Is het stoppen met dialyse een zonde?

Nee, niet op zichzelf. Katholieke, orthodoxe en vele protestantse kerken leren dat een patiënt mag stoppen met een behandeling waarvan de lasten zwaarder wegen dan de baten, en dat dit geen zelfmoord is. Wat zij verbieden is het opzettelijk beëindigen van een leven. De Bijbel noemt dialyse niet, maar verbiedt moord (Exodus 20:13).

Voor een patiënt die uitgeput is door de machine, of een familie die aan het bed waakt, is die grens van belang. De Schrift weet dat er “een tijd is om geboren te worden en een tijd om te sterven” (Prediker 3:2). De kerken plaatsen het beëindigen van een leven aan de ene kant en, aan de andere kant, het niet langer tegenhouden van een dood die door de ziekte wordt veroorzaakt. Zij vragen dat de keuze eerlijk wordt gemaakt, waar mogelijk door de patiënt zelf, met de artsen en de familie dichtbij.

Wat gebeurt er als iemand stopt met dialyse?

Dialyse is een behandeling die, in de woorden van de National Kidney Foundation, “uw lichaam helpt overtollig vocht en afvalstoffen uit uw bloed te verwijderen wanneer de nieren daartoe niet in staat zijn.” Bij hemodialyse filtert een machine het bloed, meestal in sessies van ongeveer vier uur, drie keer per week; bij peritoneale dialyse dient het buikvlies als filter. Bij plotseling nierletsel is dialyse mogelijk alleen nodig totdat de nieren herstellen. Bij nierfalen, zo stelt de stichting, is dialyse “geen genezing” en zal de patiënt deze “de rest van uw leven nodig hebben of totdat u een niertransplantatie kunt krijgen.”

De stichting stelt dat patiënten “het recht hebben om de beslissing te nemen om met dialyse te stoppen.” Mensen die stoppen “kunnen ergens tussen één week en enkele weken leven, afhankelijk van de resterende nierfunctie en hun algehele medische conditie,” en “de dood door nierfalen is meestal pijnloos,” waarbij medicijnen beschikbaar zijn voor eventueel ongemak. Een patiënt die stopt komt meestal in aanmerking voor hospicezorg, en “u kunt weer met dialyse beginnen als u van gedachten verandert.”

Is stoppen met dialyse hetzelfde als zelfmoord?

Kerken die zelfmoord verbieden, maken onderscheid tussen de twee op basis van wat de persoon beoogt en wat de dood veroorzaakt. De Katholieke Catechismus veroordeelt “een handeling of nalatigheid die op zichzelf of door opzet de dood veroorzaakt om het lijden te beëindigen” (CCC 2277). Vervolgens stelt deze dat “het stopzetten van medische procedures die belastend, gevaarlijk, buitengewoon of onevenredig zijn aan de verwachte uitkomst legitiem kan zijn; het is de weigering van ‘overijverige’ behandeling. Hier wil men niet de dood veroorzaken; men accepteert slechts het onvermogen om deze te verhinderen” (CCC 2278).

Het weigeren van een belastende behandeling is, in de woorden van het Vaticaan uit 1980 Verklaring over euthanasie, “niet gelijk aan zelfmoord; integendeel, het moet worden beschouwd als een aanvaarding van de menselijke conditie, of een wens om de toepassing van een medische procedure te vermijden die niet in verhouding staat tot de resultaten die verwacht kunnen worden, of een verlangen om de familie of de gemeenschap niet met buitensporige kosten op te zadelen.” Dezelfde lijn wordt buiten Rome aangehouden. Abigail Rian Evans, een presbyteriaans bio-ethicus, vertelde het Pew Research Center in 2013 dat het afzien van behandeling voor een terminaal zieke patiënt verschilt van hulp bij zelfdoding “omdat het de ziekte is, in plaats van het staken van de behandeling, die een einde maakt aan het leven.” En de National Kidney Foundation, die dezelfde vraag beantwoordt, zegt dat “vele religies leren dat individuen het recht hebben om te stoppen met een behandeling, inclusief dialyse, als zij het gevoel hebben dat deze niet helpt en belastend is.”

Katholieke leer over belastende behandelingen

De verklaring uit 1980 herinnert eraan dat moralisten in het verleden stelden dat “men nooit verplicht is om ‘buitengewone’ middelen te gebruiken,” een principe dat “nog steeds standhoudt,” en merkt op dat “sommige mensen liever spreken van ‘proportionele’ en ‘disproportionele’ middelen.” Het stelt dat het oordeel wordt gevormd door de complexiteit, het risico en de kosten van de behandeling te vergelijken “met het resultaat dat verwacht kan worden, rekening houdend met de toestand van de zieke en zijn of haar fysieke en morele middelen.” Het voegt eraan toe dat “wanneer de onvermijdelijke dood nabij is ondanks de gebruikte middelen, het in geweten is toegestaan om de beslissing te nemen om vormen van behandeling te weigeren die slechts een precaire en belastende verlenging van het leven zouden garanderen, zolang de normale zorg die de zieke in dergelijke gevallen verschuldigd is, niet wordt onderbroken.”

De Catechismus stelt twee grenzen. “Zelfs als de dood nabij wordt geacht, kan de gewone zorg die een zieke verschuldigd is niet legitiem worden onderbroken.” En pijnstillers mogen worden gebruikt “zelfs met het risico de dagen te verkorten” als de dood “niet wordt gewild als doel of middel, maar slechts wordt voorzien en getolereerd als onvermijdelijk.” Het noemt palliatieve zorg “een bijzondere vorm van belangeloze naastenliefde” (CCC 2279).

Wat leren orthodoxe kerken?

De Heilige Synode van de Orthodoxe Kerk in Amerika riep in 1992 in haar bevestigingen op tot “uiterste zorgvuldigheid” om “het ‘koninklijke pad’ te vinden tussen het bieden van alle noodzakelijke genezende maatregelen en het louter verlengen van het biologisch functioneren van organen wanneer menselijk leven niet langer mogelijk of zelfs aanwezig is.” Een latere bron van de OCA over medische ethiek stelt dat de Kerk euthanasie of hulp bij zelfdoding “niet kan en niet ondersteunt,” maar dat voor een patiënt wiens lichaam onomkeerbare processen is begonnen die tot de dood leiden, “onze Kerk niet tegen het verwijderen van kunstmatige levensondersteuning is wanneer men het erover eens is dat de voortzetting niet tot enig aantoonbaar nut zal leiden en dit in overeenstemming is met de wensen van de patiënt.” Het stelt dat de beslissing moet worden genomen na overleg met de artsen van de patiënt en “in raad met de eigen parochiepriester.”

Wat onderwijzen protestantse kerken?

Protestantse kerken hebben geen eenduidige leer. Verschillende grote denominaties trekken dezelfde grens tussen het toelaten van de dood en het veroorzaken ervan. De boodschap “End-of-Life Decisions” uit 1992 van de Evangelical Lutheran Church in America stelt dat “de integriteit van de levensprocessen die God heeft geschapen moet worden gerespecteerd; zowel geboorte als dood maken deel uit van deze levensprocessen,” en dat respect voor ieder mens “inhoudt dat er gepaste erkenning wordt gegeven aan de zorgvuldig overwogen voorkeuren van ieder persoon met betrekking tot behandelingsbeslissingen.” Roger Willer, de directeur van theologische ethiek van de ELCA, vertelde in 2013 aan Pew: “Iets laten gebeuren is anders dan actief de dood bespoedigen.”

De resolutie over euthanasie van de Southern Baptist Convention uit 1992 wijst “elke handeling die op zichzelf of door opzet de dood van een persoon veroorzaakt” af en verzet zich tegen het behandelen van voedsel en water als “buitengewone behandeling.” Een door Pew geciteerde ethicus van de Southern Baptist paste het principe toe op een oudere patiënt die stierf aan nierfalen, geen transplantatie kon krijgen en slecht reageerde op dialyse: “Moet die persoon dialyse voortzetten ondanks de verwoestende effecten op zijn lichaam? Nee, niet in mijn visie en niet in de visie van de meeste Southern Baptists die ik ken.”

Volgens Pew verzet de United Methodist Church zich tegen euthanasie, maar vereist zij niet dat terminaal zieken elke mogelijke behandeling gebruiken, mits zij niet van plan zijn de dood te bespoedigen. De verklaring “Care for the Dying” (1992) van de Zevendedagsadventisten stelt dat patiënten niet verplicht zijn “medische interventies te accepteren waarvan de lasten zwaarder wegen dan de waarschijnlijke baten.” Een paar kerken gaan verder: Pew meldt dat de United Church of Christ het recht van terminaal zieke patiënten ondersteunt om te beslissen wanneer ze sterven, inclusief de vraag of ze de dood willen bespoedigen.

Wat zegt de Bijbel?

De Schrift werd lang voor dialyse geschreven en geen enkele passage behandelt een besluit om met een behandeling te stoppen. Wel zet zij principes uiteen die van belang zijn voor de vraag. Mensen zijn gemaakt “naar het beeld van God” (Genesis 1:27), en het gebod “Gij zult niet doden” (Exodus 20:13) verbiedt het nemen van onschuldig leven. De Schrift accepteert ook medische remedies. Toen koning Hizkia “op sterven na dood” was, bad hij en kreeg hij de belofte van nog vijftien jaar, en de profeet Jesaja beval een vijgenkoek op zijn zweer te leggen “opdat hij zou herstellen” (2 Koningen 20:1–7). Jakobus zegt tegen de zieken dat ze de oudsten van de kerk moeten roepen om “over hem te bidden, hem zalvende met olie in de naam van de Heer” (Jakobus 5:14).

Andere passages spreken over de dood zelf. Prediker zegt dat er “een tijd is om geboren te worden en een tijd om te sterven” (Prediker 3:2). Paulus, schrijvend vanuit de gevangenis (Filippenzen 1:13), zei: “Want voor mij is het leven Christus en het sterven winst... Mijn verlangen is om heen te gaan en met Christus te zijn, want dat is verreweg het beste. Maar in het vlees blijven is noodzakelijker om uwentwil” (Filippenzen 1:21–24). Hij schreef aan de Romeinen: “of wij nu leven of sterven, wij zijn van de Heer” (Romeinen 14:8).

Wie neemt de beslissing?

De Katholieke Catechismus stelt dat de beslissing “moet worden genomen door de patiënt als hij competent en in staat is, of, zo niet, door degenen die wettelijk gerechtigd zijn om voor de patiënt op te treden, wiens redelijke wil en legitieme belangen altijd moeten worden gerespecteerd” (CCC 2278). De verklaring uit 1980 voegt eraan toe dat rekening moet worden gehouden met “de redelijke wensen van de patiënt en de familie van de patiënt, evenals met het advies van de artsen die in deze materie bijzonder competent zijn.” De OCA-bron noemt de artsen en de parochiepriester.

Aan de medische kant zegt de National Kidney Foundation dat het zorgteam de redenen voor het stoppen wil begrijpen, zoals verslechterende gezondheid, specifieke behandelingsproblemen of depressie, om te zien of veranderingen in de behandeling kunnen helpen. Als het team bezorgd is dat de beslissing voortkomt uit een depressie, kan het de patiënt vragen om met een psychiater, maatschappelijk werker of andere hulpverlener te spreken; de stichting merkt op dat “depressie met succes behandeld kan worden met counseling, medicijnen of een combinatie van beide.” Het suggereert ook om met een geestelijk adviseur te spreken, en stelt dat patiënten iemand kunnen aanwijzen om beslissingen voor hen te nemen als zij daartoe niet meer in staat zijn. Niets van dit alles hoeft alleen beslist te worden, en de woorden van Paulus gelden voor degene die stopt en voor degenen die waken: “want hetzij dat wij leven, hetzij dat wij sterven, wij zijn des Heeren” (Romeinen 14:8).

Gerelateerde artikelen

• Wat zegt de Bijbel over zelfmoord?
• Gebeden voor het einde van het leven
• Bijbelverzen over sterven