Mattheüs 5:14-16 Betekenis: “Gij zijt het licht der wereld” (Wees het licht)

In deze verzen vertelt Jezus zijn discipelen dat zij het licht van de wereld zijn. Het goede dat zij doen is bedoeld om gezien te worden, zoals een lamp wordt aangestoken om het hele huis te verlichten, zodat mensen God de eer geven. De lof die hun licht trekt, behoort toe aan hun Vader in de hemel, en niet aan henzelf.

Hij begint met wie wij zijn voordat Hij ons vertelt wat we moeten doen. Daarna beeldt Hij ons af als een lamp, een klein kleien voorwerp dat door iemand anders wordt aangestoken en op een standaard wordt geplaatst. De vlam is van Hem. Het is aan ons om die vlam in het openbaar te houden, waar het hele huis erdoor kan zien.

Gij zijt het licht der wereld. Een stad, die op een berg ligt, kan niet verborgen zijn. Ook steekt men geen kaars aan, en zet die onder de korenmaat, maar op de kandelaar, en zij schijnt allen, die in het huis zijn. Laat alzo uw licht schijnen voor de mensen, dat zij uw goede werken mogen zien, en uw Vader, Die in de hemelen is, verheerlijken.

Drie woorden in de Statenvertaling benoemen oude huishoudelijke voorwerpen: een “kaars” is hier een olielamp, een “korenmaat” is een graanmaat, en een “kandelaar” is een lampenstandaard. “Gij” is meervoud in de Statenvertaling, terwijl “u” enkelvoud is, dus Jezus spreekt al zijn discipelen samen aan: het licht en de goede werken behoren hen allen gezamenlijk toe.

De verzen staan aan het begin van de Bergrede, die Mattheüs opent met de scène: “hij ging de berg op: en toen hij gezeten was, kwamen zijn discipelen tot hem” (Mattheüs 5:1). Jezus begint met de Zaligsprekingen, de uitspraken die beginnen met “Zalig zijn”. De laatste daarvan schakelt over van “zij” naar “gij” en spreekt zijn toehoorders direct aan: “Zalig zijt gij, wanneer men u zal smaden, en vervolgen, en alle kwaad tegen u spreken, liegende, om Mijnentwil” (Mattheüs 5:11).

Direct na die waarschuwing volgen twee uitspraken over wat de discipelen zijn. De eerste is “Gij zijt het zout der aarde” (Mattheüs 5:13); de tweede is het licht der wereld. Daarna wendt Jezus zich tot de Wet met “Meent niet, dat Ik gekomen ben, om de wet of de profeten te ontbinden” (Mattheüs 5:17). De twee beelden worden vaak als een paar gelezen, en wat het betekent om zout en licht te zijn heeft zijn eigen pagina.

Johannes Chrysostomus, prekend over Mattheüs, legde uit waarom deze uitspraken direct na de waarschuwing over vervolging komen. De discipelen hadden net gehoord dat ze belasterd en vervolgd zouden worden, en Jezus beantwoordde de angst dat dit hen het zwijgen zou opleggen. Wat zij predikten, schreef Chrysostomus, zou niet uit het zicht verdwijnen: “verre van verborgen te zijn, zou het de hele wereld overstralen.” Overgaand van zout naar licht, zei Chrysostomus, “Leidt Hij naar een ander, een hoger beeld.”

De eerste zin is een constatering, nog geen instructie. Jezus zegt wat zijn discipelen zijn; het gebod komt twee verzen later, in “Laat alzo uw licht schijnen.” Chrysostomus benadrukte de omvang van de claim: “Van de wereld opnieuw; niet van één natie, noch van twintig staten, maar van de gehele bewoonde aarde.”

De woorden zijn van toepassing op elke gelovige, en de oude commentatoren voegen eraan toe dat ze met bijzonder gewicht rusten op predikers. “Wij zijn allen kinderen van het licht, nadat wij door het geloof verlicht zijn,” schreef Johannes Calvijn, hoewel hij stelde dat de titel op een bijzondere manier ook toebehoorde aan de apostelen en predikanten, omdat het prediken van het Evangelie aan hen was toevertrouwd. Matthew Henry was het daarmee eens: “Alle christenen zijn licht in de Heer,” en moeten schijnen als lichten, “maar dienaren in het bijzonder.” Paulus vertelde de christenen in Filippi dat zij leefden “te midden van een krom en ontaard geslacht, waaronder gij schijnt als lichten in de wereld” (Filippenzen 2:15).

Een stad gebouwd op een heuveltop kan vanuit het hele omliggende land worden gezien. Chrysostomus las de uitspraak als een belofte. In zijn parafrase vertelt Jezus de discipelen om voorbij het feit te kijken “dat wij ons in een klein deel van een uithoek bevinden,” omdat “jullie voor iedereen net zo zichtbaar zullen zijn als een stad op de kam van een heuvel.” Mensen “die zelfs in hun eigen land niet bekend waren” zouden over de hele aarde bekend worden. Augustinus las in zijn commentaar op de Bergrede de stad als een stad “gegrond op grote en voorname gerechtigheid, wat ook de betekenis is van de berg zelf waarop onze Heer spreekt.”

Calvijn trok een waarschuwing uit hetzelfde beeld. De discipelen, zei hij, “moeten op zo’n manier leven, alsof de ogen van allen op hen gericht zijn,” omdat hoe zichtbaarder een persoon is, hoe meer schade een slecht voorbeeld aanricht. John Winthrop gebruikte het beeld in dezelfde zin in 1630. De druk uit 1838 van zijn tekst zegt dat het “Geschreven aan boord van de Arbella, op de Atlantische Oceaan,” was tijdens zijn overtocht naar Nieuw-Engeland met “een groot gezelschap van religieuze mensen.” Hij schreef: “wij zullen zijn als een stad op een heuvel. De ogen van alle mensen zijn op ons gericht.” Als zij ongetrouw zouden handelen tegenover God, vervolgde hij, “zullen wij een verhaal en een spotnaam worden in de wereld.”

Jezus beschrijft een gewoon huis na zonsondergang. De woorden uit de Statenvertaling beschrijven voorwerpen uit dat huis:

Woord uit de Statenvertaling	Griekse woord	Wat het was
kaars	lychnos	een kleine kleilamp die olijfolie op een lont brandde
Korenmaat	modios	een maat voor graan, met een inhoud van ongeveer negen liter, ruwweg een kwart van een Engelse bushel
kandelaar	lychnia	een standaard die de lamp omhoog hield, een gebruikelijk meubelstuk

Kaarsen van het moderne type waren onbekend in de antieke wereld, en latere Engelse vertalingen zoals de Revised Version spreken van een “lamp” en een “standaard”. De korenmaat was een vat om graan te meten. Als men deze over een lamp zou zetten, zou de vlam gedoofd worden, en de International Standard Bible Encyclopedia merkt op dat het woord in deze verzen “niet verwijst naar de inhoudsmaat, maar enkel wordt gebruikt om een bedekking aan te duiden die het licht verbergt.” Niemand steekt een lamp aan om haar te verbergen. Ze wordt op haar standaard geplaatst, en van daaruit “geeft zij licht aan allen die in het huis zijn.”

Jezus gebruikte hetzelfde beeld in andere situaties. In het Evangelie van Marcus vraagt Hij: “Komt de kaars om onder de korenmaat gezet te worden, of onder het bed? En niet om op de kandelaar gezet te worden?” (Marcus 4:21), en Lucas tekent een soortgelijke uitspraak op (Lucas 11:33). Calvijn schreef dat Marcus en Lucas “de vergelijking op een andere manier lijken toe te passen”: daar waarschuwt het dat “wat voor een tijd verborgen is, daarna geopenbaard zal worden.” Hij voegde eraan toe dat “de toespraken die door beiden worden vermeld, wellicht losstaan van de onmiddellijke context,” wat betekent dat de twee Evangeliën deze uitspraken mogelijk buiten hun oorspronkelijke setting hebben opgetekend.

Augustinus vroeg zich af of de korenmaat voor iets specifieks staat. Hij suggereerde dat het plaatsen van de lamp eronder betekent dat men “het comfort van het lichaam hoger stelt dan het prediken van de waarheid,” en uit angst voor ongemak zwijgt. Chrysostomus, schrijvend in de stem van Jezus, benadrukte wie de lamp aanstak en wie haar brandend houdt: “Ik, zegt Hij, heb weliswaar het licht aangestoken, maar dat het blijft branden, laat dat voortkomen uit uw ijver.”

“Zo” verwijst terug naar de lamp op haar standaard: de discipelen moeten hun licht op die openlijke manier laten schijnen. Het vers benoemt wat mensen zullen zien, “uw goede werken,” en wat daarop moet volgen, namelijk dat zij “uw Vader, die in de hemelen is, verheerlijken.”

Het laatste zinsdeel is het belangrijkst. Augustinus merkte op dat als Jezus was gestopt bij “opdat zij uw goede werken zouden zien,” Hij “een doel in de lof van mensen zou hebben gesteld, wat huichelaars zoeken.” Het toevoegen van de Vader verlegt de lof weg van degene die het goede doet. Chrysostomus las de bewoordingen op dezelfde manier nauwkeurig en legde het antwoord in de mond van Jezus: “Ik zei niet: Wees ijverig om uw eigen goede daden naar voren te brengen, noch zei Ik: Toon ze; maar Laat uw licht schijnen.” Hij merkte ook de laatste woorden op: “Hij zei niet God, maar uw Vader,” een naam die vooruitblikte, schreef hij, naar “die nobele geboorte die hun geschonken zou worden.” De eerste brief van Petrus geeft dezelfde hoop, dat mensen die christenen gadeslaan “door uw goede werken, die zij zullen aanschouwen, God mogen verheerlijken op de dag van de bezoeking” (1 Petrus 2:12).

De verzen sommen ze niet op, en de preek eromheen beschrijft ze. De Beatitudes vlak daarvoor beschrijven de mensen die dit licht geven: de armen van geest, de zachtmoedigen, de barmhartigen, de reinen van hart, de vredestichters en degenen die vervolgd worden omdat ze het juiste doen. Chrysostomus legde direct het verband: “als wij zachtmoedig en nederig en barmhartig zijn; als wij rein zijn en vredestichters; als wij, wanneer we worden beschimpt, niet terugschelden, maar ons veeleer verheugen; dan zullen wij allen aantrekken die ons gadeslaan.”

Het licht omvat zowel wat discipelen zeggen als wat zij doen. Chrysostomus schreef dat Jezus “mij ook lijkt te trainen in vrijmoedigheid van spreken,” en hij vond die eis terug in de uitspraak over de lamp: “In wat volgt, vereist Hij die vrijmoedigheid van spreken die van hun kant verschuldigd was.” Matthew Henry schreef dat de discipelen schijnen “Door hun goede prediking” en “Door hun goede levenswandel.” De preek stelt ook grenzen aan vertoon: later in de preek vertelt Jezus zijn toehoorders om te geven, te bidden en te vasten zonder op te treden voor een publiek (Mattheüs 6:1-18).

De twee verzen kunnen tegenstrijdig lijken. Het ene zegt: “Laat uw licht zo schijnen voor de mensen, dat zij uw goede werken mogen zien.” Het andere zegt: “Pas op dat u uw aalmoezen niet voor de mensen doet om door hen gezien te worden: anders hebt u geen loon bij uw Vader, die in de hemelen is” (Mattheüs 6:1). Aalmoezen zijn giften aan de armen.

Het verschil ligt in het doel, en hierover spreken de oude leraren met één stem. Een discipel verliest de beloning, schreef Augustinus, “niet als je door mensen gezien wordt; maar als je rechtvaardig leeft met de bedoeling om door mensen gezien te worden.” Voor Calvijn is de oproep om in het verborgene te geven “alleen bedoeld om pronkzucht te verbieden,” terwijl Matteüs 5:16 “een heel ander doel voor ogen heeft, namelijk om hen aan te sporen tot de heerlijkheid van God alleen.” Matthew Henry vatte de regel samen in één zin: “Wij moeten goede werken doen die gezien mogen worden tot stichting van anderen, maar niet opdat ze gezien worden voor onze eigen pronkzucht.”

De verzen zelf tonen de twee eindes. In Mattheüs 5:16 verheerlijken de toeschouwers de Vader. In Mattheüs 6:2 blazen de huichelaars op een bazuin “opdat zij door de mensen geprezen zouden worden,” en Jezus zegt over hen: “Zij hebben hun loon.” Chrysostomus gebruikte het beeld van de bazuin in plaats daarvan voor goede werken: “geen bazuin is zo helder als het bewijs dat door onze daden wordt geleverd.”

In het Evangelie van Johannes zegt Jezus over Zichzelf: “Ik ben het licht van de wereld: wie Mij volgt, zal in de duisternis niet wandelen, maar zal het licht van het leven hebben” (Johannes 8:12). In het Grieks is de uitdrukking “het licht van de wereld” op beide plaatsen hetzelfde, wat de vraag oproept hoe Jezus zijn eigen titel aan zijn discipelen kan geven. Augustinus en Matthew Henry geven één antwoord: Christus is het licht bij de bron, en zijn volgelingen zijn lampen die vanuit Hem zijn aangestoken. Waarom Jezus Zichzelf het licht noemt, is het onderwerp van waarom Jezus het Licht van de Wereld wordt genoemd.

Augustinus legde dit uit aan de hand van het Evangelie van Johannes. Johannes de Doper “was niet dat Licht, maar was gezonden om van dat Licht te getuigen,” en Christus “was het waarachtige Licht, dat ieder mens verlicht die in de wereld komt” (Johannes 1:8-9). Toch zei Jezus over Johannes de Doper: “Hij was een brandende en schijnende lamp” (Johannes 5:35), en het Griekse woord daar is lychnos, de lamp uit Mattheüs 5:15. Augustinus concludeerde dat “een verlicht mens ook een licht wordt genoemd; maar het ware licht is datgene wat verlicht.” Over de apostelen schreef hij: “De apostelen zijn ook lampen,” terwijl hij over Christus schreef: “Hij alleen is geen lamp. Want Hij wordt niet aangestoken en gedoofd.”

Augustinus zag ook een bescherming tegen hoogmoed in de manier waarop Jezus sprak. Nadat Hij de discipelen het licht van de wereld had genoemd, vergeleek Jezus hen onmiddellijk met een lamp die iemand anders aansteekt en op een standaard zet, “opdat zij niet zouden denken dat hen iets werd toegeschreven wat alleen van Christus begrepen moest worden.” Matthew Henry zei dat de discipelen “medewerkers met Hem” zijn, en dat “zij hun licht van Hem lenen en ontlenen.” Paulus schreef aan de Efeziërs in dezelfde bewoordingen: “Want u was voorheen duisternis, maar nu bent u licht in de Heere: wandel als kinderen van het licht” (Efeziërs 5:8).

Kerken verbinden deze verzen nog steeds met het moment waarop iemand christen wordt. De katholieke doopritus omvat een kaars die wordt aangestoken aan de paaskaars, en de Catechismus van de Katholieke Kerk legt dit uit met dit vers: de kaars “geeft aan dat Christus de neofiet heeft verlicht. In Hem zijn de gedoopten ‘het licht van de wereld’” (Catechismus 1243). Een neofiet is een pas gedoopte, en de vlam in hun hand werd aangestoken aan een andere. In de Church of England kan bij een doop een kaars worden gegeven, en de predikant zegt: “Schijn als een licht in de wereld tot eer van God.”

---

• 23 Bijbelverzen over het zijn van het licht
• De symboliek van licht in de Bijbel
• Jezus over huichelarij
• Bijbelverzen over goede werken en redding
• Zout in de Bijbel