Wat deed Cham bij Noach? Hij zag zijn vader naakt en vertelde het aan zijn broers

Cham zag zijn vader Noach dronken en onbedekt in zijn tent liggen, en hij ging naar buiten en vertelde het aan zijn twee broers. Dat is alles wat Genesis zegt dat hij deed. Sem en Jafet liepen achteruit naar binnen en bedekten hun vader, en toen Noach wakker werd, vervloekte hij niet Cham, maar Chams zoon Kanaän.

So short a story leaves hard questions. Why should looking be a sin? Why does Noah, on waking, know “what his younger son had done unto him,” as if something had been done to him? Why curse a grandson? The biblical scholars John Bergsma and Scott Hahn call the passage “an exegetical puzzle since antiquity,” and Jewish and Christian readers have answered it in different ways. Over the centuries it was also twisted into a “curse of Ham” and used to defend slavery.

De zondvloed is voorbij en God heeft zijn boog in de wolken geplaatst wanneer Genesis zich tot het huishouden van Noach wendt: “En Noach begon een landman te zijn, en hij plantte een wijngaard: En hij dronk van de wijn, en werd dronken; en hij was onbedekt in zijn tent” (Genesis 9:20–21). Het aandeel van Cham beslaat één vers: “En Cham, de vader van Kanaän, zag de naaktheid van zijn vader, en vertelde het aan zijn twee broers buiten” (Genesis 9:22).

Zijn broers antwoorden met een zorgvuldigheid die de tekst twee keer beschrijft: “Sem en Jafet namen een kleed, en legden het op beide schouders, en gingen achteruit, en bedekten de naaktheid van hun vader; en hun gezichten waren achteruit, en zij zagen de naaktheid van hun vader niet” (Genesis 9:23). Daarna: “En Noach ontwaakte uit zijn wijn, en wist wat zijn jongste zoon hem had aangedaan. En hij zei: Vervloekt zij Kanaän; een knecht van knechten zal hij zijn voor zijn broeders” (Genesis 9:24–25).

“Een knecht van knechten” is een Hebreeuwse manier om te zeggen: de minste knecht van allemaal. Johannes Calvijn legde in zijn commentaar op Genesis (1554) uit dat de uitdrukking “betekent dat Kanaän de laatste zal zijn, zelfs onder de knechten,” en de katholieke New American Bible vertaalt de regel als “De minste van de slaven zal hij zijn voor zijn broeders.” Noach gaat verder met het zegenen van “de Heer God van Sem” en zegt dat “God Jafet zal vergroten,” waarbij Kanaän de knecht van beiden zal zijn (Genesis 9:26–27). Daarna sluit Genesis zijn verhaal af: “En Noach leefde na de zondvloed driehonderdvijftig jaar” (Genesis 9:28). Wij volgen die jaren in hoe Noach 950 jaar oud werd.

Zoals het er staat, draait het verhaal om wat Cham deed met wat hij zag: hij liet zijn vader onbedekt en ging naar buiten om het te vertellen, terwijl zijn broers niet eens wilden kijken. Augustinus, in De Stad van God (begonnen in 413 en voltooid in 426), beschreef Cham als de zoon “die, in plaats van de naaktheid van zijn slapende vader te bedekken, deze had onthuld.” Calvijn schreef dat Cham “niet alleen plezier schepte in de schande van zijn vader, maar hem wilde blootstellen aan zijn broeders.” De aantekeningen van de katholieke New American Bible leggen de schuld bij Cham, “die zijn vader beschamt door naar zijn naaktheid te kijken, en het vervolgens aan de andere zonen vertelt.”

Moderne commentatoren zoals Gordon Wenham, Victor Hamilton, Umberto Cassuto en Claus Westermann lezen het op dezelfde manier. Bergsma en Hahn, die hen opsommen en het met hen oneens zijn, erkennen de kracht van deze lezing: “het weigert iets in de tekst te zien dat niet expliciet is.” De zwakte ervan, zo betogen zij, is dat het noch “de ernst van Chams overtreding” noch “de reden voor de vloek van Kanaän” verklaart. Calvijn vond eeuwen eerder de ernst in de eer die aan ouders verschuldigd is. “Vroomheid jegens ouders is de moeder van alle deugden,” schreef hij, en de vloek laat zien “hoe verfoeilijk in de ogen van God de goddeloze minachting voor ouders is.”

Was Noach schuldig aan het dronken worden? De tradities verschillen ook hier. De aantekening van de New American Bible zegt dat de schuld “niet bij Noach ligt (want van hem kon niet worden verwacht dat hij wist van het bedwelmende effect van wijn).” Calvijn oordeelde dat Noachs “fout geen lichte was.” In de Babylonische Talmoed, samengesteld in Babylonië tussen ongeveer 450 en 550, vraagt God aan Noach waarom hij niet “van Adam de eerste mens had geleerd, wiens verbanning uit de Hof van Eden alleen door wijn werd veroorzaakt,” volgens een rabbijnse opvatting dat de boom waarvan Adam at een wijnstok was.

Het verhaal is zo beknopt dat het, in de woorden van Bergsma en Hahn, “generaties lezers en geleerden het gevoel heeft gegeven dat er meer aan het verhaal is dan de verteller expliciet heeft gemaakt.” Lezers die meer vinden, wijzen op twee details. Noach “wist wat zijn jongste zoon hem had aangedaan,” wat klinkt als een daad in plaats van een blik. En “de naaktheid van zijn vader” is de taal die de Wet van Mozes gebruikt voor verboden seksuele relaties. Leviticus verbiedt een man om de naaktheid van naaste familieleden te “ontbloten” en legt de uitdrukking uit: “De naaktheid van de vrouw van uw vader zult gij niet ontbloten: het is de naaktheid van uw vader” (Leviticus 18:8). Het gebruikt “zien” in dezelfde zin, van een broer en zus die “haar naaktheid zien, en zij zijn naaktheid ziet” (Leviticus 20:17).

De rabbijnen van de Talmoed lazen het vers al als een daad. In Sanhedrin 70a waren twee leraren, Rav en Shmuel, het er niet over eens: de een zei dat Cham zijn vader castreerde, de ander dat hij hem seksueel misbruikte.

Een moderne lezing wijst ergens anders heen. In het Journal of Biblical Literature in 2005 betoogden Bergsma en Hahn, beiden destijds aan de Franciscan University of Steubenville, dat in de Wet “de naaktheid van de vader” de naaktheid van de vrouw van de vader betekent, zodat de zonde van Cham incest met zijn moeder was. Dat zou de vloek op Kanaän verklaren, “die de vrucht is van de ongeoorloofde verbintenis,” en waarom Genesis Cham “de vader van Kanaän” noemt op het moment dat het de daad vertelt. Ze beantwoorden het voor de hand liggende bezwaar, dat Noach Kanaän vervloekt zodra hij wakker wordt, maanden voordat een kind van die nacht geboren kon worden, door toe te geven dat “de tekst is weggelaten of ingekort.”

Elke lezing die meer vindt dan alleen een blik, moet omgaan met vers 23. De broers bedekken een echte naaktheid met een echt kleed, en zij “zagen de naaktheid van hun vader niet” omdat ze hun gezichten afwendden. Bergsma en Hahn antwoorden dat de daad van de broers “speelt met de bredere betekenis van de uitdrukking.” Sliep Cham dus met zijn moeder? Genesis zegt dat niet. Het is één wetenschappelijke lezing van een idioom, en Augustinus, Calvijn en de aantekeningen van de New American Bible nemen allemaal de eenvoudige lezing: Cham keek en vertelde het. Nam Kanaän zelf deel? Geen van deze bronnen zegt dat Kanaän met de vrouw van Noach sliep. De enige oude traditie die Kanaän bij de daad betrekt, in Genesis Rabbah, maakt hem degene die als eerste zag en het vertelde, zoals het volgende gedeelte laat zien.

Cham deed de daad, en zijn zoon draagt de vloek. De rabbijnen voelden de vreemdheid ook. “Cham beging de zonde en Kanaän werd vervloekt? Dit is verbazingwekkend,” zegt Genesis Rabbah, de klassieke verzameling van rabbijns onderwijs over Genesis, bewerkt in het Land van Israël rond het jaar 400, en het noteert verschillende antwoorden (36:7). Rabbi Yehuda wees terug naar Genesis 9:1, “En God zegende Noach en zijn zonen”: aangezien “een vloek niet kan zijn op een plaats waar zegen is,” kon Noach geen zoon vervloeken die God had gezegend. Rabbi Neḥemya hield vol dat Kanaän er als eerste bij was: “Kanaän zag en vertelde het aan Cham.” De leraar in de Talmoed die zei dat Cham Noach castreerde, redeneerde dat Cham Noach een vierde zoon had gekost, dus vervloekte Noach de vierde zoon van Cham, en Genesis 10:6 noemt Kanaän inderdaad als vierde.

Augustinus en Calvijn vonden het antwoord in Cham zelf. Noach, schreef Augustinus, “vervloekte hem niet in zijn eigen persoon, maar in die van zijn zoon.” Calvijn was het ermee eens dat Cham “zo ver van vrijgesteld is, dat God, door zijn zoon bij hem te betrekken, zijn eigen veroordeling verergert.” Beiden namen de woorden van Noach als profetie, niet als het humeur van een vader: Augustinus zegt dat Noach sprak “door deze profetische geest,” en Calvijn dat Mozes “hem laat spreken in de geest van profetie.” Gevraagd waarom Kanaän alleen onder de zonen van Cham, antwoordde Calvijn: “laat onze nieuwsgierigheid zich hier niet te vrijelijk uitleven.”

Anderen lezen de vloek door de latere geschiedenis van Israël, aangezien de zonen van Kanaän in Genesis 10 de volkeren zijn van het land dat Israël zou binnengaan. De aantekeningen van de New American Bible zeggen dat “het gedrag van Cham bedoeld is om de latere schandelijke seksuele praktijken van de Kanaänieten, die in talrijke bijbelpassages worden beweerd, vooruit te lopen,” en dat “de kern van het verhaal wordt onthuld in Noachs vloek van Chams zoon Kanaän.”

Genesis 10, het hoofdstuk dat vaak de Volkenlijst wordt genoemd, noemt er vier: “En de zonen van Cham: Kus, en Misraïm, en Put, en Kanaän” (Genesis 10:6).

Son	Meestal geïdentificeerd als	Wat Genesis en de Psalmen er nog meer over zeggen
Kus	“bijbels Ethiopië, modern Nubië”	Vader van Nimrod, “een geweldig jager voor het aangezicht van de Heere” (Genesis 10:8–9)
Misraïm	Egypte (Beneden- of Noord-Egypte)	De Psalmen noemen Egypte “het land van Cham” (Psalm 105:23)
Put	“ofwel Punt in Oost-Afrika of Libië”	Niets meer in Genesis
Kanaän	De volken van Kanaän	Vader van Sidon, Het, de Jebusiet, de Amoriet en anderen, wiens grens liep “van Sidon, als men naar Gerar komt, tot Gaza toe” (Genesis 10:15–19)

De identificaties zijn afkomstig uit de aantekeningen van de New American Bible, waarin wordt opgemerkt dat de Kanaänieten een Semitische taal spraken, maar toch onder de zonen van Cham worden gerekend “omdat zij ooit onderworpen waren aan het Chamitische Egypte.” Dezelfde aantekeningen noemen het hoofdstuk “theologisch belangrijk omdat het de fundamentele familie-eenheid van alle volken op aarde benadrukt.” Elke natie daarin stamt af van de drie zonen die uit de ark kwamen, en er wordt niets gezegd over de kleur van iemands huid.

Genesis noemt de vrouw van Cham nooit bij naam. Zij ging met hem de ark in, samen met “de vrouw van Noach en de drie vrouwen van zijn zonen met hen” (Genesis 7:13), en zij was een van de “acht zielen” die, zoals Petrus schrijft, “door het water heen gered werden” (1 Petrus 3:20). Genesis noemt ook de moeder van Kanaän niet. Het noemt Cham zijn vader en zegt verder niets, en de natuurlijke aanname is dat de vrouw van Cham al zijn vier zonen baarde; alleen de lezing van Bergsma en Hahn zou Kanaän tot het kind van Cham en de eigen vrouw van Noach maken.

Latere traditie gaf haar een naam. Het Boek der Jubileeën, een navertelling van Genesis geschreven in de tweede eeuw voor Christus, zegt dat Cham “ontevreden was dat hij zijn zoon had vervloekt” en zijn vader verliet met zijn vier zonen, “en hij bouwde voor zichzelf een stad en noemde haar naam naar de naam van zijn vrouw Ne’elatama’uk” (Jubileeën 7:13–14). Hetzelfde hoofdstuk noemt de vrouwen van Sem en Jafet. Wat de Bijbel zegt over de eigen vrouw van Noach, en de namen die de traditie haar geeft, worden uiteengezet in hoeveel vrouwen Noach had.

Genesis vervloekt Kanaän, niet Cham, en er wordt niets gezegd over huidskleur. De “vloek van Cham” was een verkeerde lezing, en de mensen tegen wie deze werd gekeerd, betaalden daarvoor met hun vrijheid. Eeuwenlang werden de woorden van Noach naverteld als een vloek op Cham, gelegd op Afrikanen als zijn vermeende nakomelingen en gebruikt om zwarte mensen geschikt te verklaren voor slavernij. De geleerde David Goldenberg traceerde hoe dit gebeurde in De vloek van Cham (Princeton University Press, 2003). Desmond Tutu, de voormalige aartsbisschop van Kaapstad, die het boek in 2004 recenseerde, verwoordde de vraag als volgt: hoe een verhaal “dat beschrijft hoe Noach Kanaän, de zoon van Cham, vervloekt, veranderde in het verhaal van de vervloeking van Cham,” en hoe dat “de rechtvaardiging werd voor de slavernij van zwarten gedurende meer dan 1.000 jaar.” In de bijbelse en vroege post-bijbelse bronnen, rapporteerde Tutu, ontdekte Goldenberg dat “kleur en ras van geen enkel bijzonder belang waren.”

Het antwoord van Goldenberg, in de samenvatting van Tutu, ligt in vier woorden: “uitleg, fout, etymologie en omgeving.” Sommige schrijvers legden uit waarom Cham de straf wel moest hebben gedeeld; anderen maakten simpelweg een fout en zeiden dat Cham vervloekt was; een verkeerde etymologie verbond de naam van Cham met “zwart”; en zodra zwart werd geïdentificeerd met slaaf, “bracht slavernij vervolgens de vloek van Cham voort.” Alle vier, schreef Tutu, “werkten min of meer gelijktijdig.” Een tweede verkeerde lezing liep ernaast: het “teken van Kaïn” (Genesis 4:15), dat God instelde om Kaïn te beschermen, “opdat niemand die hem vond hem zou doden,” werd ook gelezen als een donkere huid, een visie die in de Verenigde Staten “vanaf ten minste de jaren 1730” werd verspreid, volgens een essay van de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen.

Augustinus en Johannes Chrysostomus (ongeveer 347 tot 407) trokken een andere les uit de woorden van Noach. Augustinus herleidde slavernij zelf tot de zonde: “wij vinden het woord slaaf in geen enkel deel van de Schrift totdat de rechtvaardige Noach de zonde van zijn zoon met deze naam brandmerkte,” en “van nature, zoals God ons eerst schiep, is niemand de slaaf van mens of van zonde.” Chrysostomus vertelde zijn toehoorders dat slavernij “de vrucht van de zonde, van rebellie tegen ouders” was. Beiden accepteerden slavernij nog steeds als onderdeel van een gevallen wereld, en geen van beiden zegt een woord over huidskleur.

In de Verenigde Staten werd het argument gebruikt voor de verdediging van de slavernij. Frederick Douglass, geboren in slavernij in Talbot County, Maryland, beantwoordde dit in het eerste hoofdstuk van zijn Narrative in 1845. Het groeiende aantal tot slaaf gemaakten van gemengde afkomst, schreef hij, zou “de kracht van het argument wegnemen dat God Cham vervloekte en dat Amerikaanse slavernij daarom juist is,” want duizenden van hen, “net als ikzelf, danken hun bestaan aan blanke vaders, en die vaders zijn meestal hun eigen meesters.”

Kerken hebben het sindsdien in eigen woorden afgezworen. In 2018 erkende de Southern Baptist Convention dat “vele kerken in de Southern Baptist Convention ooit openlijk de valse leer van het zogenaamde ‘vloek van Cham’-verhaal onderschreven,” een doctrine die “is gebruikt om tot slaaf te maken en nog steeds wordt gebruikt door blanke supremacisten als een dekmantel om Gods heilige naam aan te roepen bij onheilige daden van vernedering, ontering en ontmenselijking van bepaalde mensen die Zijn beeld dragen.” Haar afgevaardigden besloten om “onze publieke afzwering van racisme in al zijn vormen te handhaven en te vernieuwen, inclusief onze verwerping van de ‘vloek van Cham’-doctrine en elke andere poging om de Bijbel te verdraaien of toe te eigenen om dit kwaad te rechtvaardigen,” en om “waakzaam te blijven om de genezing en het herstel teweeg te brengen van individuen die door dit soort doctrine zijn getroffen.” Het essay van de Heiligen der Laatste Dagen, dat ingaat op de jaren waarin de Kerk “geen mannen van zwarte Afrikaanse afkomst tot haar priesterschap wijdde” (1852 tot 1978), zegt dat de Kerk nu “de theorieën verwerpt die in het verleden werden geponeerd dat een zwarte huid een teken is van goddelijke ongunst of vloek.”

Tegen het einde van zijn recensie schreef Tutu: “Ik ben opgelucht te ontdekken dat er geen rationele of schriftuurlijke basis is voor zoiets irrationeels als deze vloek van Cham.” De Schrift had dat al gezegd. Het hoofdstuk dat de zonen van Cham noemt, plaatst elk volk op aarde in één familie, en Paulus, staande op de Areopagus, vertelde de mannen van Athene dat God “uit één bloed heel het menselijk geslacht gemaakt heeft om op heel de aardbodem te wonen” (Handelingen 17:26).

• Hoeveel vrouwen had Noach?
• Hoe kon Noach 950 jaar oud worden?
• De generaties van Noach tot Jezus
• Bijbelverzen over het eren van ouders
• Bijbelverzen over generatievloeken
• Bijbelverzen over Noach en de zondvloed