Presbyterianen zijn protestanten uit de gereformeerde traditie, geen rooms-katholieken, hoewel hun Westminster Confessie nog steeds spreekt van “de katholieke of algemene kerk.” Beiden delen de geloofsbelijdenis van Nicea, en wat hen verdeelt is wie bepaalt wat die betekent. Bijna elk ander verschil tussen hen vloeit daaruit voort.
Om te zien wat katholieken leren naast wat presbyteriaanse en gereformeerde kerken leren over 55 vragen, opent u onze gratis tool, Vergelijk christelijke denominaties.

De korte versie
| Presbyteriaans | Rooms-Katholiek | |
|---|---|---|
| Hoogste gezag | De Schrift alleen; belijdenisgeschriften zijn ondergeschikte normen | De Schrift en de Heilige Traditie, geïnterpreteerd door het leergezag |
| Wie bestuurt | Gekozen ouderlingen in vergaderingen: kerkenraad, presbyterium, synode, generale synode | Bisschoppen in apostolische successie, met de bisschop van Rome |
| Sacramenten | Twee — de doop en het Heilig Avondmaal | zeven |
| Het Avondmaal | Christus werkelijk geestelijk aanwezig, ontvangen door het geloof | Transsubstantiatie: de substantie wordt zijn lichaam en bloed |
| rechtvaardiging | Door het geloof alleen; gerechtigheid toegerekend | Door genade door het geloof; gerechtigheid ingegeven, met medewerking |
| Geestelijkheid | Mogen trouwen; vrouwen worden geordend in de PC(USA), niet in de PCA | Celibatair priesterschap in de Latijnse Kerk; alleen mannen |
| Oude Testament | 39 boeken | 46, inclusief de deuterocanonieke boeken |
| Maria en de heiligen | Geëerd, niet aangeroepen | Vereerd en gevraagd om voorbede te doen |
| Vagevuur | rejected | “het werkelijke leven en de gewone dagelijkse routine van katholieke gemeenschappen in China,” |
Waarin deze twee kerken verschillen
Elk antwoord is geciteerd uit de eigen documenten van de kerk of uit een van onze artikelen.
Gezag
Presbyteriaans en gereformeerd
De hoogste rechter, door wie alle geschillen over godsdienst moeten worden beslist, en alle besluiten van concilies, meningen van oude schrijvers, leerstellingen van mensen en persoonlijke geesten moeten worden onderzocht, en op wiens uitspraak wij moeten rusten, kan geen ander zijn dan de Heilige Geest die in de Schrift spreekt.
Vertaald uit Westminster Confessie, hoofdstuk 1.10
Katholiek
Het is dus duidelijk dat in Gods hoogst wijze beschikking de heilige Overlevering, de heilige Schrift en het Leergezag van de Kerk zo met elkaar verbonden en samengevoegd zijn, dat de een niet zonder de anderen kan bestaan.
Vertaald uit Catechismus van de Katholieke Kerk, 95
Zaligheid
Presbyteriaans en gereformeerd
Het geloof, dat Christus en zijn gerechtigheid aldus ontvangt en erop rust, is het enige middel der rechtvaardigmaking: toch is het in de gerechtvaardigde persoon niet alleen, maar wordt het altijd vergezeld van alle andere zaligmakende genaden, en is het geen dood geloof, maar werkt door liefde.
Vertaald uit Westminster Confessie, hoofdstuk 11.2
Katholiek
De rechtvaardigmaking wordt geschonken in de doop, het sacrament van het geloof. Zij maakt ons gelijkvormig aan Gods gerechtigheid, die ons door de kracht van zijn barmhartigheid innerlijk rechtvaardig maakt.
Vertaald uit Catechismus van de Katholieke Kerk, 1992
Gods verkiezing
Presbyteriaans en gereformeerd
Zoals God de uitverkorenen tot heerlijkheid heeft bestemd, zo heeft Hij ook, door het eeuwige en geheel vrije voornemen van zijn wil, alle middelen daartoe tevoren bepaald. Daarom worden zij die verkoren zijn, hoewel in Adam gevallen, door Christus verlost, door zijn Geest die te rechter tijd werkt krachtdadig geroepen tot het geloof in Christus, gerechtvaardigd, aangenomen, geheiligd en door zijn kracht bewaard, door het geloof, tot de zaligheid.
Vertaald uit Westminster Confessie, hoofdstuk 3.6
Katholiek
Voor God zijn alle tijdstippen in hun onmiddellijkheid aanwezig. Wanneer Hij dus zijn eeuwige plan van ‘predestinatie’ vaststelt, neemt Hij daarin het vrije antwoord van elke mens op zijn genade op
Vertaald uit Catechismus van de Katholieke Kerk, 600
Communie
Presbyteriaans en gereformeerd
Het Avondmaal des Heren is een sacrament waarin, door het geven en ontvangen van brood en wijn naar de instelling van Christus, zijn dood wordt verkondigd; en de waardige ontvangers worden, niet op lichamelijke en vleselijke wijze, maar door het geloof deelgenoten van zijn lichaam en bloed, met al zijn weldaden, tot hun geestelijke voeding en groei in genade.
Vertaald uit Westminster Kleine Catechismus, vr. 96
Katholiek
In het allerheiligste sacrament van de eucharistie ‘zijn het lichaam en het bloed, samen met de ziel en de goddelijkheid, van onze Heer Jezus Christus en dus de gehele Christus waarlijk, werkelijk en wezenlijk aanwezig.’
Vertaald uit Catechismus van de Katholieke Kerk, 1374
Sacramenten
Presbyteriaans en gereformeerd
Er zijn slechts twee sacramenten door Christus onze Heer in het Evangelie ingesteld; te weten de doop en het Avondmaal des Heren: welke van beide door niemand mogen worden bediend dan door een wettig geordende dienaar des Woords.
Vertaald uit Westminster Confessie, hoofdstuk 27.4
Katholiek
Christus heeft de sacramenten van de nieuwe wet ingesteld. Er zijn er zeven: de doop, het vormsel (of chrismatie), de eucharistie, de boete, de ziekenzalving, de wijding en het huwelijk.
Vertaald uit Catechismus van de Katholieke Kerk, 1210
Kerkbestuur
Presbyteriaans en gereformeerd
Deze kerk wordt door presbyters bestuurd, dat wil zeggen regerende ouderlingen en onderwijzende ouderlingen (ook wel dienaren van het Woord en het Sacrament genoemd).
Vertaald uit PC(USA) Book of Order 2025-2027, F-3.0202
Katholiek
De paus, bisschop van Rome en opvolger van Petrus, ‘is het blijvende en zichtbare beginsel en fundament van de eenheid van zowel de bisschoppen als van de hele schare der gelovigen.’
Vertaald uit Catechismus van de Katholieke Kerk, 882
Vrouwelijke ambtsdragers
Presbyteriaans en gereformeerd
Regerende ouderlingen en diakenen zijn mannen en vrouwen die door de gemeente gekozen worden uit haar leden. De voordracht en verkiezing van regerende ouderlingen en diakenen moeten de rijke verscheidenheid van het ledenbestand van de gemeente tot uitdrukking brengen en deelname en inclusiviteit waarborgen (F-1.0403).
Vertaald uit PC(USA) Book of Order 2025-2027, G-2.0401 (de PCA beperkt deze ambten tot mannen)
Katholiek
Opdat dus elke twijfel wordt weggenomen over een zaak van groot belang, een zaak die tot de goddelijke inrichting van de Kerk zelf behoort, verklaar ik krachtens mijn taak om de broeders te sterken (vgl. Lc 22,32) dat de Kerk geen enkele bevoegdheid heeft om aan vrouwen de priesterwijding te verlenen en dat dit oordeel door alle gelovigen van de Kerk definitief moet worden gehouden.
Vertaald uit Paus Johannes Paulus II, Ordinatio Sacerdotalis (1994), 4
Vagevuur
Presbyteriaans en gereformeerd
de zielen der rechtvaardigen, dan in heiligheid volmaakt gemaakt, worden opgenomen in de hoogste hemelen, waar zij het aangezicht van God aanschouwen, in licht en heerlijkheid, wachtend op de volle verlossing van hun lichamen. En de zielen der goddelozen worden in de hel geworpen, waar zij in kwellingen en de uiterste duisternis blijven, bewaard voor het oordeel van de grote dag. Behalve deze twee plaatsen, voor zielen gescheiden van hun lichamen, kent de Schrift er geen.
Vertaald uit Westminster Confessie, hoofdstuk 32.1
Katholiek
Allen die sterven in Gods genade en vriendschap, maar nog onvolkomen gelouterd zijn, zijn weliswaar van hun eeuwig heil verzekerd; maar na de dood ondergaan zij een loutering, om de heiligheid te bereiken die nodig is om in te gaan in de vreugde van de hemel.
Vertaald uit Catechismus van de Katholieke Kerk, 1030

Waar de naam vandaan komt
Het woord “presbyteriaans” beschrijft hoe een kerk bestuurd wordt, niet wat zij gelooft. Het komt van het Griekse presbyteros, ouderling, het woord dat het Nieuwe Testament gebruikt voor de mannen die zijn aangesteld om plaatselijke gemeenten te leiden.
Presbyterianen zien in Handelingen en de brieven een kerk die geleid wordt door een veelheid aan ouderlingen in plaats van door een enkele bisschop, en zij richten hun kerken op dezelfde manier in. Elke gemeente wordt bestuurd door een kerkenraad van ouderlingen, de kerkenraden sturen vertegenwoordigers naar een presbyterium, en de presbyteria sturen de hunne naar een synode of generale vergadering. Het gezag beweegt zich dus opwaarts via gekozen organen, en niemand houdt het alleen in handen.
Katholieken lezen dezelfde teksten anders, en hun structuur werkt de andere kant op. Hun bisschoppen staan in een ononderbroken opvolging van de apostelen, de bisschop van Rome bekleedt het ambt dat aan Petrus werd gegeven in Matteüs 16:18-19, en het gezag om te onderwijzen, dat katholieken het leergezag noemen, behoort toe aan de bisschoppen in gemeenschap met hem. Beiden lezen dus het Nieuwe Testament, elk op zijn eigen manier, en de orde van geen van beide kerken is een toeval van de geschiedenis.

Waar elke traditie vandaan komt
De Katholieke Kerk voert haar continuïteit terug tot de gemeenschap van de apostelen, en in het Westen is zij door de hele christelijke geschiedenis heen onder die naam bekend.
Presbyterianen behoren tot de gereformeerde kerken, de kerken die afstammen van de reformatie in Zwitserland in plaats van die in Duitsland. Hun theologie kwam uit de Genève van Johannes Calvijn, en John Knox bracht deze naar Schotland, waar het Reformatieparlement van 1560 de Schotse Confessie aannam en de Kerk van Schotland haar presbyteriaanse vorm aannam.
Het document dat hen definieert kwam later. De Westminster Confessie van het Geloof werd in de jaren 1640 in Londen opgesteld en in 1646 voltooid, samen met de Grote en Kleine Catechismus, en de meeste presbyteriaanse kerken houden deze nog steeds aan als hun standaard, hoewel meestal als een ondergeschikte standaard, een die verantwoording aflegt aan de Schrift.
Katholieken hebben geen enkel document om ernaast te plaatsen, maar een heel geheel aan leerstellingen: de concilies, bovenal Trente (1545-63) en de twee Vaticaanse concilies, en de Catechismus van de Katholieke Kerk gepubliceerd in 1992.

Gezag: het verschil waar al het andere uit voortkomt
Presbyterianen houden vast aan Sola Scriptura, de Schrift als de enige onfeilbare regel voor geloof en praktijk. Zij hechten waarde aan geloofsbelijdenissen en confessies, soms zeer hoog, maar die leggen verantwoording af aan de Bijbel en kunnen in principe worden herzien.
Katholieken houden vast dat de apostolische schat ons bereikt via de Schrift en de Heilige Traditie samen, en dat het het levende leergezag is dat deze authentiek interpreteert. Vaticanum II’s Dei Verbum plaatst de drie naast elkaar in plaats van de een boven de ander: Schrift, Traditie en leergezag, waarbij geen van de drie zonder de andere staat.
Je kunt het verschil zien wanneer er een nieuwe vraag opkomt. Een presbyteriaans orgaan debatteert erover in een vergadering en voert argumenten aan vanuit de tekst, terwijl voor katholieken het antwoord komt van het leergezag en bindend is.

De Bijbel zelf
De twee tradities gebruiken niet hetzelfde Oude Testament. Katholieke Bijbels bevatten 46 boeken in het Oude Testament, waaronder Tobit, Judit, Wijsheid, Sirach, Baruch, en 1 en 2 Makkabeeën, plus langere vormen van Daniël en Ester. Deze stonden in het Griekse Oude Testament dat de vroege kerk gebruikte, en het Concilie van Trente bevestigde ze in 1546 als canoniek.
Protestantse Bijbels volgen de Hebreeuwse canon en bevatten er 39, en de Westminster Confessie (1.3) zegt dat “de boeken die gewoonlijk Apocriefen worden genoemd” geen deel uitmaken van de canon van de Schrift en geen gezag hebben in de kerk. Over het Nieuwe Testament zijn ze het eens, en beide hebben dezelfde 27 boeken.

Het Avondmaal
Hier verschillen de twee het scherpst in leer, en hier beschrijven mensen het verschil ook het vaakst verkeerd. De katholieke leer is transsubstantiatie: bij de consecratie wordt de substantie van het brood en de wijn het lichaam en bloed van Christus, terwijl de uiterlijke verschijningsvormen blijven. De Mis wordt begrepen als hetzelfde offer als op Golgotha, dat aanwezig wordt gesteld in plaats van herhaald.
De gereformeerde positie is niet de herdenkingsvisie, hoewel mensen het constant daarvoor aanzien. Calvijn hield vast dat Christus werkelijk aanwezig is en werkelijk wordt ontvangen in het Avondmaal, maar geestelijk, door de Heilige Geest, door het geloof, waarbij de gelovige wordt opgeheven naar Christus in plaats van dat Christus wordt neergebracht in de elementen. De Westminster Confessie zegt dat de elementen blijven werkelijk en alleen brood en wijn terwijl waardige ontvangers werkelijk en daadwerkelijk Christus ontvangen. Beide tradities zeggen dus dat er iets werkelijks gebeurt in het Avondmaal; ze zijn het oneens over wat dat is.
Hieruit volgt dat een presbyteriaan niet wordt toegelaten tot de communie bij een katholieke Mis, omdat het delen van de Eucharistie wordt begrepen als een uitdrukking van een eenheid van geloof die nog niet bestaat. De meeste presbyteriaanse kerken daarentegen hanteren een open tafel.
Achter het antwoord van Rome ligt een oordeel over het ambt. Het decreet over oecumene van Vaticanum II stelt dat de protestantse gemeenschappen “niet de eigenlijke werkelijkheid van het eucharistisch mysterie in zijn volheid hebben bewaard, vooral vanwege het ontbreken van het sacrament van de Wijding” (Unitatis Redintegratio 22). In 2000 Dominus Iesus (17) noemde dergelijke lichamen “kerkelijke gemeenschappen” in plaats van Kerken in de eigenlijke zin, terwijl zij vasthield dat hun gedoopte leden “in een zekere gemeenschap, zij het onvolmaakt, met de Kerk” zijn.

Doop, waar de twee het over eens zijn
Beiden dopen zuigelingen, en om verwante redenen: de doop is het verbondsteken dat aan huishoudens wordt gegeven, en beiden houden vast dat genade voorafgaat aan enige reactie van onze kant.
De Katholieke Kerk erkent de presbyteriaanse doop als geldig, mits deze werd uitgevoerd met water in de naam van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest, dus een presbyteriaan die wordt opgenomen in de Katholieke Kerk wordt niet opnieuw gedoopt.
In de Verenigde Staten is de erkenning ook schriftelijk vastgelegd. De Amerikaanse Conferentie van Katholieke Bisschoppen keurde in november 2010 een Gemeenschappelijke Overeenkomst over de Wederzijdse Erkenning van de Doop goed, en vier gereformeerde kerken hadden deze tegen 2011 geratificeerd: de Presbyterian Church (U.S.A.), de Christian Reformed Church in North America, de Reformed Church in America en de United Church of Christ. Hun vertegenwoordigers ondertekenden deze samen in januari 2013. Over het sacrament dat iemand tot christen maakt, erkent elke traditie dus het werk van de ander.

Redding
Wat betreft de redding, het punt waarover de Reformatie werd uitgevochten, houden presbyterianen vast aan rechtvaardiging door het geloof alleen. De gerechtigheid van Christus wordt toegerekend, of aangerekend, aan de gelovige en ontvangen door het geloof, en goede werken zijn de vrucht van redding in plaats van een bijdrage eraan. De Westminster Confessie onderwijst ook Verkiezing, Gods keuze van degenen die gered zullen worden. Het is de leer die het vaakst wordt gebruikt om de traditie te karikaturiseren, maar daarbinnen wordt uitverkiezing behandeld als een grond voor troost in plaats van voor angst.
Katholieken onderwijzen rechtvaardiging door genade door het geloof, waarbij genade wordt ingegeven in plaats van toegerekend en de gelovige oprecht ermee samenwerkt. De sacramenten zijn middelen van die genade, en verdienste is werkelijk, hoewel het de vrucht is van reeds geschonken genade.
Sinds de Reformatie is het terrein meer verschoven dan de meeste mensen beseffen. In 1999 ondertekenden katholieken en lutheranen de Gemeenschappelijke Verklaring over de Rechtvaardigingsleer in Augsburg, waarin zij een gedeeld begrip van rechtvaardiging door genade door geloof uitspraken en verklaarden dat de veroordelingen uit de zestiende eeuw niet langer van toepassing zijn op de leer die elk nu presenteert. Methodisten sloten zich hier in 2006 bij aan, en op 5 juli 2017 werd in Wittenberg de Wereldbond van Hervormde Kerken, het orgaan waartoe de meeste presbyteriaanse kerkgenootschappen behoren, de vierde partij bij de verklaring en voegde haar eigen verklaring toe die rechtvaardiging koppelt aan gerechtigheid.
Het verschil bestaat nog steeds, maar de twee tradities hebben nu samen, op schrift, gezegd dat de ruzie zoals die in de zestiende eeuw werd uitgevochten, niet de ruzie is die zij nu hebben.

Geestelijkheid
In de Latijnse Kerk zijn katholieke priesters celibatair als een kwestie van discipline in plaats van doctrine; oosters-katholieke kerken wijden getrouwde mannen, en de regel is al eerder veranderd. Alleen mannen worden gewijd, en de Kerk leert dat zij geen autoriteit heeft om dat te veranderen.
Presbyteriaanse predikanten trouwen als vanzelfsprekend, en of vrouwen worden gewijd hangt af van de kerk. De Presbyterian Church in the U.S.A., een voorloper van de huidige PC(USA), wijdde haar eerste vrouwelijke predikant in 1956, en de Church of Scotland stelde de wijding open voor vrouwen in 1968. Meer conservatieve presbyteriaanse kerkgenootschappen, zoals de Presbyterian Church in America (PCA) en de Orthodox Presbyterian Church (OPC), doen dit niet, en het meningsverschil is nog steeds levendig binnen de traditie.
De twee ambten verschillen ook van aard. Een katholieke priester wordt gewijd voor een sacramenteel ambt, terwijl een presbyteriaanse predikant een lerend ouderling is, die dient naast regerende ouderlingen die geen geestelijken zijn en die werkelijk bestuursgezag dragen.

Maria, de heiligen en gebed
Katholieken vereren Maria en de heiligen en vragen om hun voorspraak, met het begrip dat degenen in de hemel levend zijn in Christus en voor de levenden kunnen bidden. Twee Maria-dogma's werden relatief recent gedefinieerd: de Onbevlekte Ontvangenis in 1854 en de Tenhemelopneming in 1950.
Presbyterianen eren Maria, en de Westminster-traditie bevestigt de maagdelijke geboorte en de geloofsbelijdenissen zonder voorbehoud, maar zij bidden niet tot haar of tot de heiligen, omdat zij vasthouden dat de Schrift het gebed tot God door Christus alleen richt. Zij verwerpen ook het vagevuur en aflaten.

Aanbidding
Een mis is geordend rond de eucharistie, volgt het liturgisch jaar en is in wezen hetzelfde waar deze ook wordt gevierd.
Een presbyteriaanse dienst is ingericht rond de prediking van het woord. De meeste gemeenten vieren het avondmaal minder vaak, velen maandelijks of per kwartaal, hoewel wekelijks avondmaal gebruikelijker is geworden. In het verleden volgde de traditie het regulatieve principe, dat alleen wat de Schrift positief rechtvaardigt in de eredienst thuishoort, en dat is de reden waarom sommige presbyteriaanse kerken alleen psalmen zongen en geen instrumenten gebruikten. De meesten houden die lijn niet meer vast.

Wat beide gemeen hebben
De verschillen nemen meer ruimte in beslag dan de overeenkomsten, en dat kan een misleidende indruk wekken.
Beiden geloven in één God in drie personen, en in Jezus Christus, volledig God en volledig mens, gekruisigd, lichamelijk opgestaan en opgevaren, die terugkeert. Beiden ontvangen de Schrift als het woord van God, en beiden belijden de vergeving van zonden door genade, de opstanding van het lichaam en het eeuwige leven. Beiden zeggen de Geloofsbelijdenis van Nicea zonder wijziging, behalve bij één oude clausule over de uitgang van de Geest, en die clausule verdeelt het Oosten van het Westen in plaats van deze twee.
Beiden dopen in de naam van de Drie-eenheid, en de Katholieke Kerk erkent de presbyteriaanse doop, zoals de meeste presbyteriaanse kerken de katholieke doop erkennen.

Veelgestelde vragen
Zijn Presbyterianen protestants?
Ja, Presbyterianen behoren tot de hervormde tak van de Reformatie, die afstamt van Calvijns Genève en Knox' Schotland.
Aanbidden Presbyterianen en katholieken dezelfde God?
Beiden belijden de God van de Geloofsbelijdenis van Nicea, één God in drie personen. Zij verschillen van mening over autoriteit, de sacramenten en hoe redding werkt, niet over wie God is.
Kan een presbyteriaan deelnemen aan de communie tijdens een katholieke mis?
Gewoonlijk niet, omdat de katholieke leer het delen van de Eucharistie behandelt als een uitdrukking van een eenheid van geloof en kerkorde die nog niet aanwezig is. In de andere richting praktiseren de meeste presbyteriaanse kerken een open tafel.
Geloven Presbyterianen in predestinatie?
De Westminster Confessie leert uitverkiezing, en de traditie presenteert het als een grond voor zekerheid in plaats van angst, hoewel hoe sterk het wordt benadrukt sterk varieert van het ene kerkgenootschap, en de ene kansel, tot de andere.
Is een presbyteriaanse doop geldig in de katholieke Kerk?
Ja, wanneer het werd uitgevoerd met water in de naam van de Vader, Zoon en Heilige Geest, en iemand die vanuit een presbyteriaanse gemeente in de Katholieke Kerk wordt opgenomen, wordt niet opnieuw gedoopt.
Hoeveel boeken staan er in elke Bijbel?
Katholieke Bijbels bevatten 73 boeken en protestantse Bijbels 66. Het verschil ligt in het Oude Testament, want de 27 boeken van het Nieuwe Testament zijn gemeenschappelijk voor beide.

Gerelateerde artikelen
- Episcopaals versus Katholiek: De werkelijke verschillen vergeleken
- Presbyterianen versus Baptisten: kinderdoop, ouderlingen en gemeenten vergeleken
- PCUSA vs PCA: Welke presbyteriaanse kerk is de juiste voor jou?
- Wat geloven katholieken? God, de mis, de paus en Maria
- Wat geloven presbyterianen? Schrift, genade en ouderlingen

Een reactie plaatsen