“Ik heb u nooit gekend; ga weg van Mij”: Wat Jezus bedoelde in Mattheüs 7:21–23

Tegen het einde van de Bergrede zegt Jezus “Ik heb u nooit gekend” tegen mensen die hem “Heer, Heer” noemen en wijzen op wonderen die in zijn naam zijn verricht. Hij zegt niet dat de wonderen nooit zijn gebeurd. Door hem gekend worden betekent hem toebehoren, en deze mensen deden dat nooit. De toets die hij stelt is het doen van “de wil van mijn Vader.”

“Niet ieder die tegen mij zegt: Heer, Heer, zal binnengaan in het koninkrijk der hemelen, maar wie de wil doet van mijn Vader die in de hemelen is. Velen zullen op die dag tegen mij zeggen: Heer, Heer, hebben wij niet in uw naam geprofeteerd, en in uw naam demonen uitgedreven, en in uw naam vele krachtige werken gedaan? En dan zal ik hun openlijk zeggen: Ik heb u nooit gekend; ga weg van mij, u die de wetteloosheid werkt.” (Matteüs 7:21–23, Herziene Statenvertaling)

De meeste mensen kennen de woorden zoals de King James Version ze geeft: “I never knew you: depart from me, ye that work iniquity.”

Jezus spreekt ze uit tegen mensen die er zeker van waren dat ze de zijnen waren. Toch is het woord dat hen buiten sluit hetzelfde woord dat hij gebruikt om de zijnen te troosten: “Ik ken de mijnen en de mijnen kennen mij,” zegt hij over degenen die hem volgen (Johannes 10:14). Alles in dit gedeelte draait om dat ene woord. Op die dag zal de vraag zijn of hij ons als de zijnen kent, en niets wat wij in zijn naam hebben gedaan kan dat voor ons beantwoorden.

Hij spreekt over “velen” op “die dag,” de dag van oordeel, met hemzelf als de rechter. Dit zijn geen buitenstaanders, want ze noemen hem tweemaal Heer, en hun verdediging is een lijst van drie dingen die “in uw naam” zijn gedaan: profeteren, demonen uitdrijven en “vele krachten” verrichten. Jezus zegt niet dat ze liegen. Johannes Chrysostomus, de bisschop uit de vierde eeuw, beschouwde de gaven als echt en wees op Judas, een van de twaalf die “macht over onreine geesten” had gekregen (Mattheüs 10:1): “zelfs hij, hoe goddeloos hij ook was, had een gave.” John Wesley, de grondlegger van het methodisme, trok dezelfde les in zijn aantekeningen bij het vers: “zelfs het verrichten van wonderen is geen bewijs dat een mens een reddend geloof heeft.”

De verzen volgen direct op een waarschuwing voor valse profeten, “die in schapenvacht naar u toe komen, maar vanbinnen roofzuchtige wolven zijn,” en die gekend worden “aan hun vruchten” (Matteüs 7:15–16). Johannes Calvijn, de hervormer van Genève, las de verzen 21 tot 23 als nog steeds hoofdzakelijk gericht op valse leraren, maar hij voegde eraan toe: “Deze leer omvat alle huichelaars, wat hun rang of stand ook mag zijn.”

Jezus kan niet bedoelen dat hij niets van deze mensen afweet, aangezien hij hun woorden herhaalt en hun daden benoemt. In de Bijbel betekent “kennen” vaak iemand uitkiezen of opeisen als de zijne. God zegt tegen Israël door de profeet Amos: “U alleen heb Ik gekend van alle geslachten van de aarde” (Amos 3:2). God was op de hoogte van elke natie; het woord betekent dat Israël van Hem was. Jezus gebruikt het woord op dezelfde manier voor zijn volgelingen: “Ik ken de mijnen en de mijnen kennen mij” (Johannes 10:14). Paulus corrigeert zichzelf midden in een zin om het punt te maken: “nu u God hebt leren kennen, of liever: door God gekend bent” (Galaten 4:9).

Door Christus gekend worden betekent dus dat men bij hem hoort. Paulus schrijft over een zegel op het fundament van de kerk: “De Heere kent wie de Zijnen zijn” (2 Timoteüs 2:19). Calvijn dacht dat Paulus die woorden waarschijnlijk uit dit gedeelte had gehaald, en hij vatte samen wat Jezus zal verklaren: “Dat Hij hen nooit tot zijn eigen volk heeft gerekend, zelfs niet op het moment dat zij opschepten dat zij de steunpilaren van de kerk waren.”

Het Griekse woord voor “nooit,” oudepote, betekent “nooit” in Thayers lexicon, dus Jezus zegt niet dat hij hen ooit kende en er toen mee ophield. Wesleys aantekening luidt: “Er is nooit een tijd geweest dat ik u goedkeurde: dus hoeveel zielen ze ook hadden gered, zij waren zelf nooit gered van hun zonden.” Het werkwoord dat vertaald is als “verklaren,” homologēsō, betekent meestal belijden, en Calvijn hoorde er een antwoord in: zij beleden Christus met hun tong, en hij “zal aan de andere kant belijden dat hun belijdenis bedrieglijk en vals is.”

“Ga weg van mij” herhaalt de woorden van een psalm: “Ga weg van mij, alle werkers van onrecht, want de Heere heeft het geluid van mijn geween gehoord” (Psalm 6:8). Matteüs’ woord voor hun wangedrag is anomia, wetteloosheid, wat de King James Version weergeeft als “iniquity.”

Vers 21 stelt de toets vast voordat de scène begint: degene die binnengaat is “wie de wil doet van mijn Vader die in de hemelen is.” Later in Matteüs gebruikt Jezus dezelfde uitdrukking voor zijn eigen familie: “want wie de wil doet van mijn Vader, Die in de hemelen is, die is mijn broeder en zuster en moeder” (Matteüs 12:50). Augustinus van Hippo waarschuwde in zijn commentaar op de preek de lezers om niet te “denken dat het loutere feit dat iemand tegen onze Heer zegt: Heer, Heer, tot die vruchten behoort.” De vruchten, schreef hij, zijn “het doen van de wil van de Vader die in de hemelen is.”

Het zou gemakkelijk zijn om dit te horen als een lijst van goede daden die de hemel verdienen, maar de mensen die worden weggestuurd hebben precies zo'n lijst, en het is precies datgene waar ze zich op beroepen. Calvijn las de wil van de Vader als inclusief geloof in Christus, en wees op Jezus' woorden in Johannes: “dit is de wil van mijn Vader, dat ieder die de Zoon ziet en in Hem gelooft, eeuwig leven heeft” (Johannes 6:40). De verzen in Mattheüs, schreef hij, “sluiten het geloof niet uit, maar veronderstellen het als het principe waaruit andere goede werken voortvloeien.”

De preek beslaat Mattheüs 5 tot en met 7. Het opent met de Beatitudes, die de “armen van geest”, “de treurenden” en “de barmhartigen” zalig prijzen, en sluit af met vier beelden, elk een keuze tussen twee wegen: een smalle en een brede poort (7:13–14), gezonde en zieke bomen (7:15–20), degenen die “Heer, Heer” zeggen en degenen die de wil van de Vader doen (7:21–23), en twee huizen. Het laatste volgt direct: “Ieder dan die deze woorden van mij hoort en ze doet, zal lijken op een verstandig man die zijn huis op de rots bouwde.” Het huis gebouwd op zand, door de man die hoort en niet handelt, stort in tijdens de storm, “en de val ervan was groot” (Mattheüs 7:24–27).

“Deze woorden van mij” zijn de preek zelf, dus de wil van de Vader is niets dat voor ons verborgen is. Het is wat Jezus zojuist heeft onderwezen: “Heb uw vijanden lief en bid voor wie u vervolgen” (5:44); bid “tot uw Vader die in het verborgene is” (6:6); vergeef, “want als u anderen hun overtredingen vergeeft, zal uw hemelse Vader u ook vergeven” (6:14). Dezelfde preek leert zijn hoorders te bidden: “vergeef ons onze schulden, zoals ook wij onze schuldenaren vergeven hebben” (6:12). Dus in de eigen termen van de preek omvat bouwen op de rots het bidden van dat gebed.

Lucas heeft twee gedeelten die naast dit gedeelte lopen. In zijn kortere versie van de preek vraagt Jezus: “Waarom noemt u Mij: Heere, Heere, en doet u niet wat Ik zeg?” en vertelt over de twee huizen (Lucas 6:46–49). De tweede komt dichter bij de woorden van Mattheüs. Op de weg naar Jeruzalem vraagt iemand: “Heere, zijn er weinigen die zalig worden?” Jezus antwoordt: “Strijd om in te gaan door de nauwe poort,” en beschrijft een heer des huizes die de deur heeft gesloten. De mensen buiten kloppen aan en pleiten op bekendheid, niet op wonderen: “Wij hebben in uw tegenwoordigheid gegeten en gedronken, en u hebt op onze straten onderwezen.” Hij antwoordt: “Ik weet niet waar u vandaan komt,” en: “Ga weg van Mij, allen die onrecht bedrijven!” (Lucas 13:23–27). Ze waren dicht bij Jezus geweest, en toch kende hij hen niet. Het verhaal eindigt met anderen die binnenkomen: “er zullen er komen van oost en west, en van noord en zuid, en zij zullen aanliggen in het Koninkrijk van God” (13:29). Mattheüs heeft nog een gesloten deur in de gelijkenis van de tien maagden: “Voorwaar, Ik zeg u: ik ken u niet” (Mattheüs 25:12).

Elke traditie hoort in dit gedeelte een waarschuwing tegen een geloof dat alleen op de lippen blijft. Waar ze uiteenlopen is bij twee vragen waar het toe leidt: kan een christen er nu zeker van zijn gered te zijn, en kan genade, eenmaal gegeven, verloren gaan? De katholieke, orthodoxe, lutherse en methodistische leer zeggen allemaal dat het verloren kan gaan en door bekering kan worden teruggewonnen. De gereformeerde leer zegt dat ware gelovigen nooit definitief afvallen, dus degenen die lijken af te vallen, hebben nooit echt geloofd.

Katholiek

Het Concilie van Trente leerde dat “niemand met een zekerheid van geloof, die niet aan dwaling onderhevig kan zijn, kan weten dat hij de genade van God heeft verkregen,” en dat niemand zichzelf volharding tot het einde “met een absolute zekerheid” moet beloven, maar dat “allen een zeer vaste hoop op Gods hulp moeten stellen en rusten.” Het leerde ook dat degenen die “door zonde zijn gevallen uit de ontvangen genade van de Rechtvaardiging” opnieuw “gerechtvaardigd kunnen worden” door “het sacrament van de Biecht.”

De Catechismus van de Katholieke Kerk leert dat genade “niet gekend kan worden behalve door geloof,” dus “wij kunnen daarom niet vertrouwen op onze gevoelens of onze werken om te concluderen dat wij gerechtvaardigd en gered zijn.” Dezelfde paragraaf citeert vervolgens dit hoofdstuk: “Zo zult u hen aan hun vruchten kennen,” en zegt dat reflecteren op Gods zegeningen in ons leven en in de heiligen “ons een garantie biedt dat genade in ons werkzaam is.” Het geeft het antwoord van Jeanne d'Arc toen haar rechters vroegen of ze wist of ze in Gods genade was: “Als ik dat niet ben, moge het God behagen mij erin te plaatsen; als ik dat wel ben, moge het God behagen mij erin te bewaren.” De Catechismus beschrijft christelijke hoop in woorden die dicht bij dit gedeelte liggen: de hemel is “door God beloofd aan degenen die hem liefhebben en zijn wil doen.”

Orthodox

Het leerboek van de Orthodox Church in America, Het orthodoxe geloof door Thomas Hopko, beschrijft hoop als “de verzekering van de goede uitkomst van ons leven geleefd door geloof in God” en “het vertrouwen dat, ondanks alle duisternis en zonde, het licht van de liefdevolle vergeving van God op ons rust.” Een ongetekend pastoraal antwoord aan een lezer op de website van dezelfde kerk legt uit dat “de orthodoxe christenheid begrijpt dat wij ‘worden gered’, niet ‘al gered zijn’.” De orthodoxie, zo zegt het, “zou zeggen dat men inderdaad zijn redding in gevaar kan brengen, maar dat het niet realistisch is om te zeggen dat men iets heeft ‘verloren’ wat men nog moet ervaren of in zijn volheid bezitten.” Geloof “moet actief en levend zijn, gemanifesteerd door werken van gerechtigheid, waarbij wij met God samenwerken om Zijn wil te doen,” en hoe ver een gedoopt persoon ook valt, “wij hebben altijd de mogelijkheid tot berouw.” Chrysostomus, een kerkvader die zowel in het Oosten als in het Westen wordt geëerd, hoorde in vers 23 het einde van een misplaatst vertrouwen: “Want nu veronderstellen zij inderdaad dat zij mijn vrienden zijn; maar dan zullen zij weten dat ik hen niet als vrienden heb beschouwd.”

Luthers

De Augsburgse Confessie zegt dat geloof “goede vruchten moet voortbrengen,” maar “dat wij niet op die werken moeten vertrouwen om rechtvaardiging voor God te verdienen.” Maarten Luther wees verontruste gelovigen op hun doop: “Niettemin ben ik gedoopt; maar als ik gedoopt ben, is mij beloofd dat ik gered zal worden en eeuwig leven zal hebben, zowel naar ziel als lichaam.” Naast die vaste belofte stellen lutheranen een reële waarschuwing, want zij leren ook dat het geloof verloren kan gaan. Luthers Schmalkaldische Artikelen zeggen dat wanneer gelovigen in openlijke zonde vallen, “zoals David in overspel, moord en godslastering,” dan “zijn het geloof en de Heilige Geest van hen geweken.” De weg terug blijft open: de Augsburgse Confessie leert dat “er voor degenen die na de doop zijn gevallen vergeving van zonden is wanneer zij zich bekeren.”

Gereformeerde

Gereformeerde kerken leren dat ware gelovigen niet definitief kunnen afvallen, en de Westminster Confessie zegt dat degenen die God “effectief geroepen en door zijn Geest geheiligd heeft, noch totaal noch definitief uit de staat van genade kunnen vallen.” Op deze manier gelezen beschrijft “Ik heb u nooit gekend” mensen die nooit ware gelovigen waren, hoe ze er ook uitzagen. De Confessie trekt dezelfde lijn wanneer het over zekerheid gaat: “huichelaars en andere onwedergeboren mensen kunnen zichzelf tevergeefs bedriegen met valse hoop,” toch “kunnen degenen die waarlijk in de Heere Jezus geloven, en Hem oprecht liefhebben, en ernaar streven om met een goed geweten voor Hem te wandelen, in dit leven er zeker van zijn dat zij in de staat van genade verkeren.” Een ware gelovige, voegt het eraan toe, kan die zekerheid “geschokt, verminderd en onderbroken” zien. Het debat tussen deze visie en de volgende wordt uiteengezet in onze vergelijking van Calvinisme en Arminianisme.

Wesleyanisme en Arminianisme

John Wesley hield een hele preek over deze verzen en de twee huizen. Hij waarschuwde tegen het bouwen op “mijn orthodoxie, of juiste meningen,” op het geen kwaad doen, en zelfs op goede werken, en hij zei tegen degenen die in Christus' naam prediken dat ze “moeten leren naakt aan het kruis van Christus te hangen, en alles wat je hebt gedaan als mest en afval te beschouwen.” In tegenstelling tot gereformeerde kerken leren methodisten dat een gelovige kan afvallen en terugkeren. De Methodistische Artikelen van Religie zeggen: “Nadat wij de Heilige Geest hebben ontvangen, kunnen wij afwijken van de gegeven genade, in zonde vallen en, door de genade van God, weer opstaan en ons leven beteren.” Toch las Wesley vers 23 zoals Calvijn dat deed, als een woord aan mensen die Christus nooit had goedgekeurd. Over zekerheid onderwees Wesley het getuigenis van de Geest, dat hij beschreef als “een innerlijke indruk op de ziel, waarbij de Geest van God direct getuigt aan mijn geest dat ik een kind van God ben.” Zijn aantekening bij vers 23 eindigt met een vraag die hij aan zichzelf stelde: “Heer, is dit mijn situatie?”

Het gedeelte is een waarschuwing, en elke traditie hierboven neemt het serieus. Maar het is geen oordeel over iemand die zich tot Christus wendt en om genade vraagt, en verschillende details in de tekst wijzen in die richting.

De mensen in de scène pleiten op hun eigen staat van dienst: “hebben wij niet in uw naam geprofeteerd,” en nergens in hun pleidooi vragen ze om genade. Toch zegent de preek die Jezus zojuist heeft gehouden “de armen van geest” en “de treurenden,” en geeft zijn hoorders woorden voor hun falen: “vergeef ons onze schulden.”

Jezus vertelde zijn discipelen ook waar ze hun vertrouwen moesten stellen. Toen de tweeënzeventig terugkwamen en zich verheugden dat demonen hen gehoorzaamden, zei hij: “verheug u hier niet over, dat de geesten aan u onderworpen zijn, maar verheug u dat uw namen in de hemel opgeschreven zijn” (Lukas 10:20). In het Evangelie van Johannes belooft hij: “wie tot mij komt, zal ik nooit uitwerpen” (Johannes 6:37).

De kerken verschillen van mening over zekerheid, maar geen van hen laat iemand die gevallen is of twijfelt zonder een weg naar huis. Een katholiek die uit de genade is gevallen “kan opnieuw gerechtvaardigd worden” door boetedoening, zoals het Concilie van Trente leert. Een orthodoxe christen krijgt in het hierboven geciteerde antwoord te horen dat “wij altijd de mogelijkheid hebben om ons te bekeren.” Een lutheraan heeft de belofte van de Augsburgse Confessie van “vergeving van zonden wanneer zij zich bekeren,” en een methodist de zekerheid van de Artikelen dat “de gave van bekering niet mag worden ontzegd aan degenen die na de rechtvaardiging in zonde vallen.” Zelfs de Westminster Confessie, die stelt dat ware gelovigen nooit definitief afvallen, zegt dat een gelovige wiens zekerheid is vervaagd “ondersteund wordt tegen totale wanhoop” totdat deze “te zijner tijd weer kan opbloeien.” De mensen in Mattheüs 7 kwamen pleiten op hun staat van dienst, en wie komt pleiten om genade komt tot de Heer die zegt: “Ik ken de mijnen en de mijnen kennen mij” (Johannes 10:14).

• Kun je je redding verliezen?
• Waarom is geloof zonder werken dood?
• 20 Bijbelverzen over de zekerheid van redding