Zijn Ismaëlieten en Midianieten hetzelfde? Familie, maar niet één volk

Nee: qua afkomst waren het twee volkeren, hoewel ze beiden van Abraham afstamden. De Ismaëlieten waren de kinderen van Ismaël, de zoon van Abraham bij Hagar, en de Midianieten de kinderen van Midian, zijn zoon bij Ketura. De vraag rijst omdat Genesis 37 de handelaren die Jozef naar Egypte brachten met beide namen noemt, en Rechters 8 de Midianieten Ismaëlieten noemt.

Dus het raadsel bevindt zich in een van de droevigste scènes in de Bijbel. Jozefs broers hebben hem zijn veelkleurige mantel afgenomen en hem in een droge put gegooid. Ze gaan zitten om te eten. Dan kijken ze op en zien een karavaan “met hun kamelen die specerijen, balsem en mirre droegen, op weg om het naar Egypte te brengen” (Genesis 37:25). Wie die handelaren ook waren, ze vervoerden een jongen van zeventien naar wie, jaren later, “alle landen naar Egypte kwamen” om graan te kopen tijdens een hongersnood (Genesis 41:57).

Niet in de stambomen van Genesis, die hen gescheiden houden:

	Ismaëlieten	Midianieten
Voorvader	Ismaël, zoon van Abraham	Midian, zoon van Abraham
Mother	Hagar de Egyptische (Genesis 25:12)	Ketura, met wie Abraham later trouwde (Genesis 25:1–2)
Waar ze woonden	“Van Havila tot Sur, dat voor Egypte ligt” (Genesis 25:18)	Waarschijnlijk ten oosten van de Golf van Akaba, in het noordwesten van Arabië
In de Schrift bekend om	De specerijenkaravaan in het verhaal van Jozef	Jetro, de schoonvader van Mozes, en de invallen die Gideon beëindigde

Ismaël had twaalf zonen, “twaalf vorsten naar hun volkeren” (Genesis 25:16). Midian was een van de zes zonen die Ketura aan Abraham baarde, en voordat hij stierf gaf Abraham die zonen geschenken “en zond hen weg van zijn zoon Isaak, terwijl hij nog leefde, naar het oosten, naar het oosterse land” (Genesis 25:6). Hun voorvaders waren dus halfbroers, zonen van één vader bij twee moeders. Psalm 83 noemt “de Ismaëlieten” onder de volkeren die tegen Israël verbonden waren (vers 6), terwijl Midian alleen verschijnt als een oude vijand die al verslagen was: “Doe met hen als met de Midianieten” (vers 9).

Toch overlappen de twee namen elkaar op twee plaatsen. In Genesis 37 worden de handelaren in de verzen 25, 27 en 28 Ismaëlieten genoemd en in de verzen 28 en 36 Midianieten. In Richteren, na Gideons overwinning op Midian, legt de schrijver uit waarom de vijand goud droeg: “Want zij hadden gouden oorsieraden, omdat zij Ismaëlieten waren” (Richteren 8:24). De Encyclopaedia Britannica merkt op dat deze twee verzen mede de reden zijn waarom de Midianieten traditioneel als Ismaëlieten worden geïdentificeerd.

De hele kwestie draait om één vers, waarin de King James-vertaling de naam spelt als “Ishmeelites”: “Toen kwamen er Midianitische kooplieden voorbij; en zij trokken Jozef uit de put omhoog en verkochten Jozef voor twintig zilverstukken aan de Ismaëlieten: en zij brachten Jozef naar Egypte” (Genesis 37:28). Wie is “zij”? Een paar verzen verderop staat: “de Midianieten verkochten hem in Egypte aan Potifar” (37:36), maar in hoofdstuk 39 “kocht Potifar hem uit de hand van de Ismaëlieten” (39:1). Gedurende vele eeuwen hebben Joodse en christelijke lezers dit raadsel op vier manieren beantwoord.

Eén karavaan met twee namen

Het eenvoudigste antwoord is dat de Midianieten en de Ismaëlieten dezelfde handelaren zijn. De Joodse commentator Abraham ibn Ezra schreef dat “de Schrift naar de Ismaëlieten verwijst als Midianieten omdat de Midianieten Ismaëlieten worden genoemd,” en wees op Richteren 8:24. Carl Keil en Franz Delitzsch betoogden in hun negentiende-eeuwse commentaar hetzelfde: de stammen “werden vaak verward,” omdat ze afstamden van Abraham en hetzelfde zwervende leven leidden, zodat “vreemdelingen ze nauwelijks konden onderscheiden, vooral wanneer ze niet als stammen maar als Arabische kooplieden verschenen.” Volgens deze lezing beschrijven de twee namen één groep woestijnkooplieden, en verkochten de broers Jozef aan hen precies zoals Juda voorstelde.

Meerdere verkopen, de een na de ander

Rashi, de grote elfde-eeuwse commentator, beschouwde de Midianieten als “een andere karavaan” en schreef dat “de Schrift aangeeft dat hij meerdere keren werd verkocht.” De broers trokken Jozef uit de put en “verkochten hem aan de Ismaëlieten, en de Ismaëlieten aan de Midianieten en de Midianieten naar Egypte.” Rashi ontleende dit aan een oudere midrasj, Midrasj Tanchuma, die vier tegenslagen vindt in de letters van het Hebreeuwse woord voor Jozefs mantel: “zijn verkoop aan Potifar,” zijn verkoop aan de kooplieden, “zijn verkoop aan de Ismaëlieten,” en “zijn verkoop aan de Midianieten.” Die lezing houdt elk vers in stand, ten koste van verkopen die de tekst niet beschrijft.

De Midianieten namen hem mee terwijl de broers aten

Rashi’s kleinzoon Rashbam las het vers eenvoudiger. Terwijl de broers aten en wachtten op de Ismaëlieten, passeerden de Midianieten de put vanuit een andere richting, trokken Jozef eruit en verkochten hem aan de Ismaëlieten zelf. “Men mag aannemen dat de broers hier geen weet van hadden,” schreef hij, hoewel hij toegaf dat de broers de Midianieten misschien hadden gevraagd Jozef eruit te trekken en hem vervolgens zelf hadden verkocht. Zijn eerste lezing past bij twee details in het verhaal. Ruben komt terug bij de put, met de bedoeling Jozef te redden, en vindt deze leeg: “De jongen is er niet; en ik, waar moet ik heen?” (37:30). En Jozef vertelt later aan de schenker van Farao: “Want ik ben inderdaad gestolen uit het land van de Hebreeën” (40:15).

Twee verhalen verweven tot één

Veel moderne kritische geleerden houden vol dat Genesis 37 twee oudere verslagen samenvoegt. Schrijvend voor TheTorah.com vat Marty Lockshin de visie samen: “In het ene verhaal suggereert Ruben dat ze Jozef in een put gooien,” en voordat Ruben hem kan redden, vinden Midianitische handelaren Jozef en voeren hem mee. “In het andere verhaal suggereert Juda dat Jozef aan de Ismaëlieten wordt verkocht, en dit is wat de broers doen.” Volgens deze visie behield de redacteur de woorden van beide. Lezers die Genesis 37 als één doorlopend verslag beschouwen, kiezen uit de eerste drie antwoorden.

De Schrift zegt niet wiens handen Jozef uit de put trokken, en het zegt niet of de twee namen bij één karavaan horen of bij twee. Elk antwoord hierboven is een zorgvuldige lezing, en geen enkele staat expliciet in de tekst. Zelfs de naam verschuift in Genesis 37:36, waar het Hebreeuws leest Medanim, Medanieten, wat de King James Version vertaalt als “Midianieten.” Medan was nog een zoon van Ketura (Genesis 25:2).

Wat Genesis wel vastlegt, is het deel dat er het meest toe doet. De broers waren van plan hem te verkopen. “Kom, laten wij hem aan de Ismaëlieten verkopen,” zei Juda, “en zijn broeders waren tevreden” (37:27). Jaren later zegt Jozef het hen in hun gezicht: “Ik ben Jozef, uw broeder, die u naar Egypte hebt verkocht.” In de volgende adem vertelt hij hen wie er achter de karavaan aan het werk was: “Wees daarom niet bedroefd, noch boos op uzelf, dat u mij hierheen hebt verkocht: want God heeft mij voor u uit gezonden om het leven te behouden” (45:4–5).

Zij verschijnen zowel als vrienden als vijanden van Israël. Toen Mozes uit Egypte vluchtte, “woonde hij in het land Midian,” trouwde met Zippora, een dochter van “de priester van Midian,” en hoedde de kudden van Jetro, zijn schoonvader, totdat hij bij Horeb kwam (Exodus 2:15–21; 3:1). Jetro hoorde later alles wat God had gedaan en zei: “Nu weet ik dat de Heer groter is dan alle goden” (Exodus 18:11). Het verhaal van Mozes’ vrouw Zippora staat in hoeveel vrouwen had Mozes.

Later sloten de oudsten van Midian zich aan bij Moab tegen Israël in de vlakten (Numeri 22:4), en Midian was onderdeel van de zonde bij Peor (Numeri 25:6; 31:16). In de dagen van de richteren kwam Midian elke oogst met kamelen “zonder getal” en plunderde het land, totdat “Israël zeer verarmd was vanwege de Midianieten” (Richteren 6:5–6). God brak hun macht door Gideon en zijn driehonderd man, en daarna verdwijnen de Midianieten grotendeels uit het verhaal.

Zijn de Moabieten en Midianieten hetzelfde?

Nee. Moab kwam voort uit de oudste dochter van Lot, “de vader van de Moabieten tot op deze dag” (Genesis 19:37), dus Moabieten waren helemaal geen afstammelingen van Abraham. Ze waren wel zijn verwanten, omdat Lot “de zoon van zijn broer” was (Genesis 12:5), de neef van Abraham, wat de reden is waarom lezers de twee volkeren vaak met elkaar verbinden. Midian kwam voort uit Abraham en Ketura. De twee volkeren waren buren en bondgenoten, wat de reden is waarom hun oudsten samen verschijnen in Numeri 22.

Geen enkel volk draagt vandaag de dag een van beide namen. De Ismaëlieten leven voort in de traditie. De islamitische traditie voert de lijn van de profeet Mohammed terug naar Ismaël: in een hadith verzameld in Sahih Muslim, zegt Mohammed: “Voorwaar, Allah verleende aanzien aan Kinana onder de afstammelingen van Isma’il,” en gaat verder via de Qoeraisj naar zijn eigen clan. De Joodse historicus Josephus schreef over de twaalf zonen van Ismaël: “Dezen bewoonden het hele land van de Eufraat tot de Rode Zee, en noemden het Nabatene. Zij zijn een Arabische natie.” Dit zijn tradities van afstamming, zowel islamitisch als Joods. Genesis zelf noemt de zonen van Ismaël en het land waar zij woonden, en gaat niet verder.

Britannica plaatst hen hoogstwaarschijnlijk ten oosten van de Golf van Akaba en zegt dat zij na Gideon grotendeels uit de Bijbel verdwijnen. Toch vergaten de profeten hen niet. Jesaja, uitkijkend naar de dag dat de volkeren tot Gods licht komen, ziet dezelfde soort karavaan die Jozef ooit naar Egypte bracht: “De menigte kamelen zal u bedekken, de dromedarissen van Midian en Efa; allen uit Sjeba zullen komen: zij zullen goud en wierook brengen; en zij zullen de lof van de Heer verkondigen” (Jesaja 60:6). Ismaëls eigen leven, en de vraag naar zijn redding, worden behandeld in ging Ismaël naar de hemel.

We zullen nooit met zekerheid weten wiens handen Jozef uit de put tilden, of hoe vaak er zilver van eigenaar wisselde op de weg naar Egypte. Jozef zelf stond er niet bij stil. Staande voor de broers die hem hadden verkocht, gaf hij het antwoord dat nog steeds geldt voor ieder van ons die ergens naartoe is gebracht waar we niet voor kozen: “Maar wat u betreft, u dacht kwaad tegen mij; maar God bedoelde het ten goede, om te bewerkstelligen, zoals het op deze dag is, om vele mensen in leven te houden” (Genesis 50:20).

---

• Ging Ismaël naar de hemel?
• Hoeveel vrouwen had Mozes? Zippora en de Kusjitische
• 300 in de Bijbel, en Gideons driehonderd
• Hoeveel Jozefs staan er in de Bijbel?
• Feiten en statistieken over Abraham