De Jezusvis (Ichthys): Wat het christelijke vissymbool betekent

De Jezusvis is een geloofsbelijdenis in vijf letters. ichthys (ΙΧΘΥΣ) is Grieks voor vis, en de letters vormen het begin van de Griekse woorden voor Jezus Christus, Gods Zoon, Redder. Christenen kerfden het rond 200 na Christus in zegelringen, inscripties en catacombenmuren, en sinds de jaren 80 is het gebruikelijk op auto's.

De eerste christenen lazen er nog meer in. Christus is de Vis, en degenen die in hem gedoopt zijn, zoals Tertullianus het rond 200 verwoordde, zijn "visjes" die in water geboren zijn. Het teken spreekt dus eerst over hem en dan over ons: wie hij is en van wie wij zijn. Of het nu op een ring in Alexandrië gedragen wordt of vandaag de dag op een auto geplakt zit, het zegt hetzelfde.

Gelezen als een acrostichon wordt het woord voor vis een zin, één woord voor elke Griekse letter:

Brief	Griekse woord	Engels
Ι (I)	Iesous	Jezus
Χ (Ch)	Christos	Christus, de Gezalfde
Θ (Th)	Theou	van God
Υ (Y)	Yios	Son
Σ (S)	Soter	Redder

Samen zeggen de vijf woorden wie Jezus is en wat hij doet. Hij is de Messias, aangezien Christus “Gezalfde” betekent. Hij is de Zoon van God. En Hij redt. De kern van het evangelie past in een vis. U zult het woord ook gespeld zien als ichthus, omdat de Griekse letter upsilon in het Engels als y of u kan worden geschreven, en het woord voor Zoon geschreven als huios, vanwege de h-klank aan het begin.

Als u het langere verhaal wilt weten van wat christenen over Jezus hebben beleden, inclusief waarom de kerk Hem waarlijk God en waarlijk mens noemde, dan vertelt de gratis cursus Christendom: Wat christenen al 2000 jaar geloven dit in achttien korte lessen.

Tegen het einde van de tweede eeuw duikt de vis op in christelijke geschriften, kunst en inscripties. Geen enkel object markeert het allereerste gebruik, maar verschillende bewijsstukken wijzen naar dezelfde jaren.

De zegelringen van Clemens

Clemens van Alexandrië, een leraar die rond 215 stierf, wilde de vis op een plek waar mensen hem zouden zien: op de hand. In The Instructor (3.11), zijn gids voor christelijk gedrag, vertelt hij gelovigen wat ze in hun zegels moeten graveren: “En laat onze zegels een duif zijn, of een vis, of een schip dat voor de wind uit vaart, of een muzikale lier,” of “een scheepsanker.” Hij voegt eraan toe dat “als er iemand aan het vissen is, hij de apostel zal gedenken, en de kinderen die uit het water zijn getrokken.” De apostel is hoogstwaarschijnlijk Petrus, die Clemens eerder in hetzelfde boek al vissend afbeeldt, en de kinderen zijn de pasgedoopten. Clemens sloot “de gezichten van afgoden” uit, evenals zwaarden, bogen en drinkbekers. Hij zegt nooit waarom hij voor de vis koos. De Catholic Encyclopedia van 1909, waarvan de artikelen over de vis en zijn inscripties nog steeds het lezen waard zijn, vatte dat stilzwijgen op als een teken dat zijn lezers het al wisten.

Het grafschrift van Abercius

Abercius was een bisschop van Hieropolis in Phrygië, in het huidige Turkije, en hij schreef zijn eigen grafschrift in zijn tweeënzeventigste jaar. Hij herinnert zich een reis naar Rome en zegt dat het Geloof “overal als mijn voedsel een vis van buitengewoon grote omvang en volmaakt verschafte, die een heilige maagd met haar handen uit een bron trok,” met “wijn van grote deugd, en deze vermengd met brood gaf.” De vis is Christus en de maaltijd is de Eucharistie. Waar de oude bisschop ook heen ging, Christus werd hem aan tafel voorgezet.

De steen is erg oud. Een grafsteen voor een man genaamd Alexander, gedateerd op 216 na Christus, herhaalt de begin- en slotregels bijna woord voor woord, en dezelfde encyclopedie noemt het grafschrift van de bisschop zelf “over het algemeen, en met goede reden, als ouder beschouwd.” De reiziger William Ramsay vond de steen van Alexander in 1882, en in 1883 twee stukken van de steen van Abercius zelf, ingemetseld in de muur van een openbaar badhuis. Die stukken gingen naar het museum voor christelijke oudheden van het Vaticaan.

De inscriptie van Pectorius

Een Griekse versinscriptie op marmer, gevonden in Autun in Frankrijk op 24 juni 1839, gebruikt hetzelfde beeld van Christus als de vis. Het opent met “Goddelijk ras van de hemelse vis” en vertelt de lezer om “met vreugde te eten terwijl je de vis in je handen houdt.” Geleerden hebben het gedateerd op ergens tussen de tweede en de zesde eeuw; het oordeel uit 1909 was dat de late tweede of vroege derde eeuw het meest waarschijnlijk is.

Vis in de Romeinse catacomben

In Rome dateren de oudste begraafplaatsen van de Catacombe van Sint-Callistus uit het einde van de tweede eeuw. In de Crypten van Lucina toont een schildering vissen op het gras naast manden met brood en wijn, dezelfde vis, brood en wijn waarover Abercius schreef, geschilderd op de plek waar christenen hun doden begroeven. In de vroege christelijke kunst zit de vis vaak naast de duif, het anker en het monogram van Christus, op fresco's, houtsnijwerk, ringen, zegels en verguld glas.

Augustinus en het acrostichon

De meest volledige vroege uitleg van het acrostichon komt van Augustinus van Hippo (354–430). In De Stad van God (18.23) vertelt hij hoe een proconsul genaamd Flaccianus hem een Grieks manuscript liet zien met verzen die de profetieën van de Erythraeïsche Sibylle zouden zijn, waarin de eerste letters van de regels Jezus Christus de Zoon van God, de Redder spellen. “Maar als je de beginletters van deze vijf Griekse woorden samenvoegt,” schrijft Augustinus, … “dat is vis, in welk woord Christus mystiek wordt begrepen, omdat Hij in staat was om te leven, dat wil zeggen te bestaan, zonder zonde in de afgrond van deze sterfelijkheid als in de diepte van de wateren.” Christus leefde in onze diepe wateren zoals een vis in de zee leeft, er volledig in en onaangetast door hun zonde.

Omdat christenen opnieuw worden geboren in water, en vissen in water leven. Tertullianus van Carthago legde het verband in zijn verhandeling ON BAPTISM, geschreven tussen ongeveer 200 en 206 voor mensen die zich voorbereidden op de doop: “Maar wij, kleine vissen, naar het voorbeeld van onze ΙΧΘΥΣ Jezus Christus, worden in water geboren, en we hebben op geen enkele andere manier veiligheid dan door permanent in water te blijven.” Christus is de Vis, en elke gedoopte christen is een van de kleine vissen die het leven van Hem ontvangt. Clemens’ “kinderen die uit het water zijn getrokken” zijn dezelfde kleine vissen. Een vis leeft alleen in water, en het punt van Tertullianus is dat wij alleen leven door in Christus te blijven.

Vis bleef na de vierde eeuw op doopvonten en bekers verschijnen, hoewel ze tegen die tijd, in de woorden van de encyclopedie, “slechts van decoratieve aard waren, waarschijnlijk gesuggereerd door het water dat bij de doop werd gebruikt.”

De vervolging was echt; het geheime teken is een legende. Plinius de Jongere, Romeins gouverneur van Pontus en Bithynië tussen 111 en 113, schreef aan keizer Trajanus over christenen die voor hem werden gebracht: “degenen die volhardden, beval ik te executeren.” In 202 trof de vervolging de christenen van Egypte, en Clemens zelf moest Alexandrië verlaten.

Het verhaal dat vandaag de dag wordt verteld, gaat als volgt. Eén christen tekent een enkele boog in het zand, en een vreemdeling die ook gelooft, maakt de vis af met een tweede boog. Toen The New York Times in 2003 over de vis op auto's schreef, noemde het de oudere vorm van het idee een legende: “volgens de legende werd de vis in het zand gekrast door vervolgde christenen uit de eerste eeuw als een geheim teken.” Geen van de vroege schrijvers die de vis noemen, beschrijft zo'n wachtwoord.

Wat overblijft, laat zien dat christenen de vis in het openbaar gebruikten: op zegelringen die in het openbaar werden gedragen, in grafschriften en op begraafplaatsen die bij de kerk hoorden. Sommige ervan spreken in beelden die bedoeld zijn voor gelovigen. Abercius eindigt zijn grafschrift: “Hij die deze dingen onderscheidt, elke medegelovige [namelijk], laat hem bidden voor Abercius.” De taal ervan is “niet door iedereen begrepen,” en een christen die het las, zou Christus en de Eucharistie herkennen in de vis, het brood en de wijn. De vis was nooit een wachtwoord. Het was een belijdenis, en iedereen die het geloof deelde, kon het lezen.

Het acrostichon gaf de vis zijn woorden, en de evangeliën gaven het zijn verhalen. Jezus riep vissers met de belofte: “Volg Mij, en Ik zal u vissers van mensen maken” (Matteüs 4:19). Toen zijn discipelen Hem vertelden: “Wij hebben hier niet meer dan vijf broden en twee vissen” (Matteüs 14:17), voedde Hij “ongeveer vijfduizend mannen, naast vrouwen en kinderen” (Matteüs 14:21). Nadat Hij was opgestaan, “gaven zij Hem een stuk van een gebraden vis en van een honingraat. En Hij nam het en at het voor hun ogen op” (Lucas 24:42–43). En bij de Zee van Galilea: “Jezus dan komt en neemt het brood en geeft het hun, en de vis evenzo” (Johannes 21:13).

De encyclopedie uit 1909 dacht dat deze maaltijden christenen mogelijk als eerste op het idee brachten en dat het acrostichon het teken populair maakte. Het is gemakkelijk te begrijpen waarom ze dat zouden doen. De verrezen Heer at vis in het bijzijn van zijn vrienden en voedde hen vervolgens met zijn eigen handen. Wat elk van die verhalen betekent, staat in wat vis symboliseert in de Bijbel.

Een vis met een kruis brengt twee christelijke tekens samen. De vis zegt wie Jezus is: Jezus Christus, Gods Zoon, Verlosser, en het kruis zegt hoe hij redde: door zijn dood. Paulus schreef: “Want het woord van het kruis is voor hen die verloren gaan wel dwaasheid, maar voor ons die behouden worden, is het de kracht van God” (1 Korintiërs 1:18). Of het kruis nu in de vis staat of ernaast, het embleem zegt beide dingen tegelijk. Geen enkele vroege bron geeft het gecombineerde embleem een eigen betekenis.

Vroege christenen plaatsten de vis wel degelijk naast andere tekens, “vrij vaak” met “de duif, het anker en het monogram van Christus.” Eén gegraveerde edelsteen, die in 1909 in een museum in Rome werd bewaard, bevat er verschillende naast elkaar: twee vissen onder de dwarsbalk van een T-vormig anker, een T-vormig kruis met een duif erop, en de vijf letters van ICHTHYS langs de rand.

Christenen in de tijd van Clemens maakten ook een teken op hun eigen lichaam. Tertullianus, zijn tijdgenoot, schreef dat christenen bij elke stap in het dagelijks leven, “wanneer we onze kleren en schoenen aantrekken, wanneer we baden, wanneer we aan tafel zitten, wanneer we de lampen aansteken,” “het teken op het voorhoofd zouden aanbrengen.” De vertaling zegt alleen “het teken”; het wordt meestal gelezen als het kruisteken. Na de vierde eeuw “verdween de symboliek van de vis geleidelijk.” Het kruis bleef.

Om de reden dat Clemens het op een zegelring wilde: om in het openbaar te zeggen dat de eigenaar bij Christus hoort. The New York Times werd in 2003 gerapporteerd dat “tegen de jaren 80 een vis, simpelweg getekend met twee gebogen lijnen” met het woord Jezus erin “talloze auto’s had gekoloniseerd als symbool van het christelijk geloof.” De eenvoudige omtrek draagt de oude betekenis. Met het woord Jezus erin, benoemt het hem. Met de Griekse letters ΙΧΘΥΣ erin, spelt het dezelfde vijf woorden die de lezers van Clemens kenden.

De Darwin-vis is een parodie. Tegen het einde van de jaren 80, zo meldt hetzelfde times artikel, droegen auto’s een vis met twee voeten en het woord Darwin erin, wat het geloof van de bestuurder in evolutie aankondigde. Chris Gilman, een rekwisietenmaker uit Hollywood, zei dat hij het idee begin jaren 80 bedacht en dat een bedrijf genaamd Evolution Design het als handelsmerk registreerde. Het antwoord was een Waarheidsvis die de Darwin-vis verslond; in de timeswoorden van de auteur: “Een Waarheidsvis kon al snel worden gezien terwijl hij een Darwin-vis verslond.” Tom Lessl, een professor aan de Universiteit van Georgia die eigenaren van Darwin-vissen ondervroeg, vond twee groepen: de ene “openlijk vijandig tegenover traditionele religieuze overtuigingen” en de andere die de vis zag als een teken dat Darwins ideeën en religie samen konden gaan.

In Duitsland werd de vis tegen christenen gebruikt. Een adelaar die een vis vangt, was het embleem van Die Artgemeinschaft, een neonazistische vereniging, en het stond voor de overwinning op het christendom die de groep claimde. De vereniging is sinds 2023 verboden.

Heidenen hadden de vis als eerste, als ornament, en christenen gaven het plaatje een eigen betekenis. In de woorden van de encyclopedie uit 1909: “het gebruik van de vis in de heidense kunst als een puur decoratief teken is oud en constant.” Wat een vis christelijk maakte, was wat christenen erover zeiden: de vijf woorden van het acrostichon, het doopwater en de maaltijden van brood en vis in de evangeliën.

Onder alle drie staat één persoon. De kleine vissen leven nog steeds door hem, en hij zegt nog steeds tegen iedereen die wil komen: “Volg mij” (Matteüs 4:19).

---

• Vissen in de Bijbel: Wat symboliseren ze?
• 20 Bijbelverzen over vissen
• Waarom wordt Jezus Christus genoemd? Het betekent “Gezalfde”, het Griekse woord voor Messias
• Wat at Jezus? Brood, vis, wijn en het Pascha in de evangeliën
• Wat vertegenwoordigt de duif in de Bijbel? De duif als Heilige Geest en de christelijke duif
• Protestantse en Reformatiesymbolen en hun betekenis