Een altaar is een verhoogde plaats, meestal van aarde of steen, waar God wordt aanbeden met offers en gaven. In de Bijbel is een altaar een plaats van offerande, en het eerste dat wordt genoemd, is het altaar dat Noach bouwde (Genesis 8:20). In veel kerken van vandaag is het altaar de tafel van het Heilig Avondmaal, en Hebreeën zegt ons: “Wij hebben een altaar” (Hebreeën 13:10).
Telkens weer in Genesis markeert een altaar de plaats waar God iemand ontmoette. Abram bouwde er een bij Sichem, waar de HEERE aan hem verscheen en hem het land beloofde, en bij de volgende halte “riep hij de naam van de HEERE aan” (Genesis 12:8). Bij de Sinaï veranderde God die ontmoetingen in een belofte: “op elke plaats waar Ik Mijn Naam in herinnering breng, zal Ik tot u komen en u zegenen” (Exodus 20:24). Daarna zou het altaar veranderen, van aarde en steen naar brons en goud en uiteindelijk naar een houten tafel, en door elke verandering heen hield het die belofte in het oog.

Wat betekent het woord altaar?
Het Hebreeuwse woord voor altaar, mizbēaḥ, komt van het werkwoord zāḇaḥ, wat het Brown-Driver-Briggs lexicon definieert als “slachten voor een offer”, dus de naam zelf vertelt ons dat een altaar een plaats van offerande was. De King James Version vertaalt mizbēaḥ “altaar” 402 keer. In het Nieuwe Testament is het Griekse woord thysiastērion, “een plaats van offerande”. Het Griekse Oude Testament had dat woord gebruikt voor het altaar van Noach, en Hebreeën gebruikt het voor het christelijke altaar. Easton’s Bible Dictionary beschrijft de altaren van het Oude Testament als bouwwerken van aarde of van onbewerkte steen “waarop offers werden gebracht”.

Wie bouwde het eerste altaar in de Bijbel?
Noach bouwde het eerste toen hij uit de ark kwam: “Noach bouwde een altaar voor de HEERE; en hij nam van elk rein vee en van elk rein gevogelte, en bracht brandoffers op het altaar” (Genesis 8:20). God aanvaardde het offer: “de HEERE rook een aangename geur” en beloofde nooit meer de aardbodem te vervloeken omwille van de mens (Genesis 8:21). Kaïn en Abel hadden vóór dit moment offers aan God gebracht (Genesis 4:3–5), maar Genesis noemt voor hen geen altaar.

Waarom bouwden Abraham, Izaäk en Jakob altaren?
De aartsvaders bouwden altaren waar God aan hen verscheen of een belofte gaf, en daar aanbaden zij. Bij Sichem “verscheen de HEERE aan Abram en zei: Aan uw nageslacht zal Ik dit land geven. Toen bouwde hij daar een altaar voor de HEERE” (Genesis 12:7). Bij de volgende halte “riep hij de naam van de HEERE aan” (Genesis 12:8). Dus terwijl ze door het land trokken dat God had beloofd, lieten ze het ene altaar na het andere achter, elk ervan een plaats waar ze hadden aanbeden.
| wie | waar | vers | Wat er gebeurde |
|---|---|---|---|
| Abram | Sichem | Genesis 12:7 | God beloofde hem het land |
| Abram | Tussen Bethel en Ai | Genesis 12:8 | Hij riep de naam van de HEER aan |
| Abram | Mamre, bij Hebron | Genesis 13:18 | Hij vestigde zich daar |
| Abraham | Moria | Genesis 22:9 | Hij bond Isaak op het altaar |
| Isaak | Berseba | Genesis 26:25 | Hij riep de naam van de HEER aan |
| Jakob | Sichem | Genesis 33:20 | Hij noemde het naar de God van Israël |
| Jakob | Bethel | Genesis 35:7 | God was hem daar verschenen |
Op de berg Moria kwam Abraham dicht bij het offeren van zijn eigen zoon. Hij “bond zijn zoon Isaak en legde hem op het altaar, boven op het hout” (Genesis 22:9), totdat hij “een ram zag die met zijn hoorns in een struikgewas verstrikt zat” en deze “in de plaats van zijn zoon” offerde (Genesis 22:13). Hij noemde de plaats Jehovah-Jire (Genesis 22:14). Latere altaren werden op dezelfde manier genoemd: Mozes noemde het zijne “Jehovah-Nissi” (Exodus 17:15) en Gideon noemde het zijne “Jehovah-Sjalom” (Rechters 6:24).

Hoe moesten altaren worden gebouwd?
De wet die God aan Mozes bij de Sinaï gaf, hield altaren eenvoudig. “U moet voor Mij een altaar van aarde maken,” zei God tegen hem, en Hij gaf daarbij de belofte: “op elke plaats waar Ik Mijn Naam in herinnering breng, zal Ik tot u komen en u zegenen” (Exodus 20:24). Een stenen altaar moest van onbewerkte steen zijn, “want als u uw houwbeitel daarop heft, ontheiligt u het” (Exodus 20:25), en het mocht geen treden hebben, “opdat uw naaktheid daarop niet ontdekt wordt” (Exodus 20:26). Bij de Sinaï “bouwde Mozes een altaar onder aan de berg, en twaalf gedenkstenen, overeenkomstig de twaalf stammen van Israël” (Exodus 24:4).

Wat waren de twee altaren van de tabernakel?
De tabernakel, de tent van samenkomst van Israël in de woestijn, had twee altaren: een groot altaar voor brandoffers buiten de ingang en een klein altaar voor reukwerk binnenin.
Het brandofferaltaar
Het brandofferaltaar stond “vóór de ingang van de tabernakel” (Exodus 40:6). Het was gemaakt “van acaciahout, vijf el lang en vijf el breed” en “drie el” hoog, met een hoorn op elk van de vier hoeken, en het geheel was overtrokken met brons (Exodus 27:1–2). Het was hol, gebouwd van planken, met ringen en draagstokken zodat het vervoerd kon worden (Exodus 27:4–8).
Het reukofferaltaar
Het reukofferaltaar was een el lang, een el breed en twee el hoog, eveneens van acaciahout, overtrokken “met zuiver goud” (Exodus 30:1–3). Het stond “vóór het voorhangsel dat bij de ark van de getuigenis hangt” (Exodus 30:6). Aäron brandde er elke morgen en avond reukwerk op, “een eeuwigdurend reukoffer voor het aangezicht van de HEER, al uw generaties door” (Exodus 30:8), en eenmaal per jaar bracht hij verzoening op de hoorns ervan “met het bloed van het zondoffer” (Exodus 30:10). Eeuwen later stond er nog steeds een reukofferaltaar in de tempel, toen een engel aan de priester Zacharias verscheen “staand aan de rechterkant van het reukofferaltaar” (Lucas 1:11).
| altar | Afmetingen in el | Over |
|---|---|---|
| Brandofferaltaar van de tabernakel (Exodus 27:1) | 5 bij 5, 3 hoog | 2,2 m (7,3 ft) vierkant, 1,3 m (4,4 ft) hoog |
| Reukofferaltaar van de tabernakel (Exodus 30:2) | 1 bij 1, 2 hoog | 45 cm (1,5 ft) vierkant, 90 cm (2,9 ft) hoog |
| Salomo's bronzen altaar (2 Kronieken 4:1) | 20 bij 20, 10 hoog | 9 m (29 ft) vierkant, 4,5 m (15 ft) hoog |
Om el naar voeten en meters om te rekenen, hebben we de gewone el van ongeveer 45 cm gebruikt. Schattingen van die el variëren van 40 tot 45 cm of meer, en de International Standard Bible Encyclopedia zegt dat het bewijs van de inscriptie van Siloam en van graven in Palestina “erop lijkt te wijzen” dat 45 cm het gemiddelde is. De tempel van Salomo werd gemeten in “ellen volgens de eerste maat” (2 Kronieken 3:3), wat misschien een langere koninklijke el van ongeveer 52 cm was. Met die el was zijn altaar ongeveer 10,5 m in het vierkant en 5,2 m hoog.
Salomo bouwde de Tempel “op de berg Moria”, op de dorsvloer die David had gekocht (2 Kronieken 3:1). David had deze als geschenk geweigerd, zeggende dat hij God niet zou offeren “van datgene wat mij niets kost”, en bouwde daar een altaar (2 Samuël 24:24–25). In de Tempel overtrok Salomo “het gehele altaar dat bij het orakel was”, het binnenste heiligdom, met goud (1 Koningen 6:22).

Wat werd er op het altaar geofferd?
Bovenal werden dieren en wierook op het altaar geofferd, in aanbidding, in dankbaarheid en voor de zonde. De wet noemde “brandoffers” en “dankoffers” van schapen en runderen (Exodus 20:24); een brandoffer was “een offer door vuur, een aangename geur voor de HEERE” (Leviticus 1:9). Bloed hoorde bij het altaar vanwege waar het voor stond: “Want het leven van het vlees is in het bloed: en Ik heb het u op het altaar gegeven om verzoening te doen voor uw zielen” (Leviticus 17:11). Eens kwam er vuur “van voor het aangezicht van de HEERE” en “verteerde op het altaar het brandoffer en de vetdelen” (Leviticus 9:24), en de priesters moesten het vuur van het altaar brandend houden: “Het vuur moet altijd op het altaar branden; het mag niet doven” (Leviticus 6:13).
Het altaar was ook een plaats van toevlucht en reiniging. Adonia, bevreesd voor Salomo, “greep de hoornen van het altaar vast” (1 Koningen 1:50), hoewel de wet die bescherming ontzegde aan iedereen die “met list” doodde (Exodus 21:14). In Jesaja’s visioen nam een seraf “een gloeiende kool” van het altaar, raakte zijn lippen aan en zei: “uw ongerechtigheid is weggenomen, en uw zonde verzoend” (Jesaja 6:6–7). De psalmist maakte van wierook een beeld van gebed: “Laat mijn gebed voor uw aangezicht gesteld worden als reukwerk” (Psalm 141:2). In Maleachi wordt het altaar ook “De tafel van de HEERE” genoemd (Maleachi 1:7), een naam die de kerk zou overnemen.

Wat gebeurde er bij het altaar van Elia op de berg Karmel?
Elia gebruikte een altaar om te beslissen of Israël de HEERE zou volgen of Baäl. Op de berg Karmel vroeg hij aan het volk: “Hoe lang hinkt gij op twee gedachten?” (1 Koningen 18:21). De profeten van Baäl riepen hun god aan tot de tijd van het avondoffer, en “er was geen stem, en niemand die antwoordde” (1 Koningen 18:29). Toen “herstelde Elia het altaar van de HEERE dat afgebroken was”, en herbouwde het met twaalf stenen, één voor elke stam (1 Koningen 18:30–31). Hij groef er een geul omheen en liet het offer drie keer met water doordrenken. Toen hij bad, “viel het vuur van de HEERE, en verteerde het brandoffer, en het hout, en de stenen, en het stof, en lekte het water op dat in de geul was” (1 Koningen 18:38). Het volk viel op hun gezicht en zei: “De HEERE, Hij is de God” (1 Koningen 18:39).

Welke soorten altaren beschrijft de Bijbel?
De meeste altaren in de Bijbel waren voor offers, maar niet allemaal, en niet allemaal waren ze voor de God van Israël.
| soort | Example | vers |
|---|---|---|
| Altaar van aarde of onbewerkte steen | Noach, de aartsvaders, Elia | Exodus 20:24–25 |
| Brandofferaltaar | Tabernakel en Tempel | Exodus 27:1–8 |
| Reukofferaltaar | Vóór het voorhangsel | Exodus 30:1–10 |
| Altaar van getuigenis | Ed, gebouwd door Ruben en Gad | Joshua 22:34 |
| Altaar voor een andere god | Altaar van Baäl, afgebroken door Gideon | Judges 6:25 |
| Altaar voor een onbekende god | Athene | Acts 17:23 |
| Altaar in de hemel | Het gouden altaar voor de troon | Revelation 8:3 |
De stammen Ruben en Gad bouwden een altaar “niet voor brandoffer, noch voor slachtoffer: Maar opdat het een getuige zal zijn tussen ons en u” (Jozua 22:26–27). Ze noemden het Ed, “want het zal een getuige zijn tussen ons dat de HEERE God is” (Jozua 22:34). Wat betreft de altaren van andere goden, Israël moest ze neerhalen: “u moet hun altaren afbreken, hun gewijde stenen verbrijzelen en hun gewijde palen omhakken” (Exodus 34:13). Gideons eerste taak was om “het altaar van de Baäl dat uw vader heeft, af te breken” en in plaats daarvan een altaar voor de HEERE te bouwen (Rechters 6:25–26). In Athene vond Paulus een altaar met het opschrift “Aan de onbekende God” en zei tegen de Atheners: “Wat u dan, zonder het te kennen, vereert, dat verkondig ik u” (Handelingen 17:23).

Wat gebeurde er met het altaar nadat de Tempel was gevallen?
De Schrift zegt niet wat er met het altaar van Salomo gebeurde toen de Babyloniërs de Tempel verwoestten; het vermeldt alleen de bronzen zuilen, de onderstellen en de zee die zij kapotsloegen en meevoerden (Jeremia 52:17). De ballingen die terugkeerden, bouwden het altaar opnieuw op: zij “bouwden het altaar van de God van Israël, om daarop brandoffers te offeren, zoals geschreven staat in de wet van Mozes” en offerden “brandoffers in de morgen en in de avond” (Ezra 3:2–3). Herodes herbouwde het later, en het bleef staan totdat de Romeinen Jeruzalem verwoestten in 70 na Chr.
Ezechiëls visioen van de tempel beschrijft “het houten altaar” en noemt het vervolgens “de tafel die voor het aangezicht van de HEERE staat” (Ezechiël 41:22), en een lering in de Talmoed pakt dat vers op. Rabbi Yoḥanan en Rabbi Elazar lazen het op deze manier: “Zolang de tempel stond, verzoende het altaar voor de overtredingen van Israël. Nu die verwoest is, verzoent de tafel van een mens voor zijn overtredingen.” De tafel verzoent door gastvrijheid, legt de passage uit, omdat een arme die tijdens de maaltijd komt, direct gevoed kan worden (Berachot 55a).

Wat bedoelt Hebreeën met “Wij hebben een altaar”?
Hebreeën zegt tegen zijn lezers: “Wij hebben een altaar waarvan zij die de tabernakel dienen, niet het recht hebben te eten” (Hebreeën 13:10). De hele brief laat zien dat Christus’ offer de oude offers beëindigde. De priesters stonden “dagelijks te dienen en dikwijls dezelfde slachtoffers te brengen, die de zonden nooit kunnen wegnemen”, maar Christus “heeft één slachtoffer voor de zonden gebracht, voor altijd” (Hebreeën 10:11–12), en gelovigen worden geheiligd “door het offer van het lichaam van Jezus Christus, eens voor altijd” (Hebreeën 10:10).
Christenen lezen het altaar uit Hebreeën 13:10 op meer dan één manier, en elke lezing leidt naar Christus. Voor Thayers Griekse lexicon is het “het kruis waaraan Christus een verzoenende dood stierf”. De commentator Matthew Henry vond erin “geen materieel altaar, maar een persoonlijk altaar, en dat is Christus; Hij is zowel ons altaar als ons offer”. En de Catechismus van de Katholieke Kerk citeert het vers wanneer deze leert: “Het altaar van het Nieuwe Verbond is het kruis van de Heer, waaruit de sacramenten van het paasmysterie voortvloeien.”
De offers die het Nieuwe Testament van gelovigen vraagt, zijn van een andere aard: “het offer van lof aan God geduriglijk, dat is de vrucht der lippen, die zijn naam belijden”, en het doen van goed en het delen, “want aan zulke offers heeft God een welbehagen” (Hebreeën 13:15–16). Paulus spoort aan: “stel uw lichamen tot een levend offer” (Romeinen 12:1), en Petrus noemt gelovigen een heilig priesterschap dat “geestelijke offers” brengt (1 Petrus 2:5). Openbaring toont een altaar in de hemel, met de zielen van de martelaren “onder het altaar” (Openbaring 6:9) en wierook geofferd “met de gebeden van alle heiligen op het gouden altaar dat voor de troon was” (Openbaring 8:3).

Waarom hebben kerken altaren?
Christenen komen sinds de eerste eeuw samen bij een altaar of tafel voor het Avondmaal, en kerken leggen dit in hun eigen woorden uit.
De vroege kerk
Ignatius van Antiochië, die tussen 98 en 117 in Rome stierf, spoorde de christenen van Philadelphia aan om “slechts één eucharistie” te hebben, met “één altaar; zoals er één bisschop is”. De Catholic Encyclopedia merkt op dat de Griekse kerkvaders het altaar meestal noemden trapeza, “tafel”, in navolging van Paulus, die schreef over “de tafel van de Heere” (1 Korinthe 10:21). Het voegt eraan toe dat “De vroegste christelijke altaren van hout waren, en qua vorm identiek aan de gewone huistafels.” Steen kwam later: de vroegste stenen altaren waren de graven van martelaren in de Romeinse catacomben, en in 517 verbood het Concilie van Epaon, in Gallië, de inwijding van andere dan stenen altaren. Dat verbod “betrof slechts een klein deel van de christelijke wereld”, en houten altaren bleven daarna nog enkele eeuwen in gebruik.
Katholiek
De Catechismus van de Katholieke Kerk leert dat het altaar “de twee aspecten van hetzelfde mysterie vertegenwoordigt: het altaar van het offer en de tafel van de Heer”, en dat “het christelijk altaar het symbool is van Christus zelf” (1383). Het Romeins Missaal noemt het het altaar “waarop het Offer van het Kruis onder sacramentele tekens tegenwoordig wordt gesteld” (296). In het Missaal betekent een vast altaar “Christus Jezus, de levende steen” (298). De tafel moet “van steen zijn, en wel van natuursteen”, hoewel in de Verenigde Staten “waardig, solide en goed vervaardigd hout mag worden gebruikt” (301), en over relikwieën zegt het Missaal: “De gewoonte om relikwieën van heiligen, ook van hen die geen martelaar zijn, onder het te wijden altaar te plaatsen, wordt passend behouden” (302). De Catechismus leert ook dat “Het offer van Christus en het offer van de Eucharistie één enkel offer zijn”, waarin “alleen de wijze van offeren verschillend is” (1367).
Orthodox
Het handboek van de Orthodox Church in America Het orthodoxe geloof leert dat “De altaartafel niet louter de tafel van het laatste avondmaal symboliseert. Het is de symbolische en mystieke aanwezigheid van de hemelse troon en tafel van het Koninkrijk van God”. Daarop brengt de Kerk het “bloedeloze offer” van Christus aan de Vader. Het bevat altijd de antimension, waarvan de naam “in plaats van de tafel” betekent: het vervangt de eigen tafel van de bisschop en bevat meestal een relikwie van een heilige.
Luthers
Lutherse kerken behouden het altaar, en Luthers Kleine Catechismus noemt het Avondmaal het Sacrament van het Altaar: “Het is het ware lichaam en bloed van onze Heer Jezus Christus, onder brood en wijn, voor ons christenen om te eten en te drinken, ingesteld door Christus Zelf.” De Apologie van de Augsburgse Confessie stelt dat “er in de wereld slechts één verzoenend offer is geweest, namelijk de dood van Christus”, en dat wat christenen in de eredienst aanbieden een dankoffer is.
Gereformeerd en Presbyteriaans
De Westminster Confessie spreekt van “de tafel van de Heere”, niet van een altaar. Het leert dat bij het Heilig Avondmaal “Christus niet aan Zijn Vader wordt geofferd; noch enig werkelijk offer wordt gebracht voor de vergeving van zonden van levenden of doden; maar slechts een herdenking van dat ene offer van Zichzelf, door Zichzelf, aan het kruis, eens voor altijd: en een geestelijke offerande van alle mogelijke lof aan God, daarvoor”. “De levenden” betekent daar de mensen die in leven zijn.
De altaaroproep
In opwekkingsprediking kwam “het altaar” te staan voor de voorkant van de kerk, waar mensen naar voren komen om te bidden. Christianity Today herleidt de gewoonte tot anglicaanse kerken, waar predikanten mensen uitnodigden naar het altaar te komen “als ze gebed of bemoediging nodig hadden”; methodistische predikers riepen vervolgens degenen die “overtuigd waren” op om naar voren te komen, en de altaaroproep verspreidde zich in de jaren 1830 met Charles Finney’s “anxious bench”.

Wat betekent het om vandaag de dag een altaar voor God te bouwen?
Geen enkel vers in het Nieuwe Testament vertelt christenen om een stenen altaar te bouwen. Wanneer christenen nu spreken over het bouwen van een altaar, lenen ze een beeld van de aartsvaders, die bouwden waar God hen had ontmoet en daar “de naam van de HEERE aanriepen” (Genesis 12:8). De offers waar de apostelen om vragen, zijn een leven dat aan God is gegeven, lofprijzing en goedheid die aan anderen wordt bewezen (Romeinen 12:1; Hebreeën 13:15–16). Jezus, die nog steeds sprak over het altaar in de tempel, stelde verzoening voorop: “Laat daar uw gave voor het altaar en ga heen; verzoen u eerst met uw broeder, en kom dan en breng uw gave” (Mattheüs 5:24). Waar we op die manier tot Hem komen, blijft de belofte die bij de Sinaï werd gegeven, nog steeds van kracht: “op elke plaats waar Ik Mijn Naam in herinnering breng, zal Ik tot u komen en u zegenen” (Exodus 20:24).


Een reactie plaatsen