Byzantijnse katholieken delen hetzelfde geloof en dezelfde paus met rooms-katholieken, en zij bidden in een andere ritus. Hun kerken, in volledige gemeenschap met Rome, volgen de ritus van Constantinopel. De verschillen zijn van vorm: de Goddelijke Liturgie in plaats van de Mis, de communie voor zuigelingen bij de doop, gehuwde priesters, en op sommige plaatsen een andere kalender en bewoordingen van de Geloofsbelijdenis.
Er zijn veertien Byzantijns-katholieke kerken, waarvan de Oekraïense Grieks-Katholieke Kerk de grootste is, en zij hebben hun eigen kerkelijk wetboek. Een rooms-katholiek die een van hun Goddelijke Liturgieën bijwoont, ziet iconen op een wand voor het altaar en de communie wordt met een lepel uitgereikt; men mag daar ter communie gaan en aan de zondagsplicht voldoen. Het geloof is hetzelfde en de Kerk noemt de twee manieren om dit te bidden “van gelijke waardigheid.”
Onze gratis tool, Vergelijk christelijke denominaties, plaatst willekeurig twee van de 23 kerken naast elkaar over 55 vragen.

Byzantijns-katholiek en Rooms-katholiek vergeleken
| Onderwerp | Byzantijns-katholiek | Rooms-Katholiek |
|---|---|---|
| Ritus | Byzantijns, van de Kerk van Constantinopel | Romeinse ritus van de Latijnse Kerk |
| Hoofddienst | Goddelijke Liturgie van de H. Johannes Chrysostomus of de H. Basilius | De Mis van het Romeins Missaal |
| Communiebrood | Gedesemd | Ongedesemd |
| Zuigelingen | Doopsel, chrismatie en communie samen | Doopsel; Vormsel en Eerste Communie jaren later |
| Priesters | Gehuwde mannen kunnen worden gewijd; bisschoppen zijn celibatair | Normaal gesproken celibatair |
| Kalender | Varieert; de Oekraïense kerk verliet de Juliaanse kalender voor vaste feesten in 2023 | Gregoriaans |
| Geloofsbelijdenis | Mag worden uitgesproken zonder “en de Zoon” | Zegt “en de Zoon” |
| Paus | Volledige communie; in patriarchale en groot-aartsbisschoppelijke kerken kiest de synode het hoofd, en Rome moet de verkiezing erkennen of bevestigen | volledige gemeenschap |
| Kerkelijk recht | Wetboek van Canoniek Recht voor de Oosterse Kerken, 1990 | Wetboek van Canoniek Recht, 1983 |

Wat is een Byzantijns-katholieke kerk?
Het is een van de 23 oosterse kerken die, samen met de Latijnse Kerk, de Katholieke Kerk vormen. Elk is een kerk sui iuris, een zelfbesturende kerk met haar eigen ritus, wetgeving en leiderschap. Het Tweede Vaticaans Concilie leerde dat zij allen, “hetzij van het Oosten of van het Westen,” zijn “toevertrouwd aan het pastoraal bestuur van de Romeinse Opperherder” en “van gelijke waardigheid” zijn, hoewel ze verschillen “in ritus (om de huidige uitdrukking te gebruiken), dat wil zeggen in liturgie, kerkelijke discipline en geestelijk erfgoed” (Orientalium Ecclesiarum 3). Zijn er katholieke denominaties? beschrijft alle 24.
De Byzantijnse kerken zijn de kerken die de ritus van Constantinopel gebruiken. Adrian Fortescue, schrijvend in de Catholic Encyclopedia in 1908, noemde het, na de Romeinse ritus, “veruit de meest verspreide ter wereld,” en merkte op dat het ook door alle orthodoxe kerken wordt gevolgd. Veel Byzantijns-katholieke kerken noemen zichzelf Grieks-katholiek, naar de Griekse oorsprong van de ritus, ongeacht de taal waarin zij bidden.
Veertien van de 23 oosters-katholieke kerken zijn Byzantijns: de Oekraïense, Roetheense, Slowaakse, Hongaarse, Roemeense, Melkitische, Italo-Albanese, Wit-Russische, Russische, Bulgaarse, Macedonische, Albanese en Griekse kerken, en het Eparchaat van Križevci in Kroatië en Servië (een eparchaat is een oosters bisdom).
De Oekraïense Grieks-Katholieke Kerk wordt geleid door een grootaartsbisschop in Kiev, een hoofd dat door de eigen synode van de kerk wordt gekozen, zoals een patriarch, bij een verkiezing die Rome moet erkennen of bevestigen. Catholic World Report noemt het de grootste van alle oosters-katholieke kerken, zij het met een kleine marge. In een overzicht dat de Amerikaanse bisschoppen publiceerden op basis van de cijfers in de Annuario Pontificio voor 2018 had het ongeveer 4,4 miljoen leden, 25 procent van de oosterse katholieken, tegenover ongeveer 4,3 miljoen, of 24 procent, voor de Syro-Malabar-kerk van India. De tellingen van de Annuario lopen achter op de datum: de editie voor 2026 rapporteert bijvoorbeeld het aantal katholieken aan het einde van 2024.
De Melkitische Grieks-Katholieke Kerk, met ongeveer 1,5 miljoen leden in dezelfde grafiek, ontleent haar naam aan het Syrische woord voor koning; de Melkieten waren, in de woorden van Fortescue uit 1911, “de partij van de keizer”, de christenen van Syrië, Palestina en Egypte die vasthielden aan het Concilie van Chalcedon in 451. Het heeft een patriarch die de titels van Antiochië, Alexandrië en Jeruzalem draagt, en is aanwezig in Libanon, Syrië, Israël en Palestina, Brazilië en Argentinië.

Hoe verschilt de Goddelijke Liturgie van de Mis?
Het is hetzelfde offer in een andere vorm. De Byzantijnse kerken vieren de Goddelijke Liturgie van de heilige Johannes Chrysostomus, of op enkele dagen per jaar die van de heilige Basilius, terwijl de Latijnse Kerk de Mis van het Romeins Missaal viert. In de beschrijving van de ritus door Fortescue wordt het heiligdom afgeschermd door de iconostase, een scherm in de kerk “bedekt met een groot aantal afbeeldingen van Christus en de heiligen”, en de priester geeft de communie met een lepel, waarbij het geconsacreerde brood in de kelk wordt gedoopt, aan mensen die staand de communie ontvangen. De Catechismus leert, voor zowel Byzantijnse als Romeinse katholieken, dat “het heilige beeld, de liturgische icoon, in de eerste plaats Christus vertegenwoordigt” (1159).
Het brood is gerezen in de Byzantijnse ritus. De Latijnse regel is dat het brood “ongerezen moet zijn” (Algemene Instructie van het Romeins Missaal 320). Het Concilie van Florence bepaalde in 1439 dat beide geldig zijn: “het lichaam van Christus wordt waarlijk volbracht in zowel ongerezen als gerezen tarwebrood”, waarbij elke priester “de gewoonte van zijn westerse of oosterse kerk” volgt.
De Geloofsbelijdenis is dezelfde Geloofsbelijdenis van Nicea, met één zin die op sommige plaatsen verschilt. De Latijnse Geloofsbelijdenis zegt dat de Heilige Geest voortkomt “uit de Vader en de Zoon”; de oorspronkelijke Griekse tekst zegt uit de Vader. Het Vaticaanse bureau voor christelijke eenheid schreef in 1995 dat de Katholieke Kerk “de toevoeging” van de woorden “en de Zoon” aan de Griekse tekst van de Geloofsbelijdenis “in de kerken, zelfs van Latijnse ritus, die deze in het Grieks gebruiken” heeft geweigerd, en dat “het liturgisch gebruik van deze oorspronkelijke tekst altijd legitiem blijft in de Katholieke Kerk.” Het Concilie van Florence had geleerd dat “en uit de Zoon” “op geoorloofde en redelijke wijze aan de geloofsbelijdenis was toegevoegd.” De Byzantijns-Katholieke Archieparchie, of aartsbisdom, van Pittsburgh heeft een tekst gepubliceerd, geschreven in 1981, waarin de woorden “(en de Zoon)” tussen haakjes staan.
Christendom: Wat christenen al 2000 jaar geloven is een gratis cursus van achttien korte lessen over wat christenen geloven, van het leven van Jezus tot aanbidding en de sacramenten.
De taal varieert ook per kerk: Hongaarse Grieks-katholieken bidden in het Hongaars, Bulgaarse Byzantijnse katholieken in het Bulgaars en Kerkslavisch, het Eparchaat van Križevci onder andere in het Kroatisch en Kerkslavisch.

Ontvangen Byzantijns-katholieke baby's de Communie?
Ja. De Catechismus beschrijft de oosterse praktijk: “In de oosterse riten begint de christelijke initiatie van zuigelingen ook met het doopsel, direct gevolgd door het vormsel en de eucharistie, terwijl het in de Romeinse ritus wordt gevolgd door jaren van catechese voordat het later wordt voltooid door het vormsel en de eucharistie” (1233). Het vormsel wordt in het Oosten chrismatie genoemd, en de Catechismus noemt het sacrament als “Vormsel of Chrismatie” (1113). Een Byzantijns-katholiek kind heeft daarom alle drie de initiatiesacramenten ontvangen voordat het leert praten.

Kunnen Byzantijns-katholieke priesters trouwen?
Een getrouwde man kan tot priester worden gewijd; een priester kan niet trouwen na de wijding. De Catechismus legt uit: “In de oosterse kerken is al vele eeuwen een andere discipline van kracht: terwijl bisschoppen uitsluitend uit celibatairen worden gekozen, kunnen getrouwde mannen tot diaken en priester worden gewijd” (1580). In de Latijnse Kerk worden priesters “normaal gesproken gekozen uit mannen van geloof die een celibatair leven leiden” (1579). Een Vaticaans decreet uit 2014 merkt op dat elke oosterse katholieke kerk getrouwde mannen tot het priesterschap mag toelaten, behalve de Syro-Malabar- en Syro-Malankara-kerken, die niet Byzantijns zijn.
Meer dan een eeuw lang mochten getrouwde oosterse katholieke priesters, met uitzonderingen, niet dienen in landen buiten de traditionele gebieden van hun kerken. Het verbod begon bij de Roethenen, Byzantijnse katholieken uit het Karpatengebergte. Nadat duizenden van hen vanaf de jaren 1880 naar de Verenigde Staten waren geëmigreerd, maakten Latijnse bisschoppen bezwaar tegen hun getrouwde priesters, en in 1890 verbood Rome getrouwde Roetheense geestelijken om in de Verenigde Staten te wonen. Decreten uit 1929 en 1930 breidden het verbod uit naar getrouwde oosterse priesters die naar Noord- en Zuid-Amerika, Canada en Australië emigreerden. Het eerste stelde het duidelijk: “Priesters van de Grieks-Roetheense ritus, die naar de Verenigde Staten van Noord-Amerika willen komen en daar willen wonen, moeten celibatair zijn.” Het decreet van 2014 vermeldt de kosten: naar schatting 200.000 Roetheense gelovigen, achtergelaten zonder priesters van hun eigen ritus, sloten zich aan bij de orthodoxen. Zelfs onder het verbod werden “uitzonderingen toegestaan”, met toestemming van de Heilige Stoel, en in 2008 behield Rome de regel terwijl een dispensatie, voorbehouden aan de Heilige Stoel, in uitzonderlijke gevallen werd toegestaan. In december 2013 keurde paus Franciscus de bevoegdheid goed om getrouwde oosterse priesters toe te staan “ook buiten het traditionele oosterse gebied” te dienen, en het decreet werd in 2014 gepubliceerd. Waar oosterse katholieken in het buitenland hun eigen bisschoppen hebben, beslissen die bisschoppen nu; waar ze die niet hebben en onder de zorg van Latijnse bisschoppen vallen, beslist Rome nog steeds, in “concrete en uitzonderlijke gevallen.”

Kan een Rooms-katholiek naar een Byzantijns-katholieke kerk gaan?
Ja, en daar de communie ontvangen. Canon 923 van het Wetboek van Canoniek Recht zegt: “De christengelovigen kunnen deelnemen aan het eucharistisch offer en de heilige communie ontvangen in elke katholieke ritus.” Aan de zondagsplicht wordt op dezelfde manier voldaan, aangezien canon 1248 iedereen meetelt die “een mis bijwoont die ergens in een katholieke ritus wordt gevierd.”
Regelmatig gaan maakt een rooms-katholiek nog geen Byzantijns-katholiek. Canon 112 zegt dat “de praktijk, hoe langdurig ook, van het ontvangen van de sacramenten volgens de ritus van een andere rituele Kerk sui iuris niet leidt tot inschrijving in die Kerk”; een formele verandering van kerk vereist toestemming van Rome of een van de wegen die de canon opsomt, zoals een huwelijk.

Hoe verschillen Byzantijnse katholieken van de orthodoxen?
Voornamelijk door gemeenschap met Rome. De aanbidding is dezelfde ritus, dus een Byzantijns-katholieke liturgie en een orthodoxe lijken op elkaar en klinken hetzelfde. De Byzantijns-katholieke kerken zijn in volledige gemeenschap met de paus; de orthodoxe kerken zijn dat niet, en orthodoxe christenen mogen van hun eigen kerken geen communie ontvangen in katholieke kerken. De katholieke wet verbiedt het niet: canon 844 §3 van het Wetboek van Canoniek Recht staat een katholieke priester toe de communie te geven aan leden van oosterse kerken die niet in volledige gemeenschap met Rome zijn “als zij er uit eigen beweging om vragen en goed gezind zijn.” Orthodox vs Katholiek behandelt de bredere verschillen tussen de twee kerken.
De meeste Byzantijns-katholieke kerken begonnen toen orthodoxe bisschoppen, priesters of gemeenschappen in gemeenschap traden met Rome; Catholic World Report zegt dat de Italo-Albanese kerk die gemeenschap nooit heeft verloren. De Oekraïense en Wit-Russische kerken traceren hun oorsprong naar de Unie van Brest: overeengekomen met de paus op 23 december 1595 en afgekondigd in Brest-Litovsk op 16 oktober 1596. De Roetheense kerk dateert van de Unie van Uzhhorod, toen op 24 april 1646, in de woorden van paus Johannes Paulus II, “63 priesters van de Byzantijnse ritus van het Eparchaat van Mukacheve” werden “opgenomen in volledige gemeenschap met de Stoel van Petrus.”
De officiële dialoog tussen de twee kerken heeft sindsdien teruggeblikt op deze unies. In 1993 stelde de gezamenlijke commissie, die bijeenkwam in Balamand in Libanon, dat dergelijke unies leidden tot “het verbreken van de communio met hun Moederkerken van het Oosten” en een “bron van conflicten en lijden werden, in de eerste plaats voor de orthodoxen, maar ook voor de katholieken.” Bepaalde orthodoxe kerken, zo merkt de verklaring op, hadden hun deelname aan de dialoog opgeschort. De verklaring van de gezamenlijke commissie stelde dat “uniatisme” “niet langer kan worden aanvaard als een methode die gevolgd moet worden, noch als een model voor de eenheid die onze Kerken nastreven,” en dat de oosters-katholieke kerken “het recht hebben om te bestaan en te handelen in antwoord op de spirituele behoeften van hun gelovigen.” Paus Franciscus en patriarch Kirill van Moskou zeiden in 2016 hetzelfde, waarbij zij “uniatisme” omschreven als “de vereniging van de ene gemeenschap met de andere, waardoor zij wordt afgescheiden van haar Kerk,” en eraan toevoegden dat “orthodoxen en Grieks-katholieken verzoening en onderling aanvaardbare vormen van samenleven nodig hebben.”

Waren de Byzantijnen katholiek?
Voor het grootste deel van het eerste millennium wel: de kerk van het rijk, de Kerk van Constantinopel, was in volledige communio met Rome, en beiden beleden de “één, heilige, katholieke en apostolische Kerk” van de geloofsbelijdenis van Nicea. Haar liturgie, afkomstig uit de keizerlijke hoofdstad Constantinopel, het oude Byzantium, is de Byzantijnse ritus. Johannes Paulus II schreef dat toen de Roes, het volk van het middeleeuwse Kiev en zijn landen, in 988 werden gedoopt, “de Kerken van de Byzantijnse traditie en de Kerk van Rome nog in volledige communio leefden.”
De breuk wordt gewoonlijk gedateerd op 1054, toen de legaat van de paus, kardinaal Humbert, patriarch Michael Cerularius excommuniceerde en de synode van de patriarch de legaten excommuniceerde. In 1965 verklaarden paus Paulus VI en oecumenisch patriarch Athenagoras I dat “deze censuren niet bedoeld waren om de kerkelijke communio tussen de zetels van Rome en Constantinopel te verbreken,” en zij droegen de excommunicaties over aan de vergetelheid. De verdeeldheid groeide desondanks. De herenigingen die werden overeengekomen tijdens de Concilies van Lyon in 1274 en Florence in 1439 hielden geen stand; de unie van Florence werd in december 1452 afgekondigd in de Hagia Sophia, maanden voordat Constantinopel in 1453 in handen van de Turken viel.
De Kerk van Constantinopel bestaat vandaag de dag voort als het Oecumenisch Patriarchaat, de eerste onder de orthodoxe kerken. De Byzantijns-katholieke kerken vieren de liturgie volgens haar ritus terwijl zij tot de Katholieke Kerk behoren. Dus, zondag na zondag, zeggen zij met Rome en met de kerken van het eerste millennium de woorden die hen ooit allemaal verenigden: “één, heilige, katholieke en apostolische Kerk.”

Gerelateerde artikelen
- Rooms-katholiek versus katholiek: dezelfde kerk, met uitzonderingen
- Is het katholicisme een denominatie?
- Oosters-orthodox Pasen: Een inleiding

Een reactie plaatsen