Staat de kerstboom in de Bijbel? Nee, Jeremia 10 gaat over afgoden

Kerst als christenBekijk alle 36 artikelen in deze reeks

De kerstboom staat niet in de Bijbel en geen enkel vers verbiedt het. Jeremia 10:1–5, het gedeelte dat het vaakst tegen de kerstboom wordt aangehaald, beschrijft iets anders: een boom die wordt omgehakt en door een vakman tot een afgod wordt bewerkt, bekleed met zilver en goud, vastgespijkerd zodat hij niet omvalt, en gedragen omdat hij niet kan lopen.

De profeten vatten het hele verschil tussen een afgod en de levende God samen in één beeld. De afgod moet gedragen worden, en de Heer draagt zijn volk. Jeremia eindigt zijn beschrijving ermee: “zij moeten gedragen worden, want zij kunnen niet gaan” (Jeremia 10:5). Jesaja ziet twee goden, Bel en Nebo, geladen op dieren, “een last voor het vermoeide beest,” en hoort dan de Heer dezelfde woorden omdraaien voor Israël: “tot in de ouderdom zal Ik dezelfde zijn, ja, tot in de grijze haren zal Ik u dragen; Ik heb het gedaan en Ik zal opnemen, ja, Ik zal dragen en redden” (Jesaja 46:1–4). Jeremia 10 is gebouwd op dat verschil.

De Schrift staat vol met bomen, van de twee in het midden van de tuin van Eden tot de boom des levens naast de rivier in het laatste hoofdstuk. De kerstboom kon daar niet bij horen. Christenen in Duitstalige steden begonnen in de 16e eeuw over bomen met Kerstmis te schrijven, ruim duizend jaar nadat het laatste boek van het Nieuwe Testament was voltooid, en hoe het gebruik zich vanaf daar ontwikkelde wordt verteld in de geschiedenis en betekenis van de kerstboom. Wat de Bijbel ons wel geeft, is een profeet die lacht om een god gemaakt van een boom, en dat is waar de bezorgdheid over onze eigen bomen begint.

Hier zijn de verzen in de King James Version:

“Hoor het woord dat de HEERE tot u spreekt, huis van Israël! Zo zegt de HEERE: Leer de weg van de heidenvolken niet, en wees niet verschrikt voor de tekenen aan de hemel, omdat de heidenvolken daarvoor verschrikt zijn. Want de gebruiken van de volken zijn ijdelheid; want men kapt een boom uit het woud, het werk van de handen van een vakman met de bijl. Men versiert hem met zilver en met goud; men maakt hem vast met spijkers en met hamers, zodat hij niet wankelt. Zij zijn als een palmboom, een zuil, maar zij spreken niet; zij moeten gedragen worden, want zij kunnen niet gaan. Wees niet bevreesd voor hen, want zij kunnen geen kwaad doen, en ook is er in hen geen goed doen.” (Jeremia 10:1–5)

Snel gelezen kan het klinken als een woonkamer in december: een boom uit het bos, zilver en goud, spijkers om hem overeind te houden. Veel christenen hebben de gelijkenis opgemerkt en sommigen lezen het gedeelte als een verbod. De rest van het hoofdstuk laat zien waar Jeremia naar keek.

Lees verder en de boom houdt op een boom te zijn. De vakman zet zijn bijl erin, en wat uit zijn werkplaats terugkomt is een god, bedekt met “zilver uit Tarsis in platen uitgeslagen” en “goud uit Ufaz,” vervolgens gekleed als een koning: “blauw en purper is hun kleding: zij zijn allen het werk van kunstige mensen” (vers 9). Jeremia bespot het. Hier is een god die vastgespijkerd moet worden zodat hij niet omvalt, die “rechtop staat als een palmboom,” of, zoals de English Standard Version het vertaalt, “als vogelverschrikkers in een komkommerveld,” en nog steeds geen stap kan verzetten. “Er is geen adem in hen,” zegt hij (vers 14). Dan heft hij zijn ogen van de werkplaats naar de Heer: “Hij is de levende God, en een eeuwig koning” (vers 10). De profeet zet de vogelverschrikker naast de Koning en laat zijn volk van de een naar de ander kijken.

Jeremia keek naar een standbeeld dat gemaakt was om aanbeden te worden, een god waar zijn toehoorders in de verleiding kwamen om bang voor te zijn, en daarom zegt hij tegen hen: “Wees niet bevreesd voor hen; want zij kunnen geen kwaad doen, en ook is het in hen niet om goed te doen.” De “weg van de heidenen” waar hij in vers 2 tegen waarschuwt, is de aanbidding van gesneden goden, en ook van de sterren, de “tekenen aan de hemel” die de volken angst aanjoegen.

Hij predikte in de laatste jaren van het koninkrijk Juda, vanaf de dagen van koning Josia “tot de wegvoering van Jeruzalem in gevangenschap” (Jeremia 1:3), met afgoden van hout en metaal voor zich, en hij bespotte ze zodat zijn volk zou stoppen met beven voor hen. Het gebruik dat mensen nu in zijn verzen lezen, zou pas vele eeuwen later worden opgetekend. Zijn spot dient ons nog steeds. Wat onze eigen handen ook hebben gemaakt, hoeveel goud er ook op zit, het staat waar zijn vogelverschrikker stond: het kan ons geen pijn doen en het kan ons niet redden.

Jesaja’s houtsnijder en de heiligdommen van Deuteronomium zijn de passages die mensen het vaakst naast Jeremia leggen, en elk daarvan gaat over hetzelfde als hij: hout dat tot iets is gemaakt om te aanbidden. Geen enkele noemt de kerstboom, en geen enkele verbiedt het versieren ervan.

Passage	Wat het hout wordt	Wat God veroordeelt
Jeremiah 10:3–5	Een beeld bekleed en vastgespijkerd	Een god die “niet kan gaan”
Isaiah 44:14–17	Brandhout, en een gesneden god van het restant	Biddend “Red mij” tot het
Isaiah 41:7	Een beeld vastgespijkerd “opdat het niet verplaatst zou worden”	Het afgodsbeeld en zijn makers
Deuteronomy 16:21	Een “gewijde paal”: een houten paal voor aanbidding	Het plaatsen bij het altaar van de Heer
Deuteronomy 12:2–3	“Gewijde palen” en gesneden beelden bij heiligdommen	Goden dienen “onder elke groene boom”

Jesaja vertelt de dag van de afgodenmaker als een verhaal, en het is bijna komisch. Een man hakt een ceder of een eik om, verbrandt de helft ervan om zijn brood te bakken en zijn handen te warmen, “En van het overblijvende daarvan maakt hij een god, zijn gesneden beeld: hij valt ervoor neer en aanbidt het, en bidt tot het, en zegt: Verlos mij; want u bent mijn god” (Jesaja 44:17). De vraag die hij zichzelf nooit stelt, stelt Jesaja voor hem: “zal ik neerbuigen voor het blok van een boom?” (Jesaja 44:19). Een deel van de boomstam kookte zijn avondeten, en hij bidt tot de rest.

Het “bosje” van Deuteronomium 16:21 in de King James Version was een houten paal, geen groep bomen: het Hebreeuwse woord is asjera, wat de Jewish Encyclopedia beschrijft als “een houten paal of staak geplant bij de altaren van verschillende goden.” In Deuteronomium 12 zijn de groene bomen slechts de plaatsen waar de heiligdommen stonden, en wat Israël moest afbreken waren de altaren, de pilaren en “de gesneden beelden van hun goden” (vers 3). In elk van deze passages is wat God verbiedt het neerbuigen, en niemand knielt voor de boom waar wij onze lichtjes in hangen.

De Bijbel geeft de kerstboom geen eigen betekenis, aangezien hij hem nooit noemt. Toch denken christenen, wanneer ze een boom in huis halen, al lang aan de bomen die de Schrift wel eert, en elk van die bomen is levend.

De Bijbel opent en sluit met een boom. God liet de boom des levens groeien in Eden (Genesis 2:9), en in het laatste hoofdstuk staat hij weer “aan weerszijden van de rivier,” dragend “twaalf soorten vruchten” en “elke maand haar vrucht” gevend (Openbaring 22:2), een boom zonder enig onvruchtbaar seizoen. Daartussen belooft de psalm dat degene die vreugde schept in Gods wet “zal zijn als een boom geplant bij waterstromen, die zijn vrucht geeft op zijn tijd; zijn blad zal ook niet verwelken” (Psalm 1:3). Jesaja ziet groenblijvende bomen naar Gods huis gebracht worden, “de dennenboom, de pijnboom en de buxus tezamen, om de plaats van mijn heiligdom te verfraaien” (Jesaja 60:13), en de psalmist hoort hele bossen zingen wanneer de Heer komt: “dan zullen alle bomen van het woud juichen voor het aangezicht van de Heer: want Hij komt” (Psalm 96:12–13). De boom van de afgodenmaker moest worden vastgespijkerd om te blijven staan. Deze bomen groeien, dragen vrucht en zingen.

Eén vers houdt de afgod en de groenblijvende boom naast elkaar. Aan het einde van Hosea vraagt Efraïm: “Wat heb ik nog meer met afgoden te maken?” Het vers geeft niet aan wie er daarna spreekt, maar in de gebruikelijke lezing is het de Heer die antwoordt: “Ik heb hem gehoord, en op hem gelet: Ik ben als een groene dennenboom. Uit Mij is uw vrucht gevonden” (Hosea 14:8). Geen van deze verzen spreekt over een kerstboom, en we doen ze geen eer aan door te doen alsof dat wel zo is. Wat ze ons geven is een manier om ernaar te kijken: leven dat God plant, bewaterd en groen houdt.

De Schrift vraagt waar wij voor neerbuigen, en een den in de hoek van de kamer vraagt niemand om te buigen, dus geen enkel vers noemt het een zonde. De vroege Kerk discussieerde over heilige dagen en voedsel, en in Romeinen 14 maakte Paulus ruimte voor zowel de gelovige die de dag onderhield als voor de gelovige die dat niet deed, zolang ieder het voor de Heer deed. Die bredere vraag wordt gewogen in is het een zonde om Kerstmis te vieren?

Jeremia’s waarschuwing blijft staan tegen elke god die wij met onze eigen handen maken en dragen waar we maar willen. Een den met lichtjes in zijn takken is niet die god, en zijn woord aan Israël geldt ook voor ons: we hoeven er niet bang voor te zijn.

Jeremia’s twist was met afgoden, en geen enkel verslag dat iemand heeft gevonden verbindt onze boom ook met een heidens ritueel. Het wintergroen van het Romeinse Nieuwjaar is veel ouder dan de kerstboom, en het is een gebruik op zich; de beschuldiging wordt volledig gewogen in Zijn kerstbomen heidens?

Dus wanneer we deze december een boom bij het raam zetten, dragen we geen god het huis in. Onze God kwam om gedragen te worden. Toen Maria en Jozef het kind Jezus naar de tempel brachten, nam Simeon hem in zijn armen, “en loofde God” (Lukas 2:28). Het Kind in zijn armen was de Heer die tegen Israël had gezegd: “Ik heb het gemaakt, en Ik zal het dragen.” Hij draagt ons nog steeds.

---

• Wat symboliseert de kerstboom? Zijn betekenis en oorsprong
• Zijn kerstbomen heidens?
• is het een zonde om Kerstmis te vieren?
• Staat hulst in de Bijbel?
• 21 Bijbelverzen over afgoderij

Meer uit deze reeksKerst als christenBekijk alle 36 artikelen