Slavernij in de Bijbel: Wat de wet zegt en hoe christenen het lezen

De Bijbel stelt regels op voor slavernij en beveelt nergens dat slavernij als instituut moet eindigen. De wet van Israël stelt de doodstraf op het stelen van een mens om hem te verkopen (Exodus 21:16), laat een Hebreeuwse dienaar in het zevende jaar vrij (Exodus 21:2), en staat toe dat mensen uit de omringende volken voor het leven worden vastgehouden (Leviticus 25:44–46). Het Nieuwe Testament vertelt slaven en meesters hoe ze in één huishouden moeten leven, Paulus stuurt Onesimus terug naar zijn meester Filemon met een brief, en dezelfde Paulus zegt dat in Christus “noch slaaf noch vrije” is (Galaten 3:28).

Christenen ontvangen deze hoofdstukken als Schrift, en ze zijn aan beide kanten geciteerd. Hector Avalos van de Iowa State University, wiens boek over dit onderwerp een kritiek is op het idee dat de Bijbel de basis van de moderne ethiek zou moeten zijn, schrijft: “Gedurende ongeveer 1900 van de laatste 2000 jaar van de christelijke geschiedenis waren het zelfbenoemde christenen die slavernij, in de een of andere vorm, een levensvatbaar instituut hielden.” Anderen, in diezelfde jaren, lazen dezelfde pagina's ertegen, van Gregorius van Nyssa in de vierde eeuw tot Absalom Jones, rector van een Afrikaanse kerk in Philadelphia, in 1808.

God opent de Tien Geboden door Israël te vertellen dat hij “u uit het land Egypte, uit het diensthuis, geleid heb” (Exodus 20:2), en een hoofdstuk later wet van Mozes begint zijn oordelen met de dienaar: “Wanneer gij een Hebreeuwse dienaar koopt, zal hij zes jaren dienen; maar in het zevende zal hij om niet vrij uitgaan” (Exodus 21:2). Deuteronomium voegt eraan toe dat hij niet met lege handen mag worden weggestuurd, en geeft de reden: “gij zult gedenken, dat gij een slaaf geweest zijt in Egypteland, en de Heere, uw God, u verlost heeft” (Deuteronomium 15:13–15).

Exodus zegt ook wat die vrijheid hem kon kosten. Als zijn meester hem een vrouw had gegeven, “de vrouw en haar kinderen zullen van haar heer zijn, en hij zal alleen uitgaan” (Exodus 21:4), dus een man kon het einde van zijn zes jaar bereiken en de deur alleen voor zichzelf open zien staan. Als hij zei: “Ik heb mijn heer, mijn vrouw en mijn kinderen lief; ik zal niet vrij uitgaan,” bracht zijn meester hem naar de deur en doorboorde “zijn oor met een priem; en hij zal hem eeuwig dienen” (Exodus 21:5–6). Een vader kon zijn dochter verkopen, en zij “zal niet uitgaan, gelijk de slaven uitgaan” (Exodus 21:7). De wet beloofde haar in plaats daarvan dat “haar spijze, haar deksel en haar huwelijksplicht zal hij niet verminderen,” en als hij die wel verminderde, ging ze “om niet, zonder geld, uit” (Exodus 21:10–11).

Een paar verzen verder treedt de wet op tegen de ontvoerder: “Wie een mens steelt, en hij verkocht wordt, of hij in zijn hand gevonden wordt, die zal zekerlijk gedood worden” (Exodus 21:16). Een meester die het oog van zijn dienaar vernietigt of zijn tand uitslaat, moet “hem om zijn oog vrij laten uitgaan” (Exodus 21:26–27), en een voortvluchtige die Israël bereikt, moet met rust worden gelaten: “Gij zult de slaaf, die tot u van zijn heer ontvlucht is, aan zijn heer niet overleveren: Hij zal bij u wonen, in het midden van u, in de plaats, die hij verkiezen zal” (Deuteronomium 23:15–16).

Vier verzen na de ontvoerder komt de roede: “Wanneer iemand zijn slaaf of zijn slavin met een roede slaat, dat hij onder zijn hand sterft, die zal zekerlijk gewroken worden. Nochtans, indien hij een dag of twee dagen blijft staan, zal hij niet gewroken worden; want hij is zijn geld” (Exodus 21:20–21). Een meester wiens dienaar onder de roede stierf, moest worden gestraft. Een meester wiens dienaar een dag of twee na de afranseling bleef leven, niet, en het vers geeft zijn eigen reden in de laatste vijf woorden.

Amerikanen discussieerden in druk over die twee verzen. Theodore Weld, die in 1837 tegen slavernij schreef voor de American Anti-Slavery Society, ging naar het Hebreeuws en zei dat het woord dat vertaald werd als gestraft, gewroken moest zijn, zodat “de dood van de dienaar gewroken zal worden door de dood van de meester.” Als de dienaar een dag of twee bleef leven, noemde Weld het doodslag, omdat de roede, de vertraging en het financiële belang van de meester samen een zaak vormden, in zijn woorden, “die aantoont dat de meester niet van plan was te doden.” Vier jaar later las Thornton Stringfellow uit Culpeper County, Virginia, dezelfde verzen ter verdediging van slavernij. In de wet van Mozes, schreef hij, “wordt dat gedrag met de dood gestraft, wanneer het een vrij man wordt aangedaan, wat helemaal niet strafbaar is, wanneer het door een meester aan een slaaf wordt aangedaan.”

Paul Copan, een filosoof aan de Palm Beach Atlantic University die de wet van Israël verdedigt in het tijdschrift Verrijking , leest het eerste vers grotendeels zoals Weld dat deed. Een meester wiens tuchtiging onmiddellijke dood veroorzaakte, schrijft hij, moest “ter dood worden gebracht wegens moord.” De Encyclopaedia Judaica, in zijn sectie over bijbelse wetgeving, zegt: “Het doden van een slaaf is op dezelfde manier strafbaar als dat van een vrij man, zelfs als de daad door de meester wordt begaan.” Hector Avalos schrijft over dezelfde twee verzen: “de bijbelse wet stelt dat een meester een slaaf bijna dood kan slaan (Exodus 21:20-21) en de slaaf blijft slaaf.”

Leviticus trekt een grens tussen Israël en alle anderen, en trekt die in Gods naam. Als een Israëliet arm werd en verkocht werd, moest hij worden gehouden “als een dagloner, als een bijwoner,” en met zijn kinderen naar huis gaan bij het jubeljaar (Leviticus 25:40–41), “Want zij zijn Mijn slaven, die Ik uit Egypteland uitgevoerd heb; zij zullen niet verkocht worden, gelijk men slaven verkoopt” (Leviticus 25:42). Twee verzen later keert hetzelfde hoofdstuk zich tot de mensen die geen Israëlieten waren:

Uw slaven en uw slavinnen, die gij hebben zult, zullen zijn van de heidenen, die rondom u zijn; van hen zult gij slaven en slavinnen kopen. En ook van de kinderen der bijwoners, die als vreemdelingen onder u verkeren, van hen zult gij kopen, en van hun geslacht, dat bij u is, hetwelk zij in uw land geteeld hebben; die zullen u tot een bezitting zijn. En gij zult hen als een erfenis voor uw kinderen na u overgeven, om hen als een bezitting te erven; die zult gij eeuwig als slaven laten dienen; maar over uw broederen, de kinderen Israëls, zal de een over de ander niet met hardigheid heersen.

Leviticus 25:44–46

De Encyclopaedia Judaica leest dat zoals het er staat: “Vreemde slaven dienen voor eeuwig.” Zo ook Stringfellow, die zei dat God Israël had opgedragen om “slaven te kopen van de heidense naties om hen heen, en hen en hun nageslacht voor altijd als eigendom aan hun kinderen na te laten.” Weld wilde daar niets van weten. Eerder in dat hoofdstuk beveelt God Israël om “vrijheid uit te roepen in het land voor al de inwoners daarvan” (Leviticus 25:10), en Weld betoogde dat het jubeljaar zelfs deze dienst beëindigde, omdat die inwoners ook “dienaren en vreemdelingen” omvatten.

De vrijlating die de wet beloofde, kon worden teruggedraaid, en in de dagen van Jeremia gebeurde dat ook. Koning Zedekia sloot een verbond dat iedereen zijn Hebreeuwse dienaar en dienstmaagd vrij zou laten, en het volk gehoorzaamde en liet hen gaan, “Maar daarna keerden zij zich om, en deden de dienaren en de dienstmaagden, die zij hadden laten gaan, terugkeren” (Jeremia 34:11). Gods antwoord via Jeremia was: “Gij hebt naar Mij niet gehoord, om vrijheid uit te roepen, een ieder voor zijn broeder, en een ieder voor zijn naaste: zie, Ik roep voor u een vrijheid uit, spreekt de Heere, tot het zwaard, tot de pestilentie en tot de hongersnood” (Jeremia 34:17).

De King James Bijbel noemt de meeste van deze mensen dienaren. Het Hebreeuwse woord is ebed, wat volgens Strong’s “een dienaar” betekent, en de Encyclopaedia Judaica zegt dat het afkomstig is van het werkwoord “werken”, zodat “de ‘slaaf’ slechts een arbeider of dienaar is.” Vervolgens wordt uitgelegd hoe hij verschilt van een ingehuurde kracht: “hij ontvangt geen loon voor zijn werk,” hij behoort tot het huishouden van zijn meester, en zijn meester “heeft eigendomsrechten over hem.” In het Nieuwe Testament geeft Strong’s doulos als “een slaaf (letterlijk of figuurlijk, onvrijwillig of vrijwillig)”, en de King James vertaalt het als lijfeigene of dienaar.

Copan citeert J. A. Motyer’s commentaar op Exodus: “Hebreeuws heeft geen woordenschat voor slavernij, alleen voor dienstbaarheid,” en hij vergelijkt Hebreeuwse dienstbaarheid met een schuldenaar die zijn schuld afwerkt. Weld, die lang voor hem schreef, gaf een sectie van zijn boek de titel “Meesters, geen eigenaren.” Stringfellow doorliep dezelfde wet en schreef: “Ook hier zijn dienaren eigendom,” en de Encyclopaedia Judaica zegt dat “slaven het eigendom van de meester zijn,” en voegt eraan toe dat “zij zelf eigendom kunnen verwerven en bezitten.”

Stringfellow zag “twee staten van dienstbaarheid” in Leviticus, en de wet bevat inderdaad twee voorwaarden onder dat ene woord. De Israëliet die zichzelf verkocht uit armoede, diende voor een bepaalde termijn en werd daarna vrij. De vreemdeling kon worden gekocht en doorgegeven.

Copan noemt drie zaken die de wet van Israël onderscheiden van andere wetboeken uit het oude Nabije Oosten en van het Amerikaanse Zuiden vóór de Burgeroorlog. Een dienaar die door zijn meester gewond raakt, wordt vrijgelaten (Exodus 21:26–27), een ontvoerder wordt ter dood gebracht (Exodus 21:16), en Israël moest “veilige haven bieden aan buitenlandse weggelopen slaven” (Deuteronomium 23:15–16). “Het Oude Testament bestrafte gedwongen slavernij met de dood,” schrijft hij. De Encyclopaedia Judaica is het eens over de voortvluchtige: “Er was geen vergelijkbare regel die heerste in buurlanden.”

Avalos bracht dit ter sprake toen een lezer hem in de discussie onder zijn artikel wees op Deuteronomium 23. De passage “gaat er nog steeds vanuit dat slavernij volkomen legitiem is,” schreef hij. Hij wees op Griekse steden waar een slaaf naar een tempel kon vluchten en vrij kon komen als de priester hem niet teruggaf, en hij zette dat af tegen de roede in Exodus 21: “Volgens die standaard waren voortvluchtigen in sommige delen van het oude Griekenland beter af.”

In Rome vertelde Seneca zijn vriend Lucilius dat hij blij was te horen dat hij op vriendschappelijke voet leefde met zijn slaven. “Het zijn slaven,” verklaren mensen, schreef hij, en hij antwoordde hen: “Nee, het zijn eerder mensen.” Hij zei dat wij Romeinen tegenover slaven “buitensporig hoogmoedig, wreed en beledigend” zijn, en zijn advies was: “Behandel je minderen zoals je behandeld zou willen worden door je meerderen.”

De rabbijnen bleven eeuwenlang aan deze hoofdstukken werken, en de Encyclopaedia Judaica volgt hen door de Talmoed en de latere wetboeken. Wat daar wordt vastgelegd is wet op papier, en er staat dat “de meningen onder moderne geleerden verdeeld zijn of en in hoeverre slavernij werd beoefend in post-bijbelse tijden.”

Sommige van hun uitspraken verbreedden de weg naar buiten. Exodus bevrijdt een dienaar voor een oog of een tand, en de rabbijnen veranderden die twee verwondingen in “een lange lijst van in aanmerking komende verwondingen.” Anderen gingen de andere kant op, zoals toen de discussie in Deuteronomium over dubbele dienst werd opgevat als “slaven kunnen ook verplicht worden om 's nachts te werken,” en er was “enige vroege autoriteit met de strekking dat een slaaf geen recht heeft op onderhoud dat wettelijk afdwingbaar is.”

De overheersende opvatting, zegt de encyclopedie, is die welke Maimonides vastlegde. “Het is toegestaan de slaaf hard te laten werken,” schreef hij, “maar hoewel dit de wet is, zijn de wegen van ethiek en voorzichtigheid dat de meester rechtvaardig en barmhartig moet zijn,” en hij gaf zijn reden: “de wet bestemde hen voor dienstbaarheid, niet voor vernedering.” In latere eeuwen, zegt het, “werd slavernij praktisch uitgestorven in de Diaspora, en was het verboden behalve voor zover de wereldlijke wetten het toestonden.”

“Dienaren, wees gehoorzaam aan hen die uw meesters zijn naar het vlees, met vrees en beven, in oprechtheid van uw hart, als aan Christus,” schreef Paulus aan de Efeziërs, en daarna wendde hij zich tot de andere kant van het huis: “gij meesters, doe dezelfde dingen aan hen, laat het dreigen na: wetende dat ook uw Meester in de hemel is; en er is geen aanzien des persoons bij Hem” (Efeziërs 6:5–9). Aan de Kolossenzen schreef hij: “Meesters, geef aan uw dienaren wat rechtvaardig en gelijk is; wetende dat ook gij een Meester in de hemel hebt” (Kolossenzen 3:22–4:1), en hij vertelde Timoteüs dat dienaren “onder het juk” hun “eigen meesters alle eer waardig” moesten achten, en dat degenen met gelovige meesters hen niet moesten verachten “omdat zij broeders zijn” (1 Timoteüs 6:1–2). In deze passages vertelt hij een meester niet om iemand vrij te laten.

Schrijvend aan Korinthe zegt hij: “Bent u geroepen als dienaar? Maak u er niet druk om: maar als u vrij kunt worden, maak er dan liever gebruik van” (1 Korintiërs 7:21), en lezers zijn verdeeld over die laatste clausule. De New International Version heeft “hoewel als je je vrijheid kunt krijgen, doe dat dan.” De New Revised Standard Version heeft “maak nu meer dan ooit gebruik van je huidige toestand.” De Updated Edition voegt een noot toe: “Betekenis van Grieks onzeker.” Stringfellow vatte het vers op als “het christendom gaf hen geen recht op vrijheid,” en Avalos noemt het onder de passages die zijn boek betwist. Twee verzen verder schrijft Paulus: “Gij zijt gekocht met een prijs; wees niet de dienaren van mensen” (1 Korintiërs 7:23), en wanneer hij de mensen opsomt voor wie de wet is gemaakt, plaatst hij “mensenrovers” tussen de moordenaars en leugenaars (1 Timoteüs 1:9–10).

In de korte brief aan Filemon schrijft Paulus over “mijn zoon Onesimus, die ik heb verwekt in mijn boeien,” en over hem zegt hij: “Die ik heb teruggezonden” (Filemon 10, 12). Hij vraagt Filemon om hem terug te nemen “Niet langer als een dienaar, maar boven een dienaar, een geliefde broeder,” en hij biedt aan om te dekken wat verschuldigd is: “Indien hij u onrecht heeft aangedaan, of u iets schuldig is, zet dat op mijn rekening” (Filemon 16, 18).

De Catechismus van de Katholieke Kerk leest dat als Paulus die een christelijke meester opdraagt zijn slaaf te behandelen “niet langer als een slaaf maar meer dan een slaaf, als een geliefde broeder.” Stringfellow las het in een brief van juni 1849 als bewijs dat Paulus een slaaf terugstuurde “met een zeer liefdevolle brief aan zijn meester,” op zichzelf genoeg om te leren “dat slavernij in de ogen van God niet is wat het is in de ogen van de abolitionisten.” Avalos zegt dat de lezingen van Ben Witherington over Filemon en Kolossenzen behoren tot een benadering die “duidelijk apologetisch” is, waarmee hij bedoelt geschreven om te verdedigen. De brief vraagt om een broeder te ontvangen en een schuld op Paulus' rekening te zetten, en er staat niet of Onesimus werd vrijgelaten.

Gregorius van Nyssa, een bisschop die stierf na 385 of 386, bleef stilstaan bij een opschepperij in Prediker: “Ik heb slaven en slavinnen gekregen,” en viel degene die het zei direct aan: “U veroordeelt de mens tot slavernij, terwijl zijn natuur vrij is en een vrije wil bezit.” Daarna vroeg hij hem: “Welke prijs hebt u op rationaliteit gezet? Hoeveel obolen rekende u gelijk aan de gelijkenis van God?”

In 1688 schreven vier mannen in Germantown, Pennsylvania, Garret Henderich, Derick up de Graeff, Francis Daniell Pastorius en Abraham up Den Graef, aan hun Quaker-vergadering en vroegen: “Is er iemand die op deze manier behandeld zou willen worden? namelijk, om verkocht te worden of een slaaf te worden voor de rest van zijn leven?” Zij beantwoordden het met de Gulden Regel: “Er is een gezegde dat wij alle mensen moeten behandelen zoals wij zelf behandeld willen worden; zonder onderscheid te maken van welke generatie, afkomst of kleur zij zijn,” en zij zeiden wat slavernij met een huishouden deed: “Zeg, wat kan er in de wereld erger tegen ons gedaan worden dan wanneer mensen ons zouden beroven of stelen, en ons als slaven aan vreemde landen zouden verkopen; echtgenoten scheidend van hun vrouwen en kinderen.” De Quarterly Meeting noemde hun document “een zaak van te groot gewicht voor deze vergadering om te bepalen,” en de Yearly Meeting van dat jaar weigerde “een positief oordeel in de zaak” te geven.

John Wesley publiceerde Gedachten over slavernij in 1774, waarbij hij een boek uit 1771 van de Quaker Anthony Benezet inkortte, en Albert Outler zegt dat Wesley en zijn collega's dergelijke ontlening zagen “als een vorm van steun, niet als plagiaat.” “Vrijheid is het recht van elk menselijk wezen, zodra hij de vitale lucht inademt; en geen menselijke wet kan hem dat recht ontnemen dat hij ontleent aan de natuurwet,” zegt het traktaat. De handel waartegen hij schreef had zijn kapiteins, en een van hen, John Newton, schreef “Amazing Grace”.

Op de eerste dag van 1808, toen een Amerikaanse wet tegen de Afrikaanse slavenhandel van kracht werd, preekte Absalom Jones, rector van St. Thomas’s African Episcopal Church in Philadelphia, over Gods woorden aan Mozes: “Ik heb zeker de ellende van mijn volk gezien dat in Egypte is” (Exodus 3:7). Hij vertelde zijn gemeente wat God in hun eigen tijd had gezien: “Hij heeft hen te koop zien staan, als paarden en vee, op de kades,” en “de angst die heeft plaatsgevonden, toen ouders van hun kinderen werden gescheurd, en kinderen van hun ouders.” Hij zei dat God, “zoals in het geval van zijn oude en uitverkoren volk de Joden, was neergedaald om te bevrijden,” en hij vroeg hen openlijk te zeggen “dat een Afrikaanse slaaf, die op het punt stond om te komen, onze vader of onze grootvader was.”

In Amerika nam Weld het vers over de ontvoerder en plaatste het bij de ingang van de hele wet: “Boven de poort van dat systeem werden angstaanjagende woorden geschreven door de vinger van God.” Over de Tien Geboden schreef hij: “Twee daarvan bestempelen slavernij als zonde.” Stringfellow vroeg om dezelfde autoriteit: “Christenen zouden een ‘zo spreekt de Heer’ moeten produceren,” en hij zette uiteen om aan te tonen dat slavernij “De goedkeuring van de Almachtige in het patriarchale tijdperk” had. Hij begon met Noachs woorden over Kanaän (Genesis 9:25–27), die Weld al in zijn eigen pagina's had aangepakt en die ten grondslag liggen aan wat Cham deed bij Noach, en hij zei wat hij bedoelde met slavernij, de toestand “waarin het ene menselijke wezen zonder zijn toestemming door het andere wordt gehouden, als eigendom; om gekocht, verkocht en overgedragen te worden.”

Frederick Douglass, die tot slaaf was gemaakt, eindigde zijn 1845 Verhalend met een appendix zodat niemand hem voor een vijand van de religie zou aanzien. “Tussen het christendom van dit land en het christendom van Christus zie ik het grootst mogelijke verschil,” schreef hij, en vervolgens: “Ik heb het pure, vredelievende en onpartijdige christendom van Christus lief.”

Stringfellow kwam hier in juni 1849 op terug met een uitdaging over de zonden die God via de profeten aan Israël verweet: “Laat iemand onvrijwillige slavernij vinden in enige van Gods aanklachten tegen hen, en ik zal alles intrekken wat ik ooit heb geschreven.” De volgende mei, bij de inwijding van een kerk die in Charleston was gebouwd voor het religieuze onderricht van tot slaaf gemaakten, preekte James Henley Thornwell over Kolossenzen 4:1, en hij wilde niet zeggen dat een meester een mens bezit. “Het recht dat de meester heeft, is een recht, niet op de mens, maar op zijn arbeid,” zei hij. Hij vroeg op welk principe slavenhouders nu uit de kerk gezet zouden kunnen worden, “terwijl Paulus hen als broeders ontving en de slavernij waarin zij hun dienaren hielden, goedkeurde.”

De Katholieke Kerk stelt in haar Catechismus dat het zevende gebod “daden of ondernemingen verbiedt die om welke reden dan ook … leiden tot de slavernij van mensen, tot het kopen, verkopen en ruilen van hen als koopwaar, in minachting voor hun persoonlijke waardigheid” (paragraaf 2414). Het Tweede Vaticaans Concilie, in Gaudium et Spes (1965), plaatst slavernij onder alles wat “de menselijke waardigheid aantast” en zegt dat “al deze dingen en andere dergelijke zaken inderdaad schandelijk zijn” (paragraaf 27).

Twee Amerikaanse kerken hebben zich uitgesproken over hun eigen aandeel hierin. De Southern Baptist Convention, die in juni 1995 in Atlanta bijeenkwam, besloot om “historische daden van kwaad zoals slavernij te betreuren en te verwerpen,” en stelde: “Velen van onze zuidelijke baptistische voorvaderen verdedigden het recht om slaven te bezitten.” Ze citeerden Galaten 3:28 “met betrekking tot redding door Christus.” De Episcopal Church verklaarde tijdens haar Algemene Conventie in 2006 dat slavernij, “gebaseerd als het is op het ‘eigendom’ van sommige personen door andere personen, een zonde was en is,” en sprak haar “diepste spijt” uit dat zij “de instelling van de slavernij steun en rechtvaardiging op basis van de Schrift had verleend.”

Maimonides, die meesters vertelt niet tegen hun slaven te schreeuwen, citeert Job, en Copan citeert dezelfde verzen. Job legt verantwoording af voor God en zegt dat hij de zaak van zijn knecht of dienstmaagd nooit heeft veracht wanneer zij met hem in discussie gingen. De verzen zeggen niet dat hij hen liet gaan. Ze eindigen met een vraag: “Heeft Hij die mij in de moederschoot maakte, hem niet ook gemaakt? En heeft niet Eén ons in de moederschoot gevormd?” (Job 31:15).

---

• De Gulden Regel in verschillende religies
• Feiten over de apostel Paulus: 13 brieven, vijf geselingen, drie schipbreuken
• Waarom 'Gij zult niet begeren' in de Tien Geboden staat