Hoeveel vrouwen had Mozes? 1 of 2: Zippora en de Kusjitische vrouw

Mozes had één echtgenote bij naam, en misschien een tweede. De genoemde echtgenote is Zippora, dochter van de priester van Midjan (Exodus 2:21). De andere is “de Ethiopische vrouw met wie hij getrouwd was” (Numeri 12:1), in het Hebreeuws “de Cushitische vrouw”. Was zij een tweede echtgenote, of Zippora zelf? De tekst geeft hier geen uitsluitsel over.

Of het nu om één vrouw ging of om twee, Mozes trouwde buiten Israël. Hij was zelf een vluchteling toen hij Zippora ontmoette. Hij noemde zijn eerste zoon Gersom, “want hij zei: Ik ben een vreemdeling in een vreemd land geweest” (Exodus 2:22). De man die Israël uit Egypte leidde, trouwde in een buitenlands huis, en toen zijn broer en zus tegen hem spraken over zijn vrouw, antwoordde God hen en verdedigde Hij Mozes.

Mozes vluchtte uit Egypte nadat hij een Egyptenaar had gedood die hij een Hebreeër zag slaan (Exodus 2:11–12), en “woonde in het land Midjan: en hij ging bij een put zitten” (Exodus 2:15). De zeven dochters van de priester van Midjan kwamen om de kudde van hun vader te drenken, herders dreven hen weg, “maar Mozes stond op en hielp hen, en drenkte hun kudde” (Exodus 2:17). Hun vader hoorde het verhaal en zei: “roep hem, opdat hij brood eet” (Exodus 2:20). Toen “was Mozes tevreden om bij de man te wonen: en hij gaf Mozes Zippora zijn dochter” (Exodus 2:21).

Haar naam is het Hebreeuwse Tsippora, het vrouwelijke van het woord voor “vogel”. Zij baarde Mozes twee zonen. Gersom kwam als eerste; de tweede, Eliëzer, werd vernoemd naar de God die “mijn hulp was, en mij verloste van het zwaard van Farao” (Exodus 18:4). Stefanus, die het verhaal vertelt in Handelingen, zegt dat Mozes “een vreemdeling was in het land Midjan, waar hij twee zonen verwekte”, en dat er veertig jaar voorbijgingen voor de brandende braamstruik (Handelingen 7:29–30). Tegen de tijd dat Mozes voor Farao stond, was hij “tachtig jaar oud” (Exodus 7:7). Hun huwelijk was al een langdurig huwelijk.

Op de weg terug naar Egypte volgt een van de vreemdste scènes in de Schrift. “En het geschiedde onderweg in de herberg, dat de Heer hem ontmoette en hem probeerde te doden. Toen nam Zippora een scherpe steen, sneed de voorhuid van haar zoon af, wierp die aan zijn voeten en zei: Voorwaar, een bloedbruidegom zijt gij mij” (Exodus 4:24–25). “Zo liet Hij hem gaan” (4:26).

De passage zegt nooit waarom, en de vertaling van de Jewish Publication Society merkt simpelweg op: “Betekenis van de verzen onzeker.” Rashi, de rabbijn uit Troyes in Frankrijk (1040–1105) wiens commentaar op de pagina van bijna elke editie van de Hebreeuwse Bijbel staat gedrukt, geeft het duidelijke antwoord. Waar Exodus zegt “de Heer ontmoette hem”, spreekt Rashi over de engel, en zegt dat de engel kwam “omdat hij zijn zoon Eliëzer niet had besneden”. Hij vermeldt ook een mildere visie, dat Mozes alleen had gewacht om het kind veilig te houden op de weg. Hoe dan ook, de man die gestuurd was om Israël onder Gods verbond uit te leiden, had zijn eigen zoon het teken daarvan nog niet gegeven. Het was Zippora die het gevaar begreep en handelde. Een Midjanitische vrouw onderhield het verbond van Abraham voor haar Hebreeuwse echtgenoot, en de woorden “bloedbruidegom”, zoals de JPS ze vertaalt, zijn van haar.

Voor een tijdje, ja. Toen Jetro Mozes in de woestijn kwam opzoeken, “nam hij Zippora, de vrouw van Mozes, nadat hij haar had teruggestuurd, en haar twee zonen” (Exodus 18:2–3). Exodus zegt nooit wanneer of waarom Mozes haar naar huis stuurde. Rashi herhaalt een oudere traditie uit de Mekhilta, een commentaar op Exodus dat rond de derde eeuw in het land Israël werd samengesteld: Aäron ontmoette hen onderweg en vroeg waar Mozes zijn gezin naartoe bracht, en Mozes “zei daarom tegen haar: ‘Keer terug naar het huis van uw vader’” terwijl Israël leed in Egypte.

De scheiding was dus geen echtscheiding in Exodus. Jetro bracht “uw vrouw, en haar twee zonen met haar” (18:6), Mozes ging naar buiten om hem te ontmoeten, “en zij kwamen in de tent” (18:7). Dat is de laatste scène waarin Zippora bij naam verschijnt. De Bijbel vermeldt haar dood niet.

In het tweede jaar van de reis (Numeri 10:11) keerden Mirjam en Aäron zich tegen hun broer. “En Mirjam en Aäron spraken tegen Mozes vanwege de Ethiopische vrouw met wie hij getrouwd was: want hij was met een Ethiopische vrouw getrouwd” (Numeri 12:1). Het Hebreeuws zegt de Kushitische vrouw, de Cushitische vrouw, die de vertalers van de King James-bijbel vertaalden als “Ethiopisch”.

Cush is in de Bijbel het land voorbij de zuidelijke grens van Egypte. Ezechiël trekt de grens “van de toren van Syene tot aan de grens van Ethiopië” (Ezechiël 29:10), en Genesis noemt Cush naast Mizraïm, Egypte, onder de zonen van Cham (Genesis 10:6). Jeremia neemt als vanzelfsprekend aan dat de huid van een Cushiet donker is: “Kan de Ethiopiër zijn huid veranderen, of de luipaard zijn vlekken?” (Jeremia 13:23). Als men Numeri 12:1 op de meest eenvoudige manier leest, zegt het dus dat Mozes getrouwd was met een Afrikaanse vrouw uit de bovenloop van de Nijl.

Hier scheiden de wegen van gelovige lezers. Beide kanten lezen dezelfde paar verzen zorgvuldig.

Het argument dat zij Zippora was

De oude rabbijnen lazen de Kusjiet als Zippora. De Sifrei, een vroeg rabbijns commentaar op Numeri, vraagt zich af hoe een Midjaniet een Kusjiet genoemd kon worden en antwoordt dat, zoals een Kusjiet opvalt door zijn huid, Zippora opviel door haar schoonheid. Rasji volgt dit: het woord “vertelt ons dat iedereen het eens was over haar schoonheid, net zoals iedereen het eens is over de zwartheid van een Ethiopiër.” Targum Onkelos, de oude Aramese vertaling van de Thora die ooit vers voor vers in de synagoge werd voorgelezen, gebruikt simpelweg het woord voor “mooi” waar het Hebreeuws Kusjiet heeft. In deze lezing ging de klacht helemaal niet over een nieuw huwelijk. Rasji interpreteert de klacht als “omdat zij door Mozes was verstoten,” en de Sifrei legt uit dat Mozes was gestopt met haar als echtgenoot samen te leven, zodat hij altijd klaar zou staan wanneer God sprak.

De Schrift zelf geeft één aanwijzing dat de namen bij elkaar zouden kunnen horen. Habakuk plaatst ze naast elkaar: “Ik zag de tenten van Kusjan in verdrukking: en de gordijnen van het land Midjan beefden” (Habakuk 3:7). De katholieke New American Bible, in de noot van de bisschoppen bij Numeri 12:1, neemt ook dit standpunt in: “blijkbaar wordt Zippora, de Midjaniet, bedoeld; vgl. Ex 2:21.”

Het argument dat zij een andere vrouw was

Anderen lezen Numeri 12:1 als een tweede huwelijk. Elders in de Bijbel is Kusj het land ten zuiden van Egypte, en Exodus noemt het volk van Zippora nooit Kusjieten. Het vers herhaalt zichzelf ook: “want hij had een Ethiopische vrouw getrouwd,” alsof het huwelijk nieuws was. Het oude commentaar van Keil en Delitzsch voert precies dit aan: “Deze vrouw kan niet Zippora de Midjaniet zijn geweest,” omdat Mirjam nauwelijks een huwelijk zou hebben aangekaart dat zoveel jaren eerder was gesloten. Zij suggereren dat Mozes opnieuw trouwde “waarschijnlijk na de dood van Zippora.” De Bijbel zelf zegt niets over de vraag of Zippora nog in leven was, en niets over een ruzie tussen twee vrouwen. Er worden in het geheel geen bijvrouwen van Mozes genoemd.

Geen van beide lezingen maakt van Mozes een man met een huishouden vol vrouwen. Hooguit geeft de Schrift hem er twee, en ze zwijgt over de vraag of hij ze tegelijkertijd had. Wat de Kerk nu leert over meer dan één vrouw staat in Is polygamie een zonde?

Hun volgende woorden laten zien wat er werkelijk in hun hart leefde. “Heeft de Heer inderdaad alleen door Mozes gesproken? heeft Hij niet ook door ons gesproken?” (Numeri 12:2). De noot van de bisschoppen geeft “de schijnbare reden” voor de ruzie: het “was jaloezie op zijn gezag; zijn Kusjitische vrouw diende slechts als aanleiding voor het geschil.”

Mozes zelf zegt niets. “Nu was de man Mozes zeer zachtmoedig, meer dan alle mensen die op de aardbodem waren” (12:3). God spreekt voor hem. Hij roept de drie naar de tabernakel en daalt neer in de wolkkolom: “Met hem spreek Ik van mond tot mond, zelfs duidelijk, en niet in duistere toespraken … waarom waart gij dan niet bevreesd om tegen mijn dienaar Mozes te spreken?” (12:8). Het oude woord “duidelijk” betekent openlijk; de vertaling van de bisschoppen heeft “klaar en niet in raadsels.” Toen de wolk opsteeg, “werd Mirjam melaats, wit als sneeuw” (12:10).

Kijk naar de vorm van dat oordeel. Een vrouw tegen wie gesproken is, misschien vanwege haar donkere huid, blijft in het kamp; de zuster die tegen haar sprak, wordt zeven dagen buiten het kamp gesloten. De tekst legt zijn eigen keuze niet uit, en we moeten er niet te zwaar aan tillen. Maar het is moeilijk te negeren dat God de kant van de buitenlandse vrouw koos. De profeet Amos zou later de Heer horen vragen: “Zijt gij voor Mij niet als de kinderen van de Ethiopiërs, o kinderen van Israël?” (Amos 9:7).

De vroege christelijke bisschop Irenaeus van Lyon zag de kerk in dat huwelijk. Mozes, schreef hij, nam “een Ethiopische vrouw, die hij aldus tot een Israëlitische maakte, waarmee hij bij voorbaat liet zien dat de wilde olijfboom in de gecultiveerde olijfboom wordt geënt.” De bruid van over de grens werd een beeld van ons allen die ooit vreemdelingen waren voor de belofte.

Sommigen vragen naar drie of vier vrouwen van Mozes. De extra vrouwen komen uit verhalen die lang na het schrijven van de Bijbel zijn verteld. De Joodse historicus Flavius Josephus, schrijvend tijdens de regering van keizer Domitianus, vertelt over een Egyptische oorlog waarin Mozes het leger van de Farao leidde tegen de Ethiopiërs. Tharbis, “de dochter van de koning van de Ethiopiërs,” zag hem vanaf de muren en werd verliefd, en nadat de stad zich had overgegeven, “dankte Mozes God en voltooide zijn huwelijk.” Josephus koppelt haar nooit aan de klacht van Mirjam; zijn navertelling van de jaren in de wildernis laat Numeri 12 weg.

Sefer ha-Yashar, een middeleeuwse Hebreeuwse navertelling die voor het eerst in 1625 in Venetië werd gedrukt, gaat verder. Het maakt Mozes veertig jaar lang koning van Kusj, getrouwd met de weduwe koningin Adoniah, en zegt dat hij “nooit tot haar is gekomen.” Voeg Tharbis en Adoniah toe aan Zippora en de Kusjitische vrouw en je komt op vier namen. Alleen Zippora wordt in de Schrift genoemd, en alleen de Kusjitische vrouw wordt daar naast haar vermeld.

De vader van Zippora is Reüel in Exodus 2:18, Jetro in Exodus 3:1 en 18:1, en Hobab wordt op twee plaatsen genoemd. Numeri 10:29 spreekt over “Hobab, de zoon van Reüel de Midjaniet, de schoonvader van Mozes,” en Rechters 4:11 noemt Hobab “de schoonvader van Mozes.” Reüel is slechts een andere spelling: de Hebreeuwse naam is in beide verzen Reüel. Rasji somt zeven namen voor Jetro op, waaronder Hobab, en geeft het raadsel toe: sommigen zeggen dat Reüel de vader van Jetro was, “want kinderen noemen hun grootvader: vader.” Hoe het ook zij, de familie die Mozes onderdak bood, bleef dicht bij Israël; Mozes smeekte Hobab: “Verlaat ons toch niet … gij zult ons tot ogen zijn” (Numeri 10:31).

Kronieken telt de zonen van Mozes “tot de stam van Levi” (1 Kronieken 23:14), niet onder de priesters, en noemt hen: “De zonen van Mozes waren Gersom en Eliëzer,” en over de zoon van Eliëzer, Rechabja, zegt het: “de zonen van Rechabja waren zeer talrijk” (1 Kronieken 23:15, 17). De lijn van de zoon van de vreemdeling leefde voort onder het volk dat zijn vader leidde.

Mozes spreekt slechts één keer in Numeri 12. Zijn zuster had tegen zijn vrouw en tegen hem gesproken, en hij vroeg God niet om hem te verdedigen. Hij bad voor haar: “Genees haar toch, o God, ik smeek U” (Numeri 12:13).

---

• Is polygamie een zonde? Wat de Bijbel en de kerken zeggen
• Waarom mocht Mozes het Beloofde Land niet binnengaan?
• Wat is de Wet van Mozes?
• Hoe vaak wordt Mozes in de Bijbel genoemd?
• Hoeveel vrouwen had Noach?