Handels Messiah: De bijbelteksten en de liefdadigheidspremière van 1742

Handels Messiah is een gewijd oratorium waarvan de woorden volledig uit de Bijbel komen. Charles Jennens koos de passages uit de King James Version en de psalmen uit het Prayer Book, Handel zette ze in ongeveer 24 dagen in 1741 op muziek, en het werk werd voor het eerst gezongen in Dublin op 13 april 1742 om geld in te zamelen voor gevangenen en zieken.

De eerste woorden die iemand erin hoorde waren die van Jesaja, gezongen door een tenor: “Troost, troost mijn volk, zegt uw God.” Jesaja gaat direct verder: “Spreek tot het hart van Jeruzalem, en roep haar toe dat haar strijd is volbracht, dat haar ongerechtigheid is vergeven …” (Jesaja 40:1–2). Op die eerste dag in Dublin bleef de troost niet binnen de muren van de zaal. Het geld van het publiek werd verdeeld onder drie goede doelen, en een daarvan besteedde het jaar aan het betalen van de schulden van mensen die in de gevangenissen van de stad vastzaten. Een lied dat uit niets anders dan de Schrift bestond, begon zijn leven door gevangenen te helpen vrij te komen, en wij die het elke december zingen, zingen nog steeds die eerste woorden.

Charles Jennens stelde ze samen. Hij was een literair geleerde die de toneelstukken van Shakespeare redigeerde, en hij had al de tekst geschreven voor Handels oratorium Saul, maar voor Messiah schreef hij geen eigen verzen. In juli 1741 vertelde hij zijn vriend Edward Holdsworth dat hij hoopte Handel te overtuigen “om een andere Schriftverzameling die ik voor hem heb gemaakt, op muziek te zetten.” Daarna zei hij waar hij op hoopte: “Ik hoop dat hij al zijn genie en kunde erin zal leggen, zodat de compositie al zijn eerdere composities overtreft, zoals het onderwerp elk ander onderwerp overtreft. Het onderwerp is de Messias.” Hij vroeg een groot componist om zijn beste werk op grond van het feit dat geen enkel onderwerp groter is dan Christus.

Meestal liet Jennens de woorden van de King James Version zoals hij ze vond, zoals in Jesaja 9:6: “Want ons is een Kind geboren, ons is een Zoon gegeven: en de heerschappij zal op Zijn schouder zijn: en Zijn naam zal genoemd worden Wonderbaar, Raadsman, Sterke God, Eeuwige Vader, Vredevorst.”

Waar hij wel een woord veranderde, kun je hem het Oude Testament horen lezen als een christen. Jesaja 53:3 in de King James Version begint met “Hij is veracht en verworpen door mensen,” en Jennens zette het in de verleden tijd, als iets dat al gebeurd was: “Hij was veracht en verworpen door mensen, een Man van smarten, en vertrouwd met verdriet.” Psalm 69 in het Prayer Book zegt: “Uw smaad heeft mijn hart gebroken,” en Jennens veranderde de psalm in de derde persoon zodat het spreekt over degene die lijdt: “Uw smaad heeft zijn hart gebroken.” Op de titelpagina van het tekstboek dat voor Londen werd gedrukt, zette hij Paulus' woorden uit 1 Timoteüs 3:16: “En buiten twijfel, groot is het mysterie van de godsvrucht.”

Ongeveer drieënhalve week, van 22 augustus tot 14 september 1741, werkte hij voornamelijk in zijn huis in Brook Street, Londen, en hergebruikte hij wat muziek uit zijn eerdere werken. Handel dateerde zijn manuscript terwijl hij bezig was, en de pagina's in zijn eigen handschrift, nu in de British Library, laten ons hem volgen. Deel één was klaar op 28 augustus. Deel twee, dat eindigt met het Hallelujah-koor, was klaar op 6 september, vijftien dagen nadat hij begon. Het koor dat koren sindsdien altijd hebben gezongen, was af in de derde week van één enkele zomer.

Handel heeft het misschien met Dublin in gedachten geschreven. BBC Music Magazine wijst op de bescheiden bezetting, die “suggereert dat Handel het in gedachten had voor Dublin in plaats van voor de ruimere middelen van Londen.” Zijn laatste drie opera's waren in Londen mislukt, en hij arriveerde op 18 november 1741 in Dublin om een concertseizoen te geven, mogelijk op uitnodiging van de hertog van Devonshire, destijds Lord Lieutenant van Ierland. Op 29 december schreef hij aan Jennens dat de adel zich had ingeschreven voor zes avonden, “wat een zaal van 600 personen vulde, zodat ik niet één enkel kaartje aan de deur hoefde te verkopen.”

Jennens had op Londen gehoopt. “Het was een vernedering voor mij om te horen dat hij in plaats van het hier uit te voeren, ermee naar Ierland was gegaan,” schreef hij op 2 december 1741. De aankondigingen in Dublin van april 1742 gingen verder en noemden de drie goede doelen de reden “waarvoor dit oratorium werd gecomponeerd.” Horatio Townsend pleitte daar in 1852 voor op basis van de data, maar niemand heeft het definitief vastgesteld.

Toen Faulkner’s Dublin Journal de uitvoering voor het eerst aankondigde, op 27 maart 1742, stelde het de armen boven de muziek. De aankondiging begon: “Voor de verlichting van de gevangenen in de verschillende gevangenissen, en voor de steun aan het Mercer’s Hospital in Stephen’s Street, en de Charitable Infirmary aan de Inn’s Quay.” Het concert werd verplaatst van maandag 12 april naar dinsdag 13 april omdat, zoals de Dublin News-Letter uitlegde, maandag “kathedraaldag” was, en de muziek begon om twaalf uur 's middags.

De zaal was de nieuwe Musick Hall in Fishamble Street, en die hoorde al bij het werk van barmhartigheid. De Charitable Musical Society, die de schulden betaalde van mensen die in de gevangenissen van Dublin vastzaten, was erin getrokken toen het in 1741 klaar was. Het Mercer’s Hospital, opgericht in 1734, zorgde voor de armen van de stad, en de Charitable Infirmary was de eerste ziekenboeg in Dublin. Zangers van de koren van beide kathedralen, Christ Church en St Patrick’s, zongen de koren.

Kaartjes kostten een halve guinea, en Dublin deed moeite om meer mensen binnen te laten. Op 10 april vroeg het Journal aan dames om “zonder hoepelrokken te komen, aangezien dit het goede doel enorm zal vergroten door ruimte te maken voor meer gezelschap.” Op de ochtend van het concert voegde het eraan toe: “De heren worden verzocht zonder hun zwaarden te komen.” Handel had gezegd dat de zaal 600 mensen bevatte. Het verslag van het Journal achteraf zei: “Er waren meer dan 700 mensen in de zaal, en het bedrag dat voor dat nobele en vrome goede doel werd ingezameld, bedroeg ongeveer £400, waarvan £127 naar elk van de drie grote en vrome goede doelen gaat.” Zevenhonderd mensen persten zich in een zaal voor zeshonderd, ter wille van gevangenen en zieken.

Wat Handel betreft, zei de krant dat hij “vrijgevig het geld dat uit deze grootse uitvoering voortkwam” aan de drie goede doelen gaf, en de koren en solisten gaven hun werk onder dezelfde voorwaarden. In januari 1744 rapporteerde de Charitable Musical Society dat ze “in het jaar 1742 142 gevangenen uit de verschillende Marshalsea-gevangenissen in en rond deze stad hadden vrijgelaten,” wier schulden en kosten £1.225 17s 1d bedroegen. De £127 van Messiah betaalde ongeveer een tiende van het totaal van dat jaar. Een menigte hoorde Jesaja troost beloven aan een volk wiens ongerechtigheid was vergeven, en de prijs van hun kaartjes droeg bij aan het openen van de deur van een schuldengevangenis. Jezus rekende dergelijke bezoeken als aan hemzelf gedaan: “Ik was ziek en u hebt mij bezocht: ik was in de gevangenis en u bent naar mij toe gekomen” (Matteüs 25:36).

De recensie in de krant kon nauwelijks woorden vinden: “Woorden schieten tekort om het verrukkelijke genot uit te drukken dat het bood aan het bewonderende, overvolle publiek.” Een verhaal dat later werd verteld, zegt dat toen de alt Susannah Cibber “Hij was veracht” zong, de geestelijke Patrick Delany opstond en riep: “Vrouw, moge hiervoor al uw zonden u vergeven zijn!” De krantenberichten uit 1742 die hier worden geciteerd, vermelden dit niet, dus we moeten het als een verhaal beschouwen. Handel gaf een tweede uitvoering in Dublin op 3 juni 1742, en BBC Music Magazine vermeldt dat deze voor het eigen voordeel van de componist was.

Messiah heeft drie delen en geen personages, en niemand speelt Jezus. Solisten en koor zingen om beurten de profetieën, het evangelieverhaal en de leer van de apostelen, zodat de Schrift het hele verhaal in eigen woorden vertelt. Deel één is de belofte en de geboorte: na de “Troost, troost” van de tenor, Jesaja’s profetieën van een komende koning leiden naar het koor “Want ons is een Kind geboren,” naar de herders van Lucas 2 en de “Eer aan God in de hoogste hemelen” van de engelen, en uiteindelijk naar de uitnodiging van Christus uit Matteüs 11: “Mijn juk is zacht en mijn last is licht.”

Deel twee begint met de woorden van Johannes de Doper: “Zie het Lam van God, dat de zonde van de wereld wegneemt,” en gaat door de lijdende dienaar van Jesaja 53 en de psalmen van het lijden naar de opstanding en de prediking van het evangelie aan de naties. Dan komt het Hallelujah-koor, waar Jennens drie verzen uit twee hoofdstukken van Openbaring nam en er één lofzang van maakte: “Hallelujah, want de Heer God Almachtig regeert,” “Het koninkrijk van deze wereld is geworden het koninkrijk van onze Heer en van Zijn Christus; en Hij zal regeren voor eeuwig en altijd,” “Koning der koningen en Heer der heren.” Johannes hoorde die kreten op verschillende momenten van zijn visioen, en in het koor van Handel zingt een hele zaal ze in één adem.

Deel drie is de opstanding van de doden. Het opent met Job: “Ik weet dat mijn Verlosser leeft, en dat Hij op de laatste dag op de aarde zal staan,” en Jennens liet Job direct overgaan in Paulus, zodat Jobs hoop onmiddellijk wordt beantwoord: “Want nu is Christus opgewekt uit de doden, de eersteling van hen die slapen.” De rest is opgebouwd uit 1 Korintiërs 15 en Romeinen 8, het lange argument van de Bijbel voor de Opstanding, en het eindigt in de hemel met Openbaring 5: “Waardig is het Lam dat geslacht is,” en het afsluitende Amen.

Handel gaf de Londense première in het Theatre Royal in Covent Garden op 23 maart 1743, met nog twee uitvoeringen dat seizoen, en de ontvangst daar was gemengd. De advertentie gebruikte niet eens de naam van het werk. Het beloofde alleen “EEN NIEUW GEWIJD ORATORIUM.”

De ruzie ging over het gebouw, en die was vier dagen eerder uitgebroken, toen een schrijver die zichzelf Philalethes noemde in de Universal Spectator vroeg “of het theater een geschikte tempel is om het in uit te voeren, of een groep spelers geschikte dienaren van Gods Woord zijn.” Hij vroeg of Gods Woord in een theater thuishoorde, en Handels antwoord was om het daar te zingen. Jennens schreef de volgende dag aan Holdsworth dat het werk was gezongen “ondanks het lawaai dat ertegen was gemaakt.” Hij was ook boos op Handel, want die januari had hij geklaagd: “Zijn Messiah heeft me teleurgesteld, omdat het in grote haast is gecomponeerd.” Toch noemde hij het in dezelfde brief van 24 maart “in de kern een mooie compositie, ondanks enkele zwakke delen.”

Het Foundling Hospital in Londen nam verlaten kinderen op, en in mei 1749 gaf Handel een benefietconcert om de kapel af te bouwen, waarbij hij het programma afsloot met het Hallelujah-koor. Het ziekenhuis maakte hem tot gouverneur en hij gaf de kapel een orgel.

Op 1 mei 1750 werd de volledige Messiah daar voor het eerst gezongen, en een Londense krant telde “meer dan 1200 vooraanstaande personen” in het publiek. Handel voerde het daar elk jaar uit tot hij in 1759 stierf, en volgens de telling van Coram, de opvolgende liefdadigheidsinstelling van het ziekenhuis, brachten de uitvoeringen bijna £7.000 op voor de kinderen. Dus de troost die begon bij de gevangenen van Dublin zorgde uiteindelijk voor kinderen wier ouders hen hadden achtergelaten, en het lied dat ervoor betaalde, vertelde over een kind dat voor ons geboren was. In een codicil bij zijn testament gedateerd 4 augustus 1757 liet Handel het ziekenhuis “een nette kopie van de partituur en alle partijen van mijn oratorium genaamd The Messiah” na. Ze zijn vandaag in bruikleen bij het Foundling Museum in Londen. Op 6 april 1759, blind en ziek, ging hij naar Messiah luisteren in Covent Garden, en hij stierf acht dagen later.

We staan op omdat het de gewoonte werd, en het was in Engeland al de mode tegen 1780. De populaire verklaring zegt dat koning George II opstond tijdens de Londense uitvoering in 1743 en het publiek met hem opstond. Geen enkel verslag uit 1743 plaatst hem bij Messiah. Hij ging die februari wel naar Handels Samson in Covent Garden.

De vroegst geschreven versie van het verhaal staat in een brief die de Schotse dichter James Beattie in mei 1780 schreef, bijna veertig jaar later, waarin hij doorgaf wat hij van Lord Kinnoull had gehoord. Toen het koor begon, schreef hij, was het publiek “zo vervoerd dat ze allemaal, samen met de koning (die toevallig aanwezig was), opsprongen en bleven staan tot het koor eindigde,” en “daarom werd het in Engeland de mode voor het publiek om te blijven staan.” Beattie geeft geen datum of plaats, en zijn woorden “Toen Handels Messiah voor het eerst werd uitgevoerd” zouden net zo goed Dublin in 1742 kunnen betekenen. In dezelfde brief herinnert Kinnoull zich dat Handel enkele dagen na de eerste uitvoering met hem sprak, en wat Handel zei is meer waard dan het verhaal van de koning: “Ik zou het jammer vinden als ik hen alleen maar vermaakte, ik wens hen beter te maken.”

De Handel and Haydn Society in Boston noemt de koninklijke versie een langdurige mythe en laat de keuze aan elke luisteraar. Velen van ons staan toch op, omdat het koor zelf een grotere Koning noemt dan George: “Koning der koningen en Heer der heren.”

Jennens bedoelde het voor het seizoen voor Pasen. In juli 1741 hoopte hij dat Handel het “voor zijn eigen voordeel in de Passieweek zou uitvoeren,” wat betekent de week voor Pasen, en de première in Dublin viel precies in die week, aangezien Dublin dat jaar Pasen op 18 april hield volgens de oude kalender die Groot-Brittannië en Ierland nog steeds gebruikten. Op de ochtend van het concert stelde Faulkner’s Journal een maatschappelijke bijeenkomst uit met de woorden “Dit is de Goede Week.” Twee van de drie delen van Messiah gaan over het kruis, het lege graf en de opstanding van de doden.

Kerstmis claimde het later, via het eerste deel, dat vertelt over de geboorte van Christus. In de Verenigde Staten werd de eerste volledige uitvoering gegeven door de Handel and Haydn Society op eerste kerstdag 1818, in Boylston Hall in Boston. Tegen het begin van de negentiende eeuw, zo merkt Smithsonian Magazine op, was Messiah een sterkere kersttraditie geworden in Amerika dan in Groot-Brittannië, en het tijdschrift noemt het een vast onderdeel van het kerstseizoen. Geen van beide seizoenen hoeft het aan de ander af te staan. Een werk waarvan het eerste deel zingt “Want ons is een kind geboren” en waarvan het laatste deel opstijgt naar “Waardig is het Lam dat geslacht is”, houdt de kribbe en het kruis in één avond vast, zoals het Evangelie dat doet.

Dublin zette het goede doel voort nadat Handel Ierland in augustus 1742 had verlaten. De Musick Hall in Fishamble Street hield al snel jaarlijkse liefdadigheidsuitvoeringen van Messiah, aanvankelijk geleid door de violist Matthew Dubourg, die het orkest bij de première had geleid. Mozart herschreef het werk in 1789, en sindsdien is het gezongen door kleine koren en door duizenden tegelijk.

De zaal is verdwenen en alleen de toegangspoort staat nog in Fishamble Street. BBC Music Magazine meldde in 2024 dat er sinds 1992 elk jaar op 13 april een koor samenkomt om op de plek waar het voor het eerst werd gehoord, uit Messiah te zingen. Ze staan waar een menigte in Dublin ooit haar halve guinjes gaf voor gevangenen en zieken, en de eerste woorden die die menigte hoorde, worden nog steeds tot ons gesproken: “Troost, troost mijn volk, zegt uw God.”

---

• Bijbelverzen over muziek
• Bijbelverzen over de opstanding van Jezus
• Wat is de ware betekenis van Kerstmis?
• Bijbelverzen voor Kerstmis