Ging Ezau naar de hemel en hoe stierf hij? De Bijbel zegt het niet

De Schrift zegt nooit waar Ezau heen ging toen hij stierf, en zegt nooit hoe hij stierf. Genesis toont de broers voor het laatst samen bij het graf van hun vader: “zijn zonen Ezau en Jakob begroeven hem” (Genesis 35:29). Latere Joodse schrijvers vertelden verschillende verhalen over zijn dood, en ze spreken elkaar tegen. Het zijn legenden, geen Schrift.

Wat Genesis ons wel geeft, is de man, en zijn verhaal draait om twee dingen die hij zei. Als jongeman, uitgeput van het veld, smeekte hij zijn broer: “Laat mij toch eten van dat rode gerecht” (Genesis 25:30), en verkocht zijn eerstgeboorterecht voor een maaltijd. Na Jakobs twintig jaar afwezigheid rende Ezau om de broer te ontmoeten die hem had bedrogen, “en omhelsde hem, en viel hem om de hals, en kuste hem: en zij weenden.” Toen Jakob hem geschenken opdrong, zei hij: “Ik heb genoeg, mijn broeder” (Genesis 33:4, 9). De hongerige man uit de eerste scène is tevreden in de laatste. Genesis geeft ons beide scènes en laat zijn einde aan God over.

Ezau was de oudere tweelingbroer van Isaak en Rebekka, geboren nadat Isaak voor zijn onvruchtbare vrouw had gebeden. Voordat de jongens werden geboren, zei de Heer tegen Rebekka: “Twee volken zijn in uw schoot”, en “de meerdere zal de mindere dienen” (Genesis 25:23). Ezau kwam als eerste naar buiten, “ros, geheel als een harig kleed; en zij noemden zijn naam Ezau” (Genesis 25:25). Hij groeide op tot “een kundig jager, een man van het veld”, en “Isaak had Ezau lief, want hij at graag van zijn wildbraad: maar Rebekka had Jakob lief” (Genesis 25:27–28). Genesis koppelt zijn andere naam, Edom, aan de rode stoofpot waarvoor hij zijn eerstgeboorterecht verkocht: “daarom noemde men zijn naam Edom” (Genesis 25:30). Slechts één andere man in Genesis wordt een jager genoemd: Nimrod, “een geweldig jager voor het aangezicht des Heren” (Genesis 10:9).

De verkoop zelf wordt in een paar eenvoudige woorden verteld. Ezau zei: “Zie, ik ga sterven: wat zal mij dan het eerstgeboorterecht baten?” Hij zwoer, at, dronk, “en stond op, en ging heen: alzo verachtte Ezau het eerstgeboorterecht” (Genesis 25:32–34). Op zijn veertigste trouwde hij met twee Hethitische vrouwen, die “een bitterheid van geest waren voor Isaak en voor Rebekka” (Genesis 26:34–35).

Daarna verloor hij ook de zegen. Rebekka en Jakob bedrogen de blinde Isaak, en Jakob ontving de zegen die voor de eerstgeborene bedoeld was. Toen Ezau terugkwam van het jagen en hoorde wat er was gebeurd, “schreeuwde hij met een groot en zeer bitter geschreeuw, en zei tot zijn vader: Zegen mij, ook mij, mijn vader” (Genesis 27:34). Isaak gaf hem een mindere zegen, en Ezau “verhief zijn stem en weende” (Genesis 27:38). Zijn verdriet veranderde in woede: “De dagen van de rouw over mijn vader zijn nabij; dan zal ik mijn broeder Jakob doden” (Genesis 27:41). Jakob vluchtte. Ezau, ziende dat “de dochters van Kanaän niet welgevallig waren in de ogen van zijn vader Isaak”, nam een derde vrouw, Machalat, de dochter van Ismaël (Genesis 28:8–9).

Twintig jaar later kwam Jakob doodsbang thuis en bad: “Red mij toch uit de hand van mijn broeder, uit de hand van Ezau: want ik vrees hem” (Genesis 32:11). Ezau kwam met vierhonderd man, en hij kwam om hem te omhelzen. Hij weigerde eerst Jakobs geschenken, nam ze toen aan en ging naar huis naar Seïr (Genesis 33). De broers stonden nog één keer samen om Isaak te begraven. Genesis 36 vertelt hoe Ezau zijn huishouden en zijn kuddes nam en wegtrok van Jakob, omdat “het land waarin zij vreemdelingen waren, hen niet kon dragen vanwege hun vee”. Genesis sluit zijn verhaal af met een regel die klinkt als een naam op een kaart: “Alzo woonde Ezau op het gebergte Seïr: Ezau is Edom” (Genesis 36:7–8).

De Bijbel zegt het niet. Toen Jakob in Egypte stierf, droegen zijn zonen hem naar het familiegraf in de grot van Machpela en begroeven hem daar (Genesis 50:13), en Ezau wordt niet genoemd. De Joodse traditie vulde de stilte met verschillende verhalen:

• Bij de begrafenis van Jakob: de Talmoed (Sota 13a) vertelt dat Ezau probeerde de begrafenis te stoppen, bewerend dat Jakob zijn deel van de grot al had opgebruikt, en dat “Husim, de zoon van Dan, Ezau met een stok op zijn hoofd sloeg zodat de ogen van de laatste op de knieën van Jakob vielen”, wat hem doodde, zoals de Jewish Encyclopedia van 1906 samenvat. Het Sefer ha-Jasjar gaat verder en zegt dat Husim het hoofd van Ezau afhakte, dat daar werd begraven.
• Bij de begrafenis van Isaak: een andere traditie, in de Midrasj op de Psalmen, zegt dat Ezau door Juda werd gedood in de grot bij de begrafenis van Isaak.
• In de strijd: het Boek der Jubileeën, dat de meeste kerken niet als Schrift beschouwen, beschrijft een oorlog tussen de huishoudens van de broers, waarin “Jakob zijn boog spande en de pijl afschoot en Ezau, zijn broer, trof (op zijn rechterborst) en hem doodde.”

De verhalen kunnen niet allemaal waar zijn, en de laatste twee passen slecht bij Genesis, waar Ezau Isaak naast Jakob begraaft en de broers in vrede uit elkaar gaan. Ze vertellen ons hoe latere lezers over Edom dachten. Ze vertellen ons niet hoe Ezau stierf.

Het houdt hem voor als een waarschuwing voor gelovigen:

Opdat er niemand zij die hoereert, of goddeloos is, zoals Ezau, die voor één spijze zijn eerstgeboorterecht verkocht. Want gij weet, dat hij ook daarna, toen hij de zegen wilde beërven, verworpen werd: want hij vond geen plaats voor berouw, hoewel hij het met tranen zocht.

Hebrews 12:16–17

Een goddeloos persoon behandelt iets heiligs als iets gewoons. Ezau verruilde zijn eerstgeboorterecht, zijn plaats als eerstgeborene in de familie die Gods belofte aan Abraham droeg, voor een kom soep. De tranen zijn de tranen die hij voor zijn vader vergoot in Genesis 27. Lezers interpreteren “geen plaats voor berouw” op twee manieren. John Wesley las het als een verloren erfenis: “Er was geen ruimte voor enig berouw dat zou herwinnen wat hij verloren had,” en wat Ezau met tranen zocht was “de zegen van het eerstgeboorterecht”. Johannes Calvijn las het als een oordeel over Ezau zelf: “berouw moet hier niet worden opgevat als oprechte bekering tot God”, en “de tranen van Ezau waren die van een man zonder hoop”. Bij beide lezingen zegt Hebreeën niet waar Ezau heen ging toen hij stierf. Het keert het verhaal naar ons toe: “Zie erop toe dat niemand achterblijft bij de genade van God” (Hebreeën 12:15).

Dezelfde brief noemt Ezau in zijn grote hoofdstuk over het geloof, niet als een held maar als een zoon gezegend door een gelovige vader: “Door het geloof heeft Izak Jakob en Ezau gezegend met het oog op de toekomstige dingen” (Hebreeën 11:20).

Paulus citeert de profeet Maleachi in Romeinen 9. Sprekend over de tweeling schrijft hij: “Want toen zij nog niet geboren waren, en nog niets goeds of kwaads gedaan hadden, opdat het voornemen van God naar de verkiezing zou blijven bestaan, niet uit werken, maar uit Hem die roept; werd tot haar gezegd: De meerdere zal de mindere dienen. Zoals geschreven staat: Jakob heb Ik liefgehad, maar Ezau heb Ik gehaat” (Romeinen 9:11–13). In Maleachi gaan de woorden over het land en het volk van Ezau: God “heeft zijn bergen en zijn erfdeel verwoest voor de jakhalzen van de woestijn” (Maleachi 1:3). Christenen lezen Paulus' gebruik ervan op meer dan één manier.

• Gereformeerd: Johannes Calvijn las Romeinen 9 als Gods vrije keuze van sommige mensen voor redding en het voorbijgaan aan anderen. Ezau, schreef hij, “werd terecht verworpen”, en “God heeft een voldoende rechtvaardige reden voor het verkiezen en het verwerpen, in Zijn eigen wil.” Volgens deze lezing staat Ezau voor degenen die God niet heeft gekozen.
• Wesleyaanse en Arminiaanse visie: John Wesley las het vers als handelend over twee naties, Israël en Edom, en de plaats die ieder zou hebben in Gods plan. “Dit heeft geen betrekking op de persoon van Jakob of Ezau,” schreef hij, “En het heeft ook geen betrekking op de eeuwige staat van henzelf of hun nageslacht.”
• Katholiek: De kanttekening van de New American Bible bij Romeinen 9:13 zegt dat “in Semitisch taalgebruik ‘haten’ betekent minder liefhebben”, wijzend op Lukas 14:26, waar Jezus zegt dat zijn discipelen vader en moeder moeten haten. Genesis gebruikt het woord op dezelfde manier voor Lea: Jakob “had ook Rachel meer lief dan Lea”, en “de Heer zag dat Lea gehaat werd” (Genesis 29:30–31).

De lezingen verschillen over Gods verkiezing, een vraagstuk dat wordt behandeld in Wat is de betekenis van predestinatie? Noch Romeinen, noch Maleachi vermeldt waar Ezau heen ging nadat hij stierf.

Calvijn, lezend in Romeinen 9, rekende Ezau tot degenen aan wie God voorbijging. Degenen die het met Wesley lezen, zien in het vers helemaal geen oordeel over de ziel van Ezau. De Katholieke Kerk heeft geen leer die iemand in de hel bij naam noemt, en haar Catechismus leert dat hoewel we een daad als ernstig kunnen beoordelen, “we het oordeel over personen moeten toevertrouwen aan de rechtvaardigheid en barmhartigheid van God.” Paus Johannes Paulus II zei in 1999 dat “het ons niet gegeven is, zonder bijzondere goddelijke openbaring, te weten welke mensen daadwerkelijk betrokken zijn” bij de verdoemenis.

Wat we kunnen zeggen is wat Genesis laat zien. Ezau verachtte zijn eerstgeboorterecht en weende om de zegen die hij verloor. Hij was van plan zijn broer te doden, en twintig jaar later rende hij hem tegemoet en omhelsde hem.

Zij werden Edom, het volk van het Seïrgebergte. Genesis somt hun stamhoofden op en zegt dat Edom koningen had “voordat er enige koning over de kinderen van Israël regeerde” (Genesis 36:31). Genesis noemt een Amalek onder de kleinzonen van Ezau (Genesis 36:12), en de traditie koppelt hem aan de Amalekieten die “met Israël vochten in Refidim” kort na de Exodus (Exodus 17:8), hoewel Genesis al spreekt over “het land van de Amalekieten” in de dagen van Abraham (Genesis 14:7).

God gaf het land aan hen. Toen Israël uit Egypte kwam, kreeg Mozes te horen: “Val hen niet lastig; want Ik zal u van hun land niets geven, zelfs geen voetbreedte; want Ik heb het Seïrgebergte aan Ezau als bezit gegeven” (Deuteronomy 2:5). Mozes vroeg de koning van Edom om een veilige doortocht in de woorden van een broeder: “Zo zegt uw broeder Israël”. Edom weigerde en kwam naar buiten met een leger, en Israël keerde zich af (Numeri 20:14–21). De ruzie duurde eeuwen. De profeet Obadja veroordeelde Edom “vanwege uw geweld tegen uw broeder Jakob” (Obadja 1:10).

De Joodse historicus Josephus vertelt hoe, generaties later, de hogepriester Hyrkanus “alle Idumeërs onderwierp”, die Josephus elders “het nageslacht van Ezau” noemt, en hen in hun land liet blijven als zij zich lieten besnijden en de wetten van de Joden zouden onderhouden, zodat “zij voortaan niet anders dan Joden waren”. De beroemdste Idumeër kwam daarna. Jezus werd geboren “in de dagen van koning Herodes” (Mattheüs 2:1), en Herodes' rivaal Antigonus, pleitend voor de Romeinen, deed hem volgens Josephus af als “een Idumeër, d.w.z. een halve Jood”.

Door dit alles heen hield de Wet van Mozes een woord vast voor de kinderen van Ezau. Israël zou ruzie maken met Edom, en Edom met Israël, maar het gebod bleef staan: “Gij zult een Edomiet niet verafschuwen; want hij is uw broeder” (Deuteronomy 23:7).

---

• Wat symboliseert Jakob in de Bijbel?
• Waarom worstelde Jakob met God?
• Ging Ismaël naar de hemel?
• Ging Judas naar de hemel of de hel?
• Wie zal niet naar de hemel gaan?