“Angels We Have Heard on High” is een Frans kerstlied, Engelen in onze velden, dat James Chadwick in 1860 naar het Engels vertaalde. Chadwick was een katholieke priester en werd later bisschop van Hexham en Newcastle, in het noorden van Engeland. Niemand weet wie de Franse tekst schreef en de oudste druk die ooit is gevonden, stamt uit 1805 in Marseille. Het bezingt de nacht waarover Lucas ons vertelt, toen herders bij Bethlehem de engelen hoorden, en het refrein, Gloria in excelsis Deo, is de eerste regel van de engelen zelf in het Latijn, “Ere zij God in de hoogste” (Lucas 2:14).
In het eerste couplet zingen de engelen boven de velden en de bergen echoën hen, en daarna stemt iedereen in de kerk in met het Gloria, zodat de mensen die zingen de laatste echo van alles worden. De toelichting bij de melodie op Hymnary.org schrijft de aantrekkingskracht van het lied toe aan dat refrein, “al die trapsgewijze frasen waarin mensen het koor van de engelen imiteren”. Het kerstlied heeft zijn plek naast de andere in De grote kersthymnen en kerstliederen, met hun schrijvers en data.

De tekst van Angels We Have Heard on High
Hier zijn de vier coupletten zoals de liedboeken ze nu drukken, en elke regel ervan was al in 1916 gedrukt.
Engelen hoorden wij in de nacht,
Zachtjes zingend over de velden,
En de bergen antwoordden
Met het weergalmen van hun vreugdevolle klanken.
Gloria in excelsis Deo,
Gloria in excelsis Deo.Herders, waarom dit jubeljaar?
Waarom rekken jullie je vreugdevolle klanken?
Wat is het blijde nieuws
Dat jullie hemelse lied inspireert?
Gloria in excelsis Deo,
Gloria in excelsis Deo.Kom naar Bethlehem en zie
Hem wiens geboorte de engelen zingen;
Kom, aanbid op de knieën
Christus de Heer, de pasgeboren Koning.
Gloria in excelsis Deo,
Gloria in excelsis Deo.Zie Hem in een kribbe gelegd,
Die het koor van engelen prijst;
Maria, Jozef, verleen uw hulp,
Terwijl wij onze harten in liefde verheffen.
Gloria in excelsis Deo,
Gloria in excelsis Deo.
De meeste moderne gezangboeken, zo merkt Hymnary.org op, drukken slechts de eerste drie verzen af. Wij zingen het Gloria tweemaal in elk refrein vanwege Edward Shippen Barnes, die de harmonie maakte die veel gezangboeken herdrukken voor het Nieuw Kerkgezangboek van 1937. Hij nam het noot voor noot over van een arrangement dat in 1891 werd gepubliceerd door Charles Hutchins, een anglicaanse kerkmuzikant, dat een enkel Gloria bevatte, en hij voegde er een tweede aan toe om het compleet te maken.

Wat betekent Gloria in excelsis Deo?
Het betekent “Eer aan God in de hoogste hemelen”, het eerste wat de engelen zongen. Lucas vertelt ons dat toen de engel de herders het nieuws had gebracht, “plotseling was er bij de engel een menigte van het hemelse leger die God prees en zei: Eer aan God in de hoogste hemelen, en op aarde vrede, in mensen een welbehagen” (Lucas 2:13–14). Katholieke bijbels vertaald uit het Latijn, zoals de Douay-Rheims, geven de tweede helft weer als “op aarde vrede aan mensen van goede wil”. Het Latijn van het kerstlied is echter een beetje anders dan dat van de Latijnse Bijbel, die zegt Gloria in altissimis Deo. De woorden in excelsis komen uit de Mis, waar het lied van de engelen de eerste regel werd van een langer loflied, het Gloria.
Al heel vroeg voegden christenen meer lofregels toe aan de woorden van de engelen, en het gezang dat zij maakten gaat in één vorm ten minste terug tot de derde eeuw. Het oude boek met de levens van de pausen, de Liber pontificalis, zegt dat het in de Mis terechtkwam met Kerstmis. Paus Telesphorus, zo staat er, beval dat er op de nacht van de geboorte van de Heer Missen zouden worden opgedragen, “en dat het engelengezang, dat wil zeggen Gloria in Excelsis Deo, vóór het offer zou worden gezegd”. Rond het jaar 500 liet paus Symmachus het op elke zondag en ook op de feesten van martelaren zeggen, hoewel aanvankelijk alleen door bisschoppen. Dus het lied van de engelen werd voor het eerst gezongen bij het altaar op kerstnacht, en van daaruit verspreidde het zich naar elke zondag.
In de katholieke Mis wordt het Gloria nog steeds weggelaten op de zondagen van de Advent, want de Algemene Instructie van het Romeins Missaal zegt dat het “wordt gezongen of gezegd op zondagen buiten de tijden van Advent en Vasten”, en op de Geboortedag van de Heer keert het terug. Wanneer wij dit refrein op kerstavond zingen, zingen wij de openingswoorden van datzelfde gezang, en dat zijn de woorden die de herders in de velden hoorden.

De Schrifttekst achter elk couplet
Het kerstlied volgt de nacht van Lucas in chronologische volgorde, en het eerste vers speelt zich af in de velden bij Bethlehem, waar “er in diezelfde streek herders waren die in het veld verbleven en bij nacht de wacht hielden over hun kudde” (Lucas 2:8) totdat de engelen kwamen. De bergen die het lied weerkaatsen zijn het eigen beeld van het kerstlied, maar de profeten hadden de heuvels al lang daarvoor horen zingen. “Breek uit in gejuich, gij bergen, o woud, en elke boom daarin,” roept Jesaja, “want de Heer heeft Jakob verlost” (Jesaja 44:23), en opnieuw: “de bergen en de heuvels zullen voor u uitbreken in gejuich” (Jesaja 55:12). De Franse titel uit 1842, die “De echo van de bergen van Bethlehem” betekent, bevat hetzelfde beeld.
In het tweede vers wenden wij ons tot de herders en vragen waarom zij zo blij zijn, en Lucas heeft ons hun reden al gegeven in de woorden van de engel: “Vrees niet: want zie, ik breng u goede tijding van grote vreugde, die voor alle mensen zal zijn. Want u is heden geboren in de stad van David een Zaligmaker, die Christus de Heer is” (Lucas 2:10–11). Die goede tijding is de “blijde tijding” van het kerstlied.
Het derde vers is het antwoord van de herders, en het is bijna precies wat zij zeiden. Toen de engelen waren weggegaan, “zeiden de herders tegen elkaar: Laten wij nu naar Bethlehem gaan en zien wat er is gebeurd” (Lucas 2:15), en het kerstlied verandert hun “laten wij gaan” in een uitnodiging aan ons: “Kom naar Bethlehem en zie”. Het vierde vers is wat zij vonden toen zij daar aankwamen, want “zij kwamen met spoed en vonden Maria en Jozef, en het kindje liggend in een kribbe” (Lucas 2:16). Wie deze mannen waren, en waarom het nieuws als eerste tot hen kwam, vertellen wij in Wie de herders van de geboorte waren.

Wie schreef Angels We Have Heard on High?
Niemand weet wie de Franse tekst heeft geschreven. De oudste druk die iemand heeft gevonden, staat in een boek met kerstliederen dat een franciscaan, Père Roche, in 1805 in Marseille uitbracht. Daar telt het kerstlied twaalf verzen en begint het met “J’Entends là sur ces collines”, “Ik hoor, daar op deze heuvels”, en het Latijnse refrein staat er al in. Roche heeft het misschien zelf geschreven, maar James Eggert, die het kerstlied door zijn eerste honderd jaar heeft gevolgd, zegt dat “zijn auteurschap niet definitief kan worden vastgesteld”.
De melodie die wij zingen kwam later, in een boek dat in 1842 in Parijs werd gedrukt, waar het kerstlied begint met “Les anges, dans nos campagnes”, “De engelen in ons platteland”. De componist is alleen bekend als “W.M.”, en niemand heeft met zekerheid kunnen achterhalen wie hij was. Lange tijd werd gedacht dat dat Parijse boek de eerste druk van het kerstlied was, dus u zult zien dat het gedateerd is op 1842, of 1855 bij Hymnary.org, hoewel de tekst ten minste teruggaat tot 1805.
Chadwicks Engelse vertaling werd voor het eerst gedrukt in Londen in 1860, in De Hymnen van de Heilige Familie, een katholiek gezangboek dat uitkwam met de goedkeuring van kardinaal Wiseman, en de index van het boek noemt hem als de maker van het kerstlied. Zijn regels begonnen met “The Angels we have heard on high, Most sweetly singing o’er our plains”, één lettergreep langer aan het begin van elke regel dan het kerstlied dat wij kennen. Twee jaar later drukte De Kroon van Jezus, een katholiek handboek voor gebed en onderricht, het af met die eerste lettergrepen verwijderd door een redacteur wiens naam wij niet kennen, zodat het begon met “Angels we have heard on high”, en in 1864 zette Henri Hémy het op muziek voor De Muziek van de Kroon van Jezus. De regel die wij aan het einde van het derde vers zingen, “Christ the Lord, the new-born King”, duikt rond 1885 op in een gezangboek gedrukt in New York, en de “joyous strains” van het tweede vers rond 1913.
Chadwick werd in 1813 in Ierland geboren in een katholieke familie uit Lancashire die zich daar had gevestigd, en op twaalfjarige leeftijd werd hij naar Ushaw College, nabij Durham, gestuurd. Hij bracht het grootste deel van de volgende dertig jaar daar door, eerst als student en daarna als priester die lesgaf aan het college, behalve voor enkele jaren toen zijn gezondheid achteruitging en hij in plaats daarvan missies en retraites ging prediken. In 1866 werd hij benoemd tot bisschop van Hexham en Newcastle, en hij werd gewijd in de kapel van het college. Hij stierf in 1882 en werd begraven in Ushaw, en de Katholieke Encyclopedie van 1908 zegt dat hij werd “herinnerd om zijn zachtmoedigheid en vriendelijkheid”.

Chadwicks eigen woorden uit 1860
Hier is het kerstlied zoals Chadwick het drukte in De Hymnen van de Heilige Familie, als gezang 9, “Christmas Hymn”, met het refrein na elk couplet zoals het boek het weergeeft:
Engelen die wij hoorden zingen,
Zoet weerklinkend over het veld,
En de bergen die antwoorden,
Met hun vreugdevol geweld.
Gloria in excelsis Deo.Zeg, herders, waarom dit jubelkoor?
Waarom zo lang uw blijde zang?
Wat is het nieuws dat u bekoort,
Dat uw hemelse lied op gang bracht?
Gloria, enz.Kom naar Bethlehem en zie
Het Kind wiens geboorte de engelen zingen;
Kom en aanbid op knieën
Het kindje Christus, de pasgeboren Koning.
Gloria, enz.Zie Jezus in een kribbe gelegd,
Hij is het die koren van engelen prijzen,
Maria en Jozef, verleen uw hulp,
Om onze harten in liefde tot Jezus te verheffen.
Gloria, enz.
Leg zijn regels naast de onze en je ziet dat de woorden die we zingen grotendeels de zijne zijn, elke regel een lettergreep korter, met enkele regels gewijzigd. “Mary, Joseph, lend your aid” is zijn regel met één woord weggelaten, en daarin vragen we de twee die het dichtst bij de kribbe stonden om ons te helpen het kind te prijzen.

Is het een katholiek kerstlied en waarom is het refrein in het Latijn?
Het kerstlied is ontstaan onder katholieken. Een franciscaanse broeder drukte het voor het eerst af, een katholieke priester vertaalde het naar het Engels met goedkeuring van kardinaal Wiseman, en het begin dat we zingen werd gemaakt voor een katholiek gebedenboek. Musici zoals Hutchins brachten het naar andere kerken, en volgens de telling van Hymnary.org staat het vandaag in 246 gezangboeken, waaronder het presbyteriaanse Eer aan God daaronder.
Het refrein is sinds de eerste Franse druk in het Latijn, en die mengeling van talen is de reden waarom het Hymnology Archive het een “macaronisch (gemengde taal) kerstlied” noemt. De coupletten worden gezongen in de taal van degene die zingt, Frans of Engels of een andere taal, terwijl het refrein de eerste woorden van het Gloria behoudt, zodat waar het lied ook wordt gezongen, iedereen samenkomt op dezelfde regel van het lied van de engelen.
Lucas laat ons die regel nog eens horen, jaren later, toen Jezus de Olijfberg afdaalde richting Jeruzalem en zijn discipelen begonnen “te verheugen en God met luide stem te prijzen”, roepende: “Gezegend zij de Koning die komt in de naam van de Heer: vrede in de hemel en heerlijkheid in de hoogste hemelen” (Lucas 19:37–38). Sommige farizeeën zeiden hem hen tot zwijgen te brengen, en hij antwoordde: “Ik zeg u dat, als dezen zouden zwijgen, de stenen onmiddellijk zouden roepen” (Lucas 19:40). In het kerstlied antwoorden de bergen al op de engelen, en het Gloria is waar wij ons bij hen voegen.


Een reactie plaatsen