Protestantse en Reformatiesymbolen en hun betekenis

Protestanten hebben slechts enkele eigen symbolen, en de bekendste zijn afkomstig uit de kerken van de Reformatie: het eenvoudige kruis zonder de figuur van Christus, de Lutherroos, het hugenotenkruis, de brandende braamstruik en de open Bijbel. Er is geen enkel embleem dat voor alle protestanten staat, en de meeste van hun kerken gebruiken minder afbeeldingen dan katholieke of orthodoxe kerken.

Elk van deze wijst voorbij zichzelf: het eenvoudige kruis naar de opstanding, de roos van Luther naar een hart dat door het geloof levend wordt gehouden, de open Bijbel naar de Schrift die wordt gelezen en gepredikt. De kerken die ze gebruiken, hebben weinig afbeeldingen, en de weinige die ze hebben, zijn er om ons terug te leiden naar God.

Symbool	Voornamelijk gebruikt door	Waar het voor staat
Leeg kruis	De meeste protestantse kerken	Christus’ dood en opstanding
Lutherroos	Luthersen	Geloof in de gekruisigde Christus, wat vreugde en vrede brengt
Hugenotenkruis	Franse protestanten en andere gereformeerde christenen	Het kruis, met een duif voor de Heilige Geest
burning bush	Presbyteriaanse en gereformeerde kerken	De braamstruik die Mozes zag, in brand maar niet verteerd
Open Bijbel	Presbyteriaanse en gereformeerde kerken	De Schrift als de manier waarop Gods woord bekend is
Kruis en vlam	De United Methodist Church	Christus en de Heilige Geest
Kompasroos	De Anglicaanse Gemeenschap	Het wereldwijde bereik van de Gemeenschap

Die is er niet, omdat het protestantisme een familie van kerken is en geen enkel orgaan een embleem voor hen allemaal kiest. Het teken dat bijna allemaal delen is het kruis, dat de Presbyterian Church (U.S.A.) “het universele en meest oecumenische symbool van de christelijke kerk” noemt. Het behoort tot elke christelijke traditie, niet alleen tot de protestanten.

Naast het kruis heeft elke kerkfamilie haar eigen kenmerk. Lutheranen hebben het zegel van Luther, "het meest duurzame symbool van de lutherse Reformatie", in de woorden van de Lutheran Church—Missouri Synod. Presbyterianen hebben de brandende braamstruik; in Ierland noemt hun kerk dit "waarschijnlijk het meest gebruikte en herkende symbool in Ierse presbyteriaanse kerken". Franse protestanten dragen het hugenotenkruis en de United Methodists plaatsen het kruis en de vlam op hun uithangborden. Welk symbool als het protestantse symbool geldt, hangt dus af van aan welke kerk je het vraagt.

De meeste protestantse kerken gebruiken een eenvoudig kruis zonder figuur van Christus erop. Het Musée protestant, het museum van het Franse protestantisme, merkt op dat protestantse kruisen zeer eenvoudig zijn en zelden Christus tonen. Veel protestanten noemen het het lege kruis, en een artikel van de Northwest Nazarene University, een school van de Kerk van de Nazarener, legt uit dat een leeg kruis “de overwinning van Christus op de dood symboliseert door Gods daad om Jezus uit de dood op te wekken.” Toch verdedigde Luther zelf crucifixen toen anderen in Wittenberg wilden dat ze werden verwijderd.

Katholieke kerken gebruiken het crucifix, een kruis dat het lichaam van Christus draagt. De University of Portland, een katholieke universiteit, geeft hiervoor een reden: “het crucifix helpt de toeschouwer herinneren dat God mens werd om te lijden in solidariteit met al degenen die ziek, gemarteld of op enigerlei wijze getroffen zijn.” Het artikel van de Nazarene koppelt het crucifix aan de woorden van Paulus: “maar wij prediken Christus de Gekruisigde” (1 Korintiërs 1:23).

De twee tekens belichten verschillende momenten van één geloof, en hetzelfde artikel van de Nazarener verwoordt het duidelijk: “Zowel protestanten als rooms-katholieken zien de kruisiging van Christus als een offerdaad van verzoening voor alle zonden van de mensheid.” Wat christenen van elke kerk al tweeduizend jaar gemeen hebben, is het onderwerp van onze gratis cursus, Christendom: Wat christenen al 2000 jaar geloven.

De Lutherroos is het zegel dat Maarten Luther op zijn boeken gebruikte, en de Lutheran Church—Missouri Synod zegt dat het begin jaren 1520 op de titelpagina's van zijn werken stond. In een brief aan Lazarus Spengler van 8 juli 1530 legde Luther het onderdeel voor onderdeel uit, van het centrum naar buiten toe.

deel	Kleur	Wat Luther zei dat het betekent
Kruis	Black	“geloof in de Gekruisigde dat ons redt”
hart	Rood, de natuurlijke kleur	Het kruis “laat het hart in zijn natuurlijke kleur”: het “doodt ons niet, maar houdt ons in leven”
Roos	White	“geloof geeft vreugde, troost en vrede”
Veld	Hemelsblauw	“een begin van hemelse, toekomstige vreugde”
ring	Goud	“zaligheid in de hemel duurt eeuwig en heeft geen einde”

Luther verbond het centrum van het zegel met Paulus: het kruis staat in een hart, schreef hij, omdat “Wie met het hart gelooft, zal gerechtvaardigd worden (Romeinen 10:10).” Het kruis is zwart omdat het “doodt en pijn veroorzaakt,” en de roos moest wit zijn, “niet rood,” omdat “Wit de kleur is van de geesten en engelen.” Dus wanneer we het zegel van binnen naar buiten lezen, voert het ons van het kruis naar de hemel: geloof in de gekruisigde Christus, een hart dat levend wordt gehouden, vreugde en vrede nu, en een vreugde die geen einde zal hebben.

Het hugenotenkruis is het kruis van de Franse protestanten, de hugenoten. Het Musée protestant noemt het “een herkenningsteken onder de hervormden” en zegt dat het “mogelijk rond 1688 in het zuiden van Frankrijk is gecreëerd door Maystre, een goudsmid in Nîmes.”

Het kruis zelf heeft vier gelijke armen, gemodelleerd naar het Maltezer kruis en het kruis van de Languedoc. Eraan hangt een hanger die “een vliegende duif of de ‘Heilige Geest’ voorstelt,” die het museum ook “de Pinksterduif” noemt. In sommige versies neemt een kleine bol de plaats van de duif in. Het museum legt uit dat de bol herinnert aan de Sainte-Ampoule, de heilige ampul die werd gebruikt bij de kroning van de koningen van Frankrijk, waarvan wordt gezegd dat een duif deze naar de heilige Remigius bracht toen hij Clovis doopte. Het museum zegt dat de verspreiding ervan door de gereformeerde wereld “recent lijkt,” en dat de verspreiding buiten het zuiden “kan worden toegeschreven aan bevolkingsbewegingen in het laatste derde deel van de 19e eeuw.”

De brandende braamstruik is de plek waar God Mozes riep: “En de Engel van de Heere verscheen hem in een vuurvlam uit het midden van een braamstruik. Hij keek, en zie, de braamstruik brandde in het vuur, maar de braamstruik werd niet verteerd” (Exodus 3:2).

Hervormde en presbyteriaanse kerken namen die braamstruik als hun teken, elk met een Latijns motto. Volgens de Presbyterian Church in Ireland is het vroegst geregistreerde gebruik “door de Franse protestantse kerk aan het eind van de 17e eeuw met de Latijnse inscriptie brandend maar niet verteerd,” wat Latijn is voor ik brand, maar ik word niet verteerd. De Ierse kerk voegt eraan toe dat de Church of Scotland de inscriptie al lang gebruikt en toch werd het niet verteerd, wat zij vertaalt als “niet verteerd.” De Presbyterian Church in Canada maakte in 2014 dezelfde braamstruik en hetzelfde motto tot haar officiële symbool.

Ierse presbyterianen kozen een eigen motto, brandend maar groen blijvend, “brandend maar bloeiend.” Hun struik verscheen voor het eerst in 1842, in de eerste uitgave van de presbyteriaanse krant Het vaandel van Ulster, en hij is nu geborduurd op kanselkleedjes en uitgehouwen in kerktafels, stoelen en psalm- en gezangborden in heel Ierland.

Samen vertellen de motto's ons wat de struik betekent: een vuur dat hem niet verteert en, in de Ierse vorm, een struik die blijft bloeien. De Presbyterian Church (U.S.A.) geeft de vlammen in haar zegel een dubbele betekenis: “een symbool van openbaring in het Oude Testament toen God tot Mozes sprak vanuit de brandende braamstruik en een verwijzing naar het begin van de christelijke kerk toen Christus zich aan zijn apostelen openbaarde met Pinksteren.”

De open Bijbel staat voor de plaats die de Reformatie gaf aan de Schrift en aan de prediking. In het zegel van de Presbyterian Church (U.S.A.), goedgekeurd in 1985, is de dwarsbalk van het kruis getekend als een open boek, wat volgens de kerk “de nadruk benadrukt die de gereformeerde traditie heeft gelegd op de rol van de Schrift als een middel om Gods woord te kennen.” Onder het boek staat een lessenaar of kansel, voor “de belangrijke rol van de prediking in de geschiedenis van de presbyteriaanse eredienst.” Toen de Ierse presbyteriaanse krant in 1842 voor het eerst haar brandende braamstruik afdrukte, plaatste ze er “een open Bijbel onder.”

Het methodistische kruis en de vlam

De United Methodist Church gebruikt een kruis verbonden met een enkele vlam met twee tongen, een embleem dat haar Algemene Conferentie in 1968 aannam, het jaar waarin The Methodist Church en de Evangelical United Brethren Church fuseerden. De kerk legt uit dat het “de United Methodist Church met God verbindt door Christus (kruis) en de Heilige Geest (vlam).” De vlam herinnert aan Pinksteren, toen “er aan hen tongen als van vuur verschenen, die zich verdeelden, en het zette zich op ieder van hen” (Handelingen 2:3). De kerk voegt eraan toe dat de elementen van het embleem ook herinneren aan een moment in het leven van John Wesley, de stichter van het methodisme, toen hij Gods aanwezigheid voelde en zijn hart “vreemd verwarmd” voelde. De twee tongen van de enkele vlam, zo zegt ze, “kunnen ook worden begrepen als een weergave van de vereniging van twee denominaties.” Er is meer over het embleem in het symbool van de methodistische kerk en wat het betekent.

De anglicaanse kompasroos

Anglicaanse kerken gebruiken de kompasroos, de tekening van de kompasrichtingen die op kaarten te vinden is. De Episcopal Church beschrijft het als “Het embleem van de Anglicaanse Gemeenschap dat haar wereldwijde bereik aangeeft, en gecentreerd is op het Sint-Joriskruis met haar motto ontleend aan Johannes 8:32.” In de King James Version luidt dat vers: “En gij zult de waarheid kennen, en de waarheid zal u vrijmaken.”

The Dove

De duif duikt op in verschillende van deze symbolen. Ze hangt aan het hugenotenkruis en vormt de top van het kruis in het zegel van de Presbyterian (U.S.A.), waar ze staat voor de Heilige Geest. De kerk zegt dat het “ook de doop van Christus door Johannes symboliseert en de vrede en heelheid die zijn dood en opstanding brengen aan een gebroken wereld.”

De vis

De vis is ouder dan het protestantisme en behoort toe aan alle christenen, en de Presbyterian Church (U.S.A.) zegt dat sommigen er een zien in het lichaam van de duif op haar zegel, “een vroegchristelijk teken voor Christus.” We vertellen de geschiedenis ervan in de betekenis van het Jezus-vissymbool.

De kerken van de Reformatie waren verdeeld over afbeeldingen, hoewel ze hetzelfde gebod lazen: “Gij zult u geen gesneden beeld, noch enige gelijkenis maken van hetgeen boven in de hemel is, of beneden op de aarde is, of in de wateren onder de aarde is. Gij zult u voor die niet buigen, noch hen dienen” (Exodus 20:4–5).

De gereformeerde en presbyteriaanse kerken lezen het strikt. De Westminster Larger Catechism van 1647 rekent tot de zonden van het tweede gebod “het maken van enige voorstelling van God, van alle of van enige van de drie personen, hetzij innerlijk in onze geest, hetzij uiterlijk in enige vorm van beeld of gelijkenis van enig schepsel hoegenaamd; alle aanbidding daarvan, of van God daarin of daardoor.” De Heidelbergse Catechismus vraagt of beelden in kerken mogen staan “in plaats van boeken voor de ongeletterden” en antwoordt: “Nee, we moeten niet proberen wijzer te zijn dan God.” Toch verbiedt het niet elk beeld: “Hoewel schepselen afgebeeld mogen worden, verbiedt God het maken of hebben van dergelijke beelden als men de intentie heeft ze te aanbidden of God erdoor te dienen.” Daarom hebben veel gereformeerde kerken kale muren, met de kansel en de Bijbel aan de voorzijde.

Luthers Wittenbergse collega Andreas Karlstadt noemde beelden afgoderij en drong aan op hun verwijdering, maar Luther zag dat anders. In Tegen de hemelse profeten (1524–25) antwoordde hij dat afgoderij eerst in het hart gebeurt, niet in het beeld. “Maar beelden voor herinnering en getuigenis, zoals crucifixen en afbeeldingen van heiligen, moeten worden getolereerd,” schreef hij. Hij wist dat de geest toch beelden vormt: “Want of ik wil of niet, wanneer ik over Christus hoor, vormt zich in mijn hart een beeld van een man die aan een kruis hangt.” Lutheranen nummeren de geboden ook zoals katholieken dat doen, anders dan de gereformeerde kerken. Luthers Kleine Catechismus geeft het Eerste Gebod als “Gij zult geen andere goden hebben” en het Tweede als “Gij zult de naam van de Heer, uw God, niet ijdel gebruiken,” en de woorden over gesneden beelden worden niet als een apart gebod geteld.

Katholieke en orthodoxe christenen eren beelden. De Orthodox Church in America zegt dat het zevende oecumenische concilie, Nicea II in 787, “De gepastheid van iconen als oprechte uitingen van het christelijk geloof bevestigde.” Het leert dat “iconen niet alleen toelaatbaar zijn, maar spiritueel noodzakelijk,” omdat de Zoon van God mens werd (Johannes 1:14), en dat iconen “niet slechts menselijke afbeeldingen of visuele hulpmiddelen voor contemplatie en gebed zijn.” De Catechismus van de Katholieke Kerk legt uit dat “de eer die aan een beeld wordt bewezen, overgaat op het prototype,” en dat “Religieuze verering niet gericht is op beelden op zichzelf, beschouwd als louter dingen.” Elk van deze kerken wil hetzelfde gebod onderhouden; ze verschillen van mening over wat dat onderhoud vereist.

wanneer	Symbool	waar
Tegen het begin van de jaren 1520	Luthers zegel	Titelpagina's van Luthers boeken
8 juli 1530	Luther legt zijn zegel uit	Brief aan Lazarus Spengler
Eind 17e eeuw	Brandende braamstruik, brandend maar niet verteerd	De Franse protestantse kerk
Ongeveer 1688	Hugenotenkruis	Nîmes, Zuid-Frankrijk
1842	Brandende braamstruik, eerste Ierse gebruik	Het vaandel van Ulster
1968	Kruis en vlam	De United Methodist Church
1985	Zegel met kruis, boek, duif en vlammen	Presbyterian Church (U.S.A.)
2014	Brandende braamstruik officieel gemaakt	Presbyterian Church in Canada

Elk van deze tekens is jonger dan waar het naar verwijst. De struik die in een Iers psalm-bord is gesneden en de vlammen in een presbyteriaans zegel gaan terug naar het vuur dat Mozes zag, waar God sprak en “de struik niet verteerd werd” (Exodus 3:2). Het Ierse motto vat de hoop van hen allen samen in drie woorden, brandend maar groen blijvend, brandend maar bloeiend.

---

• Rozen in de Bijbel en in christelijke symboliek
• De symboliek van de duif in de christelijke theologie
• De Tien Geboden op volgorde
• Protestants versus katholiek: hoe hun overtuigingen en aanbidding verschillen
• Luthers versus presbyteriaans