Zijn er katholieke denominaties? Eén Kerk bestaande uit 24 kerken

Katholicisme ontrafeldBekijk alle 45 artikelen in deze reeks

Er zijn geen katholieke denominaties. De Katholieke Kerk omschrijft zichzelf als één Kerk die bestaat uit 24 zelfbesturende kerken: de Latijnse Kerk en 23 oosters-katholieke kerken, die allemaal in volledige gemeenschap met de paus staan. Groepen die de naam katholiek gebruiken zonder die gemeenschap, zoals de oud-katholieken, zijn op zichzelf staande kerken.

En die ene Kerk is ruim genoeg om een maronitische liturgie in Libanon te bevatten, vaak gebeden in het Syrisch, een Oekraïense liturgie in de Byzantijnse ritus en een Latijnse parochiemis. Ze zien er anders uit en klinken anders, maar een katholiek van elk van deze kerken kan de zondag vieren aan de altaren van de anderen. Ze verschillen in ritus, maar delen één geloof, één eucharistie en één gemeenschap met de paus.

Katholieken verschillen op drie manieren, en geen daarvan vormt een denominatie. Elke katholiek behoort tot een van de 24 kerken sui iuris, Latijn voor “van eigen recht”: de meesten tot de Latijnse Kerk, anderen tot oosterse kerken zoals de Maronitische of Oekraïense Grieks-Katholieke Kerk. Veel katholieken behoren ook tot religieuze ordes of goedgekeurde bewegingen, zoals de jezuïeten of Opus Dei, die deel uitmaken van de Kerk. Ten slotte gebruiken verschillende groepen buiten de Katholieke Kerk het woord katholiek in hun naam.

De eigen documenten van de Kerk sluiten het idee uit dat zij een federatie van denominaties is. De verklaring van het Vaticaan Dominus Iesus (2000, paragraaf 17) stelt dat “het de christengelovigen daarom niet is toegestaan zich voor te stellen dat de Kerk van Christus niets meer is dan een verzameling – verdeeld, maar op de een of andere manier één – van kerken en kerkelijke gemeenschappen.”

Vierentwintig kerken vormen de Katholieke Kerk. Canon 27 van het Wetboek van Canons van de Oosterse Kerken definieert een kerk sui iuris als een groep gelovigen “verenigd door een hiërarchie” en erkend als zelfbesturend door het hoogste gezag van de Kerk. De Latijnse Kerk is veruit de grootste en wordt bestuurd door het Wetboek van Canoniek Recht van 1983, terwijl de 23 oosters-katholieke kerken het Wetboek van Canons van de Oosterse Kerken volgen, dat in 1990 door paus Johannes Paulus II werd afgekondigd. De jongste is de Eritrees-Katholieke Kerk, die paus Franciscus tot een kerk maakte sui iuris in 2015.

Traditie	Kerken
Latijn	Latijnse Kerk
Alexandrijnse	Koptisch-Katholiek, Ethiopisch-Katholiek, Eritrees-Katholiek
Antiocheens (West-Syrisch)	Maronitisch, Syrisch-Katholiek, Syro-Malankara-Katholiek
Armeens	Armeens-Katholiek
Chaldeeuws (Oost-Syrisch)	Chaldeeuws-Katholiek, Syro-Malabaars-Katholiek
Byzantijnse	Albanees, Wit-Russisch, Bulgaars, Kroatisch en Servisch (Eparchie van Križevci), Grieks, Hongaars, Italo-Albanees, Macedonisch, Melkitisch, Roemeens, Russisch, Roetheens, Slowaaks en Oekraïens Grieks-Katholieke kerken

Het Vaticaan rapporteerde op 30 juni 2023 1.405.454.000 katholieken in de wereld, ongeveer 17,8% van de wereldbevolking, in het Statistisch Jaarboek van de Kerk, zoals samengevat door het persbureau Fides in oktober 2025. De overgrote meerderheid behoort tot de Latijnse Kerk.

Een ritus is een traditie van aanbidding en kerkelijk leven, en een kerk sui iuris is een gemeenschap met een eigen hiërarchie die een van die tradities beleeft. Het decreet van het Tweede Vaticaans Concilie over de Oosterse Katholieke Kerken, Orientalium Ecclesiarum (1964, paragraaf 3), beschrijft de kerken als verschillend “in ritus (om de huidige uitdrukking te gebruiken), dat wil zeggen in liturgie, kerkelijke discipline en spiritueel erfgoed.” Verschillende kerken kunnen één ritus delen: veertien van de Oosterse kerken gebruiken de Byzantijnse liturgie.

De Catechismus van de Katholieke Kerk (paragraaf 1203) noemt de gebruikte riten: de Latijnse, voornamelijk de Romeinse ritus maar ook andere zoals de Ambrosiaanse, en de Byzantijnse, Alexandrijnse of Koptische, Syrische, Armeense, Maronitische en Chaldeeuwse riten. Het decreet van het concilie verklaart de kerken “van gelijke waardigheid, zodat geen van hen superieur is aan de andere wat betreft de ritus.” Een katholiek van de ene kerk mag in een andere kerk de mis bijwonen: canon 1248 van het Wetboek van Canoniek Recht stelt dat aan de zondagsplicht wordt voldaan door het bijwonen van de Mis “die overal in een katholieke ritus wordt gevierd.” Britannica merkt twee zichtbare verschillen op: Oosterse katholieke kerken staan gehuwde geestelijken toe en zij dienen de communie en het vormsel toe aan zuigelingen bij de doop.

Het zijn kerken uit het Midden-Oosten, Oost-Europa, Afrika en India die oosterse tradities in volledige gemeenschap met Rome bewaren. De meeste sloten zich aan via unies gedurende verschillende eeuwen: de Oekraïners bij de Unie van Brest in 1596, de Roethenen bij de Unie van Oezjhorod in 1646, de Roemenen van Transsylvanië in 1698, de Melkieten in 1724 en de Syro-Malankara-Kerk in 1930. De meeste hebben een zusterkerk buiten de gemeenschap met Rome, behalve de Maronitische Kerk, die door Britannica wordt omschreven als de enige oosterse rituskerk “die geen tegenhanger heeft buiten die unie.” De maronieten houden vol dat zij de gemeenschap met Rome nooit hebben verbroken, en de Italo-Albanese Kerk van Zuid-Italië heeft deze eveneens nooit verloren.

Hier zijn er drie van.

• De Oekraïense Grieks-Katholieke Kerk is de grootste Oosterse katholieke kerk en volgt de Byzantijnse ritus. Onder Sovjetbewind verbrak een synode in 1946, die Britannica als onecht bestempelt, de unie met Rome en voegde de kerk samen met de Russisch-Orthodoxe Kerk. Ze overleefde ondergronds en werd pas in december 1989 weer legaal.
• De Syro-Malabaarse Kerk van India is de op een na grootste. Ze voert haar oorsprong terug op de prediking van de heilige apostel Thomas in Zuid-India en gebruikt de Oost-Syrische liturgie. In 2001 richtte paus Johannes Paulus II de St. Thomas Syro-Malabaarse Eparchie van Chicago op voor haar leden in de Verenigde Staten.
• De Maronitische Kerk, gevestigd in Libanon, ontleent haar naam aan de heilige Maron, een Syrische kluizenaar uit de late vierde en vroege vijfde eeuw. Ze behoudt de West-Syrische liturgie, vaak in het Syrisch, en wordt geleid door haar eigen patriarch.

Paus Johannes Paulus II beschreef de plaats van het Oosten in de Kerk met een beeld dat hij vaak gebruikte: “de Kerk moet ademen met haar twee longen!” (Ut unum sint, 1995, paragraaf 54).

In het dagelijks Engels betekent “Rooms-Katholiek” de hele Kerk in gemeenschap met de paus, de bisschop van Rome, terwijl de eigen documenten van de Kerk meestal spreken van “de Katholieke Kerk.” Strikt genomen behoort de Romeinse Ritus tot de Latijnse Kerk, dus een Maroniet is volledig katholiek zonder Romeins te zijn in ritus.

Katholieken zijn christenen, en de Encyclopaedia Britannica omschrijft het rooms-katholicisme als de grootste van de drie belangrijkste takken van het christendom, naast de oosters-orthodoxie en het protestantisme. De Kerk spreekt echter niet over zichzelf als één tak tussen vele andere. De Catechismus (paragraaf 816) leert dat de Kerk van Christus “subsisteert in (subsistit in) de Katholieke Kerk, die wordt bestuurd door de opvolger van Petrus en door de bisschoppen in gemeenschap met hem.” Het leert ook (paragraaf 818) dat allen “die door het geloof in de doop gerechtvaardigd zijn” in Christus zijn ingelijfd en “het recht hebben christenen te worden genoemd,” inclusief leden van andere kerken.

De paus, als bisschop van Rome, staat aan het hoofd van de hele Kerk. Elk bisdom, in het Oosten eparchie genoemd, wordt geleid door een bisschop die wordt bijgestaan door priesters en diakens; de Catechismus (paragraaf 833) noemt dit een “particuliere kerk.” Canon 207 van het Wetboek van Canoniek Recht verdeelt de gelovigen in geestelijken en leken, waarbij mannen en vrouwen in het religieuze leven uit beide groepen voortkomen. De Oosterse kerken worden over het algemeen bestuurd door een synode van hun bisschoppen, die wetgeving voor de kerk opstelt en deelneemt aan de keuze van haar bisschoppen; in de grootste kerken kiest de synode ook een patriarch of grootaartsbisschop.

Volgens dezelfde Vaticaanse statistieken had de Kerk eind 2023 5.430 bisschoppen, 406.996 priesters en 51.433 permanente diakens.

Religieuze ordes en lekenbewegingen die door de Heilige Stoel zijn goedgekeurd, behoren tot de Kerk en zijn geen afzonderlijke soorten katholieken. Drie daarvan worden vaak aangezien voor sekten:

• Opus Dei (“Werk van God”) werd op 2 oktober 1928 in Madrid gesticht door de heilige Jozefmaria Escrivá. Het leert dat gewoon werk en het gezinsleven een weg naar heiligheid zijn. Paus Johannes Paulus II maakte er in 1982 een personele prelatuur van. Sinds het decreet van paus Franciscus uit 2022 Ad Charisma Tuendum, zal het hoofd, de prelaat, “niet worden geëerd met de bisschoppelijke wijding”, dus hij is niet langer een bisschop.
• De Neocatechumenale Weg begon in 1964 in de sloppenwijken van Palomeras Altas, Madrid, door het werk van Kiko Argüello en Carmen Hernández. Het vormt volwassenen in kleine parochiegemeenschappen, als “een post-doopcatechese in de vorm van het catechumenaat.” De statuten kregen op 11 mei 2008 hun definitieve goedkeuring.
• De Katholieke Charismatische Vernieuwing dateert van het Duquesne Weekend van 1967, een retraite van katholieken van de Duquesne University. Sinds 2019 wordt het bediend door CHARIS, dat de Heilige Stoel oprichtte via het Dicasterie voor Leken, Gezin en Leven. CHARIS omschrijft zijn missie als “de doop in de Heilige Geest door de hele Kerk te verspreiden, te werken aan de christelijke eenheid en de dienst aan de armen te bevorderen.”

Canon 205 van het Wetboek van Canoniek Recht definieert het als volgt: “Gedoopten zijn volledig in de gemeenschap van de Katholieke Kerk op deze aarde die met Christus verbonden zijn in haar zichtbare structuur door de banden van de geloofsbelijdenis, de sacramenten en het kerkelijk bestuur.” Een katholiek in volledige gemeenschap houdt vast aan het katholieke geloof, deelt in de katholieke sacramenten en aanvaardt de paus en de bisschoppen die in gemeenschap met hem staan.

Het duidelijkste teken van volledige gemeenschap is het delen van de eucharistie. Canon 844 zegt dat katholieke bedienaren de sacramenten “uitsluitend aan katholieke gelovigen” toedienen, met beperkte uitzonderingen, waarvan er één orthodoxe christenen toestaat om boete, eucharistie en ziekenzalving van katholieke priesters te ontvangen als zij daar zelf om vragen.

Het maakt onderscheid tussen kerken en “kerkelijke gemeenschappen.” Dominus Iesus (paragraaf 17) noemt kerken die de “apostolische successie en een geldige eucharistie” hebben behouden, zoals de Oosters-Orthodox, “ware particuliere Kerken” die “geen volledige gemeenschap hebben met de Katholieke Kerk.” Bij de orthodoxen, zo stelt de Catechismus (paragraaf 838), is de gemeenschap zo diep “dat er weinig ontbreekt om de volheid te bereiken die een gemeenschappelijke viering van de eucharistie van de Heer zou toestaan.” Gemeenschappen die “niet het geldige episcopaat” en de volledige realiteit van de eucharistie hebben behouden, “zijn geen Kerken in de eigenlijke zin,” hoewel hun gedoopte leden “in een zekere gemeenschap, zij het onvolmaakt, met de Kerk” staan.

De Catechismus (paragraaf 817) erkent ook gedeelde schuld voor de verdeeldheid: “grote gemeenschappen raakten gescheiden van de volledige gemeenschap met de Katholieke Kerk – waaraan vaak genoeg mensen van beide kanten schuld hadden.”

Niet volgens de Heilige Stoel, die de vereniging in juli 2026 in schisma verklaarde. Aartsbisschop Marcel Lefebvre stichtte de Priesterbroederschap Sint Pius X (SSPX) in 1970 als verzet tegen de hervormingen die volgden op het Tweede Vaticaans Concilie, en zij houdt vast aan de traditionele Latijnse Mis. Op 30 juni 1988 wijdde hij vier bisschoppen zonder pauselijke toestemming. Paus Johannes Paulus II noemde de daad “een schismatieke daad” en verklaarde dat Lefebvre en de vier bisschoppen excommunicatie hadden opgelopen (Ecclesia Dei, 1988). Paus Benedictus XVI hief de vier excommunicaties in 2009 op, maar schreef dat “de Broederschap geen canonieke status in de Kerk heeft” totdat leerstellige vragen zijn opgelost. Paus Franciscus stond later toe dat haar priesters geldig biecht hoorden (2016), en een Vaticaanse brief uit 2017 zette uiteen hoe bisschoppen huwelijken konden erkennen die zij hadden voltrokken.

Op 1 juli 2026 wijdde de broederschap nog vier bisschoppen in Écône, Zwitserland, tegen de herhaaldelijk uitgesproken wil van paus Leo XIV in. De dag daarop verklaarde het Dicasterie voor de Geloofsleer de wijdende en de nieuw gewijde bisschoppen geëxcommuniceerd. De toelichting stelde dat SSPX-priesters “in schisma zijn,” dat leken die “formeel aanhangen” aan de broederschap als schismatici worden beschouwd en geëxcommuniceerd zijn, en dat biechten gehoord en huwelijken voltrokken door SSPX-priesters ongeldig zijn. De broederschap verwerpt de straffen: haar generaal-overste, pater Davide Pagliarani, had bij de ceremonie gezegd dat “alle straffen of censuren die voor deze daad zijn opgelegd, geen enkele waarde hebben.”

De Oud-Katholieke kerken ontstonden in Duitsland, Zwitserland en Oostenrijk na het Eerste Vaticaans Concilie van 1869–70, voornamelijk omdat zij het dogma van de pauselijke onfeilbaarheid verwierpen. Omdat geen enkele bisschop zich bij hen aansloot, ontvingen zij hun bisschoppen van de Kerk van Utrecht in Nederland, die sinds de 18e eeuw van Rome gescheiden was. In 1873 wijdde een bisschop van die kerk de eerste Duitse oud-katholieke bisschop, Joseph H. Reinkens.

In 1889 vormden de oud-katholieke bisschoppen van Nederland, Duitsland en Zwitserland de Unie van Utrecht, die de oud-katholieke kerken nog steeds verbindt. Verschillende van haar kerken zijn sindsdien begonnen met het wijden van vrouwen, de verandering die ertoe leidde dat de Pools-Katholieke Kerk in 2003 de unie verliet. Britannica merkt op dat kleine groepen onder leiding van niet-erkende bisschoppen zichzelf soms oud-katholiek noemen, wat het “een onjuistheid” noemt.

De Pools-Katholieke Kerk begon in 1896–97 in Scranton, Pennsylvania, toen Poolse immigranten braken met hun katholieke bisschop over het eigendom van parochiebezit, inspraak in parochiezaken en de benoeming van priesters. Hun leider, pater Franciszek Hodur, werd geëxcommuniceerd. De onafhankelijke parochies organiseerden zich in 1904 als één kerk, en Hodur werd in 1907 in Utrecht door oud-katholieke bisschoppen tot bisschop gewijd. De kerk schafte het priesterlijk celibaat in 1921 af.

De Pools-Katholieke Kerk voert sinds 1984 een formele dialoog met de Katholieke Kerk in de Verenigde Staten. In 1993 verklaarde de Pauselijke Raad voor de Bevordering van de Eenheid van de Christenen van het Vaticaan dat haar leden boete, communie en ziekenzalving van katholieke priesters mogen ontvangen als zij daar zelf om vragen en goed voorbereid zijn.

Sedevacantisten geloven dat het pausambt vacant is. De naam komt van het Latijnse sede vacante, “de zetel is vacant,” de term van de Kerk voor de tijd tussen het overlijden of aftreden van een paus en de verkiezing van de volgende. De meeste sedevacantisten houden vol dat er geen geldige paus is geweest sinds het overlijden van Pius XII in 1958, en zij verwerpen het Tweede Vaticaans Concilie en de hervormde riten van de sacramenten. Groepen verschillen van mening over wanneer de vacature begon. Ze verschillen ook van de Priesterbroederschap Sint Pius X (SSPX), die de paus erkent maar weigert hem in bepaalde zaken te gehoorzamen. De Katholieke Kerk erkent elke paus die sinds 1958 is gekozen, van Johannes XXIII tot Leo XIV.

Het woord katholiek betekent “universeel” (Catechismus, paragraaf 830), en andere christenen gebruiken het ook voor zichzelf. Anglo-katholicisme is volgens Britannica een beweging “die de katholieke in plaats van de protestantse erfenis van de Anglicaanse Gemeenschap benadrukt,” die voortkwam uit de 19e-eeuwse Oxford-beweging in de Kerk van Engeland. Anglo-katholieken zijn leden van Anglicaans kerken. Kleine onafhankelijke groepen onder leiding van niet-erkende bisschoppen gebruiken de naam ook. Geen van deze kerken maakt deel uit van de Katholieke Kerk.

Dus de Kerk wiens naam “universeel” betekent, bidt nog steeds om heel te zijn. Haar Catechismus geeft toe dat voor de oude verdeeldheid “mensen van beide kanten de schuld droegen,” en zij bidt in de eigen woorden van Christus: “Opdat zij allen één mogen zijn” (Johannes 17:21, Statenvertaling).

---

• Is het katholicisme een denominatie of een religie?
• Katholiek vs Protestant vs Orthodox
• Byzantijns vs Rooms-Katholiek

Meer uit deze reeksKatholicisme ontrafeldBekijk alle 45 artikelen