar zijn mond brengen” (Spreuken 19:24). Hij heeft excuses klaar: “Er is een leeuw op de weg; een leeuw is op de straten” (Spreuken 26:13). Hij “wil niet ploegen vanwege de kou” en heeft niets bij de oogst (Spreuken 20:4). En toch wil hij alles hebben: “De ziel van de luiaard begeert, en heeft niets” (Spreuken 13:4).
Het droevigste beeld is een veld. “Ik kwam langs het veld van de luiaard, en langs de wijngaard van de man zonder verstand; En zie, het was helemaal overwoekerd met doornen, en brandnetels hadden het oppervlak bedekt, en de stenen muur ervan was afgebroken” (Spreuken 24:30–31). Niemand had die wijngaard vernield. Hij was simpelweg verwaarloosd. De schrijver keek ernaar, “en ontving onderricht” (Spreuken 24:32).
Het woord komt één keer voor in de Evangeliën, in de gelijkenis van de talenten van Jezus. De dienaar die het geld van zijn meester begroef, wordt “slechte en luie” genoemd (Mattheüs 25:26). Luister naar zijn reden: “Ik wist van u dat u een streng man bent … En ik was bevreesd, en ging heen en verborg uw talent in de aarde” (Mattheüs 25:24–25). Achter zijn traagheid lag een verkeerd beeld van zijn meester. Dat is ook de wortel van acedia: het hart dat niet langer gelooft dat God goed is, wil niet voor Hem werken. Paulus’ antwoord is het tegenovergestelde: “Wees niet traag in uw ijver; wees vurig van geest; dien de Heere” (Romeinen 12:11).

Spreken orthodoxe en protestantse christenen over traagheid?
Ja, op hun eigen manier. De orthodoxen bidden er bij naam tegen. In het vastengebed van de heilige Efraïm, dat in de weken van de vastentijd wordt gebeden, vragen zij: “O Heer en Meester van mijn leven, neem van mij de geest van luiheid, wanhoop, heerszucht en ijdele praat. Maar geef liever de geest van kuisheid, nederigheid, geduld en liefde aan Uw dienaar.” Luiheid staat voorop in dat gebed, en wanhoop direct daarna, dezelfde combinatie die Gregorius zag.
De gereformeerde en presbyteriaanse kerken onderwijzen de zonde niet via de lijst van zeven. De Westminster Larger Catechism onderwijst het via de Tien Geboden, en dezelfde fout verschijnt daar. Onder de zonden tegen het eerste gebod noemt het “lauwheid en doodsheid in de dingen van God.” Onder de zonden tegen het vierde, de sabbat, noemt het “alle achteloze, nalatige en onrendabele uitvoering ervan, en het moe worden ervan,” en “alle ontheiliging van de dag door ledigheid.” Van Aquino had luiheid ook aan de sabbat gekoppeld. De woorden verschillen van kerk tot kerk, maar de fout die ze benoemen is dezelfde: een vermoeidheid die zich van God afkeert.

Is traagheid hetzelfde als luiheid?
Ze overlappen elkaar, maar luiheid gaat dieper. Luiheid gaat over werk dat niet gedaan is. Luiheid in christelijke zin gaat over liefde die bekoeld is, en het kan in een zeer druk persoon wonen. De luie man in Spreuken en de rusteloze monnik in de cel van Cassianus lijden aan hetzelfde op verschillende diepten. Wat de Schrift zegt over ledigheid en dagelijks werk is verzameld in is luiheid een zonde?
Rust is ook geen luiheid. God gebiedt het. Toen de apostelen terugkwamen om Jezus alles te vertellen wat ze hadden gedaan, met zovelen die “kwamen en gingen” dat “ze zelfs geen tijd hadden om te eten,” zei Jezus: “Komt u zelf in een afgelegen plaats, en rust een poosje” (Markus 6:31). Rust die met God wordt genomen, is een deel van het geneesmiddel tegen luiheid.

Hoe overwinnen christenen traagheid?
De woestijnmonniken zeiden: blijf, en werk. Cassianus vertelt hoe hij ooit tegen abt Mozes zei dat acedia hem zwaar had geteisterd, en dat hij er alleen van bevrijd kon worden door direct naar abt Paulus te rennen. Mozes antwoordde: “Je hebt jezelf er niet van bevrijd, maar jezelf er juist aan overgegeven als zijn slaaf en onderdaan.” De monniken hadden een gezegde van de oude vaders van Egypte: “dat een monnik die werkt door slechts één duivel wordt aangevallen; maar een ledigganger wordt gekweld door talloze geesten.” Luiheid wordt bestreden door het volgende kleine getrouwe ding te doen waar we zijn: het gebed, het lezen, de afwas, het telefoontje.
Van Aquino voegt een remedie voor de geest toe. Sommige verleidingen kunnen het beste worden ontvlucht door weg te rennen, zegt hij, maar luiheid wordt verslagen door bij de gedachte aan God te blijven, “omdat hoe meer we nadenken over geestelijke goederen, hoe aangenamer ze voor ons worden, en terstond sterft de luiheid weg.” Vreugde wordt opnieuw geleerd door te kijken naar wat goed is. We lezen het Evangelie wanneer we er geen zin in hebben, en langzaam wordt het weer zoet.
En we bidden eerlijk, zoals de Catechismus zegt dat de nederigen doen, en laten onze nood ons ertoe leiden “om meer te vertrouwen, om vast te houden in standvastigheid.” De deur op zijn scharnieren kan zichzelf niet stoppen. Hij heeft een hand nodig. Jezus biedt de zijne aan: “Kom naar Mij toe, allen die vermoeid en belast zijn, en Ik zal u rust geven” (Mattheüs 11:28).


Een reactie plaatsen