Gnosticisme: Wat de leraren onderwezen, volgens Irenaeus en hun eigen boeken

Gnosticisme is de naam die geleerden gebruiken voor een groep vroege leraren die redding beloofden door gnosis, een verborgen kennis. Ze verschijnen het duidelijkst onder christenen van de tweede eeuw, hoewel er nog steeds gediscussieerd wordt over waar ze oorspronkelijk vandaan kwamen. In het beeld dat velen van hen schetsten, leeft de ware God ver buiten onze wereld, bouwden mindere machten die Hem nooit kenden deze wereld, en kwam Christus naar beneden om een vonk van het goddelijke aan te wakkeren die in mensen begraven ligt.

Bijna achttienhonderd jaar na Irenaeus bereikten de leraren ons bijna uitsluitend via wat hun tegenstanders over hen schreven. Irenaeus, bisschop van Lyon in Gallië, is de tegenstander op wie we het meest vertrouwen: hij bestudeerde hun geschriften, sprak met sommigen van hen en bracht rond 180 vijf boeken tegen hen uit. In 1945 gaf de Egyptische bodem nabij Nag Hammadi een verzameling Koptische boeken prijs die in de vierde eeuw waren gekopieerd, en sommige daarvan kwamen van de kant van de leraren zelf. Veel geleerden twijfelen er tegenwoordig aan of deze leraren ooit één enkele beweging vormden.

De eerste woorden van een van die boeken zijn: “Dit zijn de verborgen woorden die de levende Jezus sprak en Didymus Judas Thomas opschreef.” We kennen een Thomas ook uit het Evangelie van Johannes, “een van de twaalf, Didymus genaamd” (Johannes 20:24). Hij was afwezig toen de opgestane Heer voor het eerst bij de discipelen kwam, en hij wilde hun woord niet zomaar aannemen: “Als ik in zijn handen niet het litteken van de nagels zie, en mijn vinger in het litteken van de nagels steek, en mijn hand in zijn zij steek, zal ik het niet geloven” (Johannes 20:25). Jezus kwam weer “na acht dagen”, en deze keer was Thomas in de kamer. “Breng hier uw vinger en bekijk mijn handen; en breng hier uw hand en steek die in mijn zij; en wees niet ongelovig, maar gelovig,” zei Jezus tegen hem (Johannes 20:27). Leg die twee naast elkaar, de Thomas die geheimen opschrijft en de Thomas die wordt uitgenodigd om de nagelwonden van een gekruisigde man die nu leeft aan te raken, en je hebt het meeste waar Irenaeus en de leraren over vochten. Zijn antwoord aan hen kwam voort uit datzelfde Evangelie van Johannes: “het Woord is vlees geworden en heeft onder ons gewoond” (Johannes 1:14).

Het Griekse woord gnosis betekent simpelweg weten. Strong’s geeft het als “weten (de handeling), d.w.z. (bij implicatie) kennis,” en de King James Bijbel vertaalt het op elke plaats behalve één als “knowledge” (kennis). De uitzondering is een waarschuwing aan Timoteüs tegen het einde van de eerste brief aan hem, waar het woord verschijnt als “science” (wetenschap): “O Timoteüs, bewaar wat u is toevertrouwd, en keer u af van de onheilige, inhoudsloze praat en de tegenstrijdigheden van de ten onrechte zo genoemde wetenschap” (1 Timoteüs 6:20). Irenaeus echoot die waarschuwing wanneer hij zijn eigen werk beschrijft als “de blootlegging en weerlegging van de ten onrechte zo genoemde kennis.”

In de tijd van Irenaeus was het woord al de naam van een ketterij. Hij zegt dat Valentinus “de principes van de ketterij genaamd Gnostisch aanpaste aan het eigen karakter van zijn eigen school,” en dat “een menigte gnostici is opgestaan, en zich als paddenstoelen uit de grond hebben gemanifesteerd.” Over degenen die Carpocrates volgden, zegt hij: “Zij noemen zichzelf gnostici.” Hij schrijft ook over wat er wordt onderwezen “volgens sommigen van de gnostici,” en legt de naam zo zelf op nog meer groepen. Het moderne gekibbel over de term komt precies daaruit voort: een naam die toebehoorde aan één ketterij en die ten minste één school droeg, en een label dat Irenaeus en latere auteurs op velen plakten.

Onze belangrijkste gids hier is nog steeds Irenaeus. Toen hij jong was, zag hij Polycarpus, die tot bisschop van de kerk in Smyrna was gemaakt, en hij schrijft dat Polycarpus “niet alleen door apostelen was onderwezen, en met velen had gesproken die Christus hadden gezien.” De keten van de apostelen naar Irenaeus had dus maar één schakel. Later was Irenaeus bisschop van Lyon, en Eleutherius, die de Romeinse kerk leidde van ongeveer 174 tot 189, was in functie toen hij zijn derde boek schreef. Hij vertelt ons hoe hij leerde wat hij rapporteert: “na het lezen van enkele van de Commentaren, zoals zij ze noemen, van de discipelen van Valentinus, en na mezelf vertrouwd te hebben gemaakt met hun leerstellingen door persoonlijk contact met sommigen van hen.” Toch blijft het de getuigenis van een tegenstander.

Wat de valentinianen hem vertelden, begint hoog boven alles, met “een zekere volmaakte, voorbestaande Aeon, die zij Proarche, Propator en Bythus noemen.” Als we deze eerste meetellen, somt Irenaeus dertig Aeonen op, die twee aan twee voortkwamen en wat zij het Pleroma, of de Volheid, noemden, vulden. Van de dertig werd gezegd dat ze “aan niemand bekend waren [behalve aan deze belijdende leraren].” Hun bewijs voor het aantal kwam uit de gelijkenis van de arbeiders in de wijngaard. Tel de uren op waarop de arbeiders werden ingehuurd, één, drie, zes, negen en elf, en je komt op dertig.

Onze wereld, zeiden ze, ligt buiten die Volheid, en een lager wezen maakte het, de Demiurg, die de vertaler van Irenaeus de Vormgever noemt, wat een bouwer of ambachtsman betekent. Ze noemden zijn moeder Achamoth, en ook Sophia, wat Grieks is voor wijsheid. De zoon, rapporteert Irenaeus, maakte dingen die hij niet begreep: “Hij vormde de hemelen, maar was onwetend van de hemelen; hij boetseerde de mens, maar kende de mens niet.” Hij “beeldde zich zelfs in dat hij alleen God was, en verklaarde door de profeten: Ik ben God, en buiten mij is er geen ander.” Ze hadden de God die door de profeten van Israël spreekt genomen en van Hem een ambachtsman gemaakt die in het donker werkte, die de ware Vader nooit kende en dacht dat niemand boven hem stond. Zonder dat hij het wist, had zijn moeder haar spirituele nageslacht in de mens geplant die hij vormde, zodat deze mens “een spiritueel mens werd door de gelijktijdige inspiratie ontvangen van Sophia.” In hun systeem is het dit geplante zaad dat de kennis wakker maakt.

Vanaf daar valt iedereen in een van de drie klassen. Materiële mensen vergaan. “Dierlijke” mensen staan ertussenin en kunnen worden gered of verloren gaan. Spirituele mensen worden “gevormd en vervolmaakt door Gnosis (kennis),” en Irenaeus merkt op dat “zij zichzelf als deze personen presenteren.” Gewone christenen behoorden tot de middelste groep, beschreven als “zulke mensen, namelijk, die gevestigd zijn door hun werken, en door een louter geloof, terwijl zij geen volmaakte kennis hebben. Wij van de Kerk, zeggen zij, zijn deze personen.” In dit systeem is geloof de tweede keus en kennis de beste, en Irenaeus zegt dat de leraren de rest van de kerk behandelden als “volkomen verachtelijke en onwetende personen.”

Ze spraken over Christus als de Verlosser, “want ze noemen Hem liever niet Heer,” zoals Irenaeus terloops opmerkt. Hun lage visie op materie reikte tot aan hem: ze “ontkennen dat Hij iets materieels aannam [in Zijn natuur], aangezien materie immers ongeschikt is voor redding.” Basilides, die in Alexandrië doceerde, herschreef de kruisiging zelf: Christus “leed zelf geen dood, maar Simon, een zekere man uit Cyrene, werd gedwongen en droeg het kruis in zijn plaats,” en Jezus, in de gedaante van Simon, “stond erbij” en “lachte hen uit.” De eerste brief van Johannes geeft gelovigen een duidelijke test voor dergelijk onderwijs: “Elke geest die belijdt dat Jezus Christus in het vlees is gekomen, is uit God” (1 Johannes 4:2).

De verslagen van Irenaeus over hoe ze leefden, wijzen in tegengestelde richtingen. Hij beschuldigt sommigen ervan te doen wat ze wilden, op grond van het feit dat een spiritueel persoon is als goud dat, “ondergedompeld in vuil,” “daardoor zijn schoonheid niet verliest.” In hetzelfde werk beschrijft hij de school van Saturninus die leert “dat huwelijk en voortplanting van Satan zijn,” waarbij veel van zijn volgelingen vlees weigeren in wat hij “een geveinsde matigheid” noemt.

Nabij Nag Hammadi, een stad in Zuid-Egypte zo'n 70 mijl ten noorden van Luxor, kwamen de boeken aan het licht, naar verluidt in 1945. Er waren “12 papyrusvolumes en fragmenten van een andere,” zoals de Biblical Archaeology Society ze beschrijft, met “in totaal 52 afzonderlijke teksten, die 48 individuele titels vormen.” Ze werden rond het midden van de vierde eeuw gekopieerd in het Koptisch, de taal van Egypte in die dagen. Er wordt algemeen aangenomen dat de werken oorspronkelijk in het Grieks waren geschreven, en ze zijn ouder dan de kopieën. Er gingen dus zo'n zestienhonderd jaar voorbij tussen het kopiëren en het vinden. Ze worden tegenwoordig bewaard in het Koptisch Museum in Caïro, en iedereen kan ze lezen in het Engels of in vele andere talen.

Vermengd met de gnostische geschriften bevinden zich een kopie van Plato’s Staat, aangepast om enkele gnostische ideeën op te nemen, en andere werken die helemaal niet gnostisch zijn. Dat maakt dat de vondst er minder uitziet als de geschriften van één sekte dan als een gemengde verzameling waarvan we de eigenaar niet kennen. Omdat twee van de volumes kloosterpapieren in hun kaften hadden zitten, denken sommige geleerden dat de Pachomiaanse monniken er iets mee te maken hadden, hoewel niemand nog heeft bewezen dat de monniken ze produceerden of lazen.

De ontdekking wordt vaak verteld als een drama, met een bloedvete, een begraven kruik en mannen die de grond omspitten om hun velden te bemesten. James Robinson stelde die versie in de jaren zeventig samen uit de herinneringen van de vinder, zo'n drie decennia na de gebeurtenis. Toen Mark Goodacre van Duke University in 2013 de verslagen van Robinson vergeleek, spraken ze elkaar tegen over hoeveel mensen er aanwezig waren en wie als eerste de kruik aanraakte. Goodacre oordeelde dat het “misschien het veiligst is om te concluderen” dat het verslag dat Jean Doresse in 1958 had gepubliceerd “betrouwbaarder” is, en zijn laatste zin was: “Soms is het toegeven van onze onwetendheid een deugd.”

Irenaeus had twee van de evangeliën van de leraren bij naam genoemd, één genaamd het Evangelie der Waarheid en één genaamd het Evangelie van Judas. Boeken met die titels zijn sindsdien weer opgedoken, de eerste bij Nag Hammadi en de tweede via antiquairs, bijna achttienhonderd jaar nadat hij schreef. Of dit precies de boeken zijn die hij kende, kan niet worden bewezen. Maar geleerden hadden vóór 1945 maar heel weinig van wat de leraren zelf hadden geschreven, en nu hebben we er genoeg van om naast zijn verslag te leggen.

Het Evangelie der Waarheid

Irenaeus was verontwaardigd dat de Valentinianen zo ver gingen “dat ze hun relatief recente geschrift het Evangelie der Waarheid noemden, hoewel het in niets overeenstemt met de Evangeliën van de Apostelen.” Het openingsdeel uit Nag Hammadi bevat een werk waarvan de eerste regel luidt: “Het Evangelie der Waarheid is een vreugde voor degenen die genade hebben ontvangen van de Vader der Waarheid, opdat zij hem zouden kennen door de kracht van het Woord.” Als het hetzelfde boek is, zit er maar heel weinig verhaal in. Het grootste deel is een lange reflectie op het kennen van de Vader. Het herleidt onze ellende tot onwetendheid, door te zeggen dat “onwetendheid van de Vader angst en terreur veroorzaakte,” en vergelijkt die onwetendheid met slaap en de bijbehorende nachtmerries: “De onwetenden hebben gehandeld alsof ze sliepen; degenen die tot kennis zijn gekomen, hebben gehandeld alsof ze wakker zijn geworden.” De kruisiging verschijnt in de regel dat Jezus “aan een boom werd genageld en het edict van de Vader aan het kruis publiceerde.” Verder zien we slechts een paar momenten uit zijn leven, zoals zijn onderricht op plaatsen van onderwijs en de kleine kinderen die naar hem toe kwamen, en nergens in het boek is er sprake van een leeg graf.

Het Evangelie van Thomas

Thomas’ “verborgen woorden” vormen het Evangelie van Thomas, een reeks van 114 uitspraken van Jezus met nauwelijks enig verhaal. Griekse fragmenten ervan waren rond het begin van de twintigste eeuw gevonden in Oxyrhynchus, in Egypte, op kopieën gemaakt in de derde eeuw of iets eerder, en pas toen de volledige Koptische versie opdook bij Nag Hammadi kon iemand zeggen bij welk boek ze hoorden. Sommige uitspraken zullen bekend in de oren klinken uit de Evangeliën, zoals de gelijkenis van de zaaier, en andere niet, zoals “Wie de wereld heeft gekend, heeft een lijk gevonden.” In de Biblical Archaeology Review merkt Simon Gathercole op dat in Thomas het lichaam en de wereld “in een negatief licht worden gezien,” maar het boek bevat geen kwaadaardige schepper en geen Aeonen, een feit dat hij “enigszins gênant voor de ‘gnostische’ visie op Thomas” noemt. Dus debatteren geleerden nog steeds of Thomas überhaupt als gnostisch telt. Of het nu bediscussieerd wordt of niet, de Thomas van dit evangelie krijgt nooit de kans om een wond aan te raken, aangezien het boek niets vertelt over een kruisiging of een opstanding.

Het Evangelie van Judas

Irenaeus beschrijft een groep die Kaïn, Ezau, Korach en de mannen van Sodom als hun voorvaderen claimde en leerde dat Judas, “de waarheid kennend zoals niemand anders dat deed, het mysterie van het verraad volbracht.” Ze bezaten, zegt hij, “een gefingeerde geschiedenis van deze soort, die zij het Evangelie van Judas noemen.” Een Koptisch boek met die naam is in onze eigen tijd weer opgedoken, hoewel we voor het grootste deel van de weg terug alleen het woord van de handelaren hebben. Hun versie gaat als volgt. Ergens in de jaren zeventig stuitten Egyptische arbeiders die op zoek waren naar antiquiteiten erop, en een handelaar uit Caïro nam het mee en probeerde een koper te vinden. Het werd begin jaren tachtig van hem gestolen en hij kreeg het terug, en nadat hij er niet in slaagde het in de Verenigde Staten te verkopen, sloot hij het op in een kluis op Long Island, New York, waar het bijna twee decennia bleef liggen. Niets daarvan kan onafhankelijk worden bevestigd.

De vaste grond begint in 1983, in een hotel in Genève, waar Amerikaanse geleerden de codex onderzochten en de prijs niet konden betalen. In 1999 probeerde een andere handelaar, Frieda Tchacos Nussberger, naar wie het nu Codex Tchacos wordt genoemd, het aan Yale te verkopen, wat werd afgewezen. Tegen die tijd was het in zeer slechte staat. De National Geographic Society financierde de restauratie, vertaling en publicatie, en kondigde het in april 2006 aan de wereld aan als het evangelie waarin Judas de held is. Binnen een jaar viel die claim uit elkaar. Onder de geleerden die het er niet mee eens waren, was April DeConick, die in december 2007 in de New York Times betoogde, met een boek op komst, dat de Judas van deze tekst een typische gnostische schurk is en dat de ontvangen vertaling het bij het verkeerde eind had. Vertalers verschilden zelfs van mening over hoe Jezus hem noemt. Het woord is daimon. Marvin Meyer, die DeConick in dezelfde krant antwoordde, vertaalde het eerst als “geest,” en Karen King maakte er later “god” van. In Joodse en christelijke geschriften was een daimon echter duidelijk een boze geest, en in de vertaling van Mark Mattison noemt Jezus Judas “jij dertiende demon.”

Niet ver in het boek vindt Jezus de discipelen biddend over het brood en lacht, hoewel hij hen vertelt: “Ik lach niet om jullie.” De laatste regel is de verkoop: “Toen ontving Judas wat geld en leverde hem aan hen over.” Het boek heeft noch een kruis, noch een opstanding. De Evangeliën’ Judas Iskariot is “een van de twaalf,” en hij is degene die naar de overpriesters gaat met een aanbod: “Wat willen jullie mij geven, en ik zal hem aan jullie overleveren? En zij kwamen met hem overeen voor dertig zilverlingen” (Matteüs 26:14–15). Hij verraadt Jezus met een kus, en Jezus zegt tegen hem: “Judas, verraad je de Zoon des mensen met een kus?” (Lucas 22:48). Daarna, ziende dat Jezus veroordeeld is, brengt hij het geld terug naar de priesters en bekent: “Ik heb gezondigd door onschuldig bloed te verraden” (Matteüs 27:4).

De Evangeliën van Maria en Filippus

Nog twee boeken staan vooral bekend om één ding dat ze gemeen hebben: in beide zijn de discipelen verontrust dat Jezus meer van Maria hield dan van hen. Maria’s evangelie kwam niet uit Nag Hammadi. Ongeveer de helft ervan is bewaard gebleven, in een Koptisch boek uit de vijfde eeuw dat nu in Berlijn wordt bewaard en in twee Griekse fragmenten uit de derde eeuw. Het toont Maria die de rouwende discipelen troost en hen vertelt over een visioen dat haar van de Heer was gegeven. Petrus maakt bezwaar: “Heeft hij haar boven ons verkozen?” Levi verdedigt haar: “De Heiland kent haar zeker heel goed. Daarom hield hij meer van haar dan van ons.”

Filippus’ evangelie kwam wel uit Nag Hammadi, in het tweede deel, en het is een verzameling korte leringen over de doop, zalving, de eucharistie en wat het de bruidskamer noemt. Het noemt Maria “Magdalena, die zijn metgezellin wordt genoemd.” In een andere passage luidt de tekst “[… hij] kuste haar op haar [… vele] malen,” en de discipelen vragen: “Waarom houd je meer van haar dan van ons allemaal?” Een gat in de papyrus volgt op “op haar,” dus waar hij haar kuste is verloren gegaan.

De vier Evangeliën vertellen een verhaal met een einde: Jezus onderwijst, wordt gekruisigd en staat op uit het graf in zijn lichaam. In Matteüs zegt de engel bij het lege graf het duidelijk: “Hij is hier niet: want hij is opgestaan, zoals hij zei. Kom, zie de plaats waar de Heer lag” (Matteüs 28:6). Thomas, Waarheid en Judas bieden een leraar die geheimen onthult, met weinig of niets te zeggen over het kruis en helemaal niets over een leeg graf, en dat geldt voor Thomas, of het nu als gnostisch wordt geclassificeerd of niet. Hier is hoe ze zich verhouden.

Book	Wat het is	Dood en opstanding
Matteüs, Marcus, Lucas, Johannes	Jezus’ onderricht, dood en opstanding	Volledig verteld, met het lege graf
Evangelie van Thomas (of het gnostisch is, wordt betwist)	114 uitspraken met bijna geen verhaal	Niet verteld
Evangelie der Waarheid	Een meditatie over het kennen van de Vader	Het kruis als onderricht; geen leeg graf
Evangelie van Judas	Geheime gesprekken tussen Jezus en Judas	Eindigt wanneer Judas hem overlevert

Lucas’ verslag van de opgestane Heer focust op zijn lichaam: “Zie mijn handen en mijn voeten, dat ik het zelf ben: tast mij aan, en zie; want een geest heeft geen vlees en beenderen, zoals jullie zien dat ik heb” (Lucas 24:39). De eerste brief van Johannes opent met dezelfde noot, sprekend over wat “onze handen hebben getast, van het Woord des levens” (1 Johannes 1:1). Wat de apostelen verkondigden was iemand die ze hadden aangeraakt, en in het Evangelie van Johannes kreeg Thomas dezelfde kans.

Irenaeus, schrijvend rond 180, behandelde de Evangeliën al als vier en niet meer. Over de kerk schreef hij: “Het is passend dat zij vier zuilen heeft, die aan alle kanten onsterfelijkheid uitademen,” en hij noemde de vier een enkel Evangelie “onder vier aspecten, maar samengebonden door één Geest.” Een veelgehoorde bewering is dat het Concilie van Nicaea in 325 de inhoud van de Bijbel vastlegde. De twintig canons zeggen in feite niets over welke boeken Schrift zijn. Het volledige verhaal van hoe de canon van de Bijbel tot stand kwam is lang, en de vier Evangeliën komen er vroeg in voor. Irenaeus had al de reden gegeven waarom een boek als het Evangelie der Waarheid buiten de deur bleef: het was een “relatief recent geschrift,” en het “stemt in niets overeen met de Evangeliën van de Apostelen.”

Michael Williams, wiens boek “Gnosticisme” heroverwogen verscheen in 1996, zegt dat dit niet het geval was. Nicola Denzey van Bowdoin College vat het boek samen als een oproep “om de term ‘Gnostiek’ volledig te laten varen, met de stelling dat het beter is om niet te veronderstellen dat er ooit zoiets als ‘Gnostiek’ of ‘de gnostische religie’ heeft bestaan.” Williams wil dat we in plaats daarvan kijken naar vele afzonderlijke groepen en leraren binnen het vroege christendom, die volgens zijn lezing pas later aan de kant werden geschoven door een orthodoxie die toen in opkomst was. Als we een naam moeten hebben, stelt hij “bijbels demiurgisch” voor, waarmee hij de groepen bedoelt die leerden dat een lagere schepper de wereld heeft gevormd.

Karen King van Harvard Divinity School publiceerde Wat is gnosticisme? in 2003. Zij betoogt dat de categorie ontstond in de strijd van de vroege kerk over orthodoxie en ketterij en dat die strijd inmiddels voorbij is. Zij noemt de vervanging van Williams omslachtig en behoudt het oude woord, onder één voorwaarde: “Het is niet zozeer belangrijk om de term per se te elimineren, maar om de manieren te herkennen en te corrigeren waarop het opnieuw inschrijven van de discoursen van orthodoxie en ketterij onze lezing en reconstructie van de oude religie vervormt.” Simpel gezegd: we mogen nog steeds Gnostiek zeggen, zolang we de oude ketterij-discussie opmerken wanneer deze begint te bepalen hoe we lezen. Ze voegt eraan toe dat zelfs de subgroepen die wetenschappers gebruiken, de Sethianen en de Valentinianen, moeite hebben om coherent te blijven.

David Brakke bewandelt een derde pad in De gnostici. Hij geeft toe dat de oude categorie gebrekkig is en hervormd moet worden, en hij behoudt het woord voor één oude christelijke stroming, de denkrichting die bekend staat als de Gnostici. Andere schrijvers gebruiken het nog steeds voor de bredere familie van leraren met een lagere wereld-schepper, wat precies de familie is die Williams hernoemd wilde zien. Buiten de universiteiten zijn mensen die geïnteresseerd zijn in scheppingsmythen, in Jung, of in “geheime leringen” in het oude jodendom en christendom, ook tot het woord aangetrokken.

Wat betreft de herkomst van de leraren: hun boeken werden geschreven in de eerste drie eeuwen na Christus. Sommigen putten uit joodse denkwijzen, en sommige zijn gnostische traktaten die later een christelijke vorm kregen. Wetenschappers uit een vroeger tijdperk zochten de wortels in de religies van het Oosten, en King betoogt dat de Nag Hammadi-boeken dat soort zoektocht grotendeels overbodig hebben gemaakt.

Tegen dit alles stelde Irenaeus het geloof dat aan de kerken was overgeleverd, in woorden die al de vorm van een geloofsbelijdenis hebben: “De Kerk, hoewel verspreid over de hele wereld, tot aan de uiteinden van de aarde, heeft van de apostelen en hun discipelen dit geloof ontvangen: [Zij gelooft] in één God, de Vader Almachtig, Maker van hemel en aarde, en de zee, en alle dingen die daarin zijn; en in één Christus Jezus, de Zoon van God, die vlees is geworden voor onze redding.” Houd dit naast de leraren en elke clausule beantwoordt er een. God is één, en de Maker van hemel en aarde is God zelf, niet een lagere macht die hem nooit heeft gekend. Christus Jezus werd in waarheid vlees. En het geloof behoort toe aan de kerk die “over de hele wereld” verspreid is, niet aan een innerlijke cirkel.

Christenen belijden nog steeds dezelfde dingen in de Geloofsbelijdenis van Nicea. Het Book of Common Prayer uit 1928 geeft het weer als geloof in “één God de Vader Almachtige, Maker van hemel en aarde, En van alle dingen zichtbaar en onzichtbaar,” en in een Heer die “vlees is geworden door de Heilige Geest uit de Maagd Maria, En mens is geworden.” De Catechismus van de Katholieke Kerk noemt, onder de antwoorden op de vraag naar de oorsprong die het geloof hebben uitgedaagd, Gnostiek als de leer dat “de wereld (althans de fysieke wereld) slecht is, het product van een zondeval, en dus moet worden verworpen of achtergelaten.” Daartegenover staat het laatste vers van het eerste hoofdstuk van de Bijbel: “En God zag al wat Hij gemaakt had, en zie, het was zeer goed” (Genesis 1:31).

De leraren hadden “slechts een geloof” bespot. Dat geloof was echter in een God die dichtbij genoeg kwam om aangeraakt te worden, en aan het begin van zijn vijfde en laatste boek vat Irenaeus het samen in één regel over Jezus Christus, “die door Zijn transcendente liefde werd wat wij zijn, opdat Hij ons ertoe zou brengen zelfs te worden wat Hijzelf is.”

Wij hebben het woord van de apostelen dat hij is opgestaan, zoals Thomas ooit het woord van de andere discipelen had, en niemand van ons heeft de spijkers gezien. Jezus’ antwoord op Thomas’ “Mijn Here en mijn God” is een zegen voor precies zulke mensen: “Omdat gij Mij gezien hebt, hebt gij geloofd; zalig zijn zij die niet gezien hebben en toch geloofd hebben” (Johannes 20:28–29).

---

• Hoe en wanneer is de canon van de Bijbel samengesteld?
• Wie was Judas Iskariot? De apostel die Jezus verraadde
• Waarom staat het Boek van Henoch niet in de Bijbel?
• Wie was Maria Magdalena? De eerste getuige van de verrezen Jezus
• Wat was het Arianisme?