Luthers versus protestants: Lutheranen waren de eerste protestanten

Luthersen zijn protestanten, de eersten die de naam droegen. Deze komt voort uit een protest dat hervormingsgezinde vorsten en steden indienden tijdens de Rijksdag van Spiers in 1529. In tegenstelling tot de meeste latere protestanten leren zij dat Christus' lichaam en bloed werkelijk aanwezig zijn in het Heilig Avondmaal en dat de doop Gods genade aan zuigelingen schenkt, en hun eredienst blijft dicht bij de Mis.

Het meeste verschil draait om vier woorden. Bij het Laatste Avondmaal nam Jezus brood en zei: "Neemt, eet, dit is mijn lichaam" (Matteüs 26:26). Luthersen nemen hem op zijn woord. Andere protestanten horen dezelfde woorden en begrijpen ze op een andere manier, en in 1529 ontmoetten Luther en Zwingli elkaar in Marburg en konden ze het niet eens worden. Het is een groot verdriet dat christenen die dezelfde Heer liefhebben, al bijna vijfhonderd jaar verdeeld zijn over zijn eigen maaltijd. De overeenkomsten van de laatste vijftig jaar maken ook deel uit van het verhaal.

Waarin verschillen Lutheranen van andere protestanten?

Voornamelijk over de sacramenten. Elke protestantse familie geeft haar eigen antwoord op het Heilig Avondmaal en de doop, en het lutherse antwoord neemt Christus' woorden "dit is mijn lichaam" het meest letterlijk.

Van de vijf noemt er slechts één het Avondmaal een symbool: de Southern Baptist-belijdenis, de Baptist Faith and Message. De gereformeerde, anglicaanse en methodistische belijdenissen leren allemaal dat gelovigen Christus er werkelijk in ontvangen, en dat geldt ook voor de gereformeerde baptisten, wier Tweede Londense Baptistenbelijdenis van 1689 zegt dat gelovigen "geestelijk ontvangen en zich voeden met de gekruisigde Christus." De eenvoudige herdenkingsvisie gaat terug op Ulrich Zwingli, de hervormer van Zürich.

Waarom worden Lutheranen protestanten genoemd?

Omdat de naam eerst van hen was. In 1529, tijdens de tweede Rijksdag van Spiers, besloten de broer van keizer Karel V, aartshertog Ferdinand, en de katholieke vorsten om het Edict van Worms, dat Luther en zijn geschriften had veroordeeld, af te dwingen. Zes lutherse vorsten en de leiders van veertien vrije steden weigerden. In april dienden zij een schriftelijk protest in, gevolgd door een formeel beroep. De kerkhistoricus Philip Schaff somt de vorsten op die ondertekenden, beginnend met "de keurvorst Johan van Saksen", en merkt op dat de steden "Straatsburg en St. Gallen van de Zwingliaanse overtuiging" omvatten. Dus zelfs de eerste protestanten waren het niet eens over het Avondmaal. Schaff verwoordt de uitkomst duidelijk: "Vanwege dit protest en beroep werden de luthersen protestanten genoemd."

De Duitse hervormers hadden een andere naam voor zichzelf. In de zestiende eeuw, zoals Christelijke geschiedenis magazine het verwoordt: "Duitse hervormers noemden zichzelf 'evangelisch', Fransen 'hugenoten' en Zwitsers 'gereformeerd'." Het Duitse woord leeft voort. evangelisch betekent protestants, en de Evangelische Kerk in Duitsland (EKD) is de koepelorganisatie van de lutherse, gereformeerde en verenigde regionale kerken van het land.

Het was allemaal twaalf jaar voor Spiers begonnen. Op 31 oktober 1517 stuurde Maarten Luther, een augustijner monnik die theologie doceerde aan de relatief nieuwe Universiteit van Wittenberg, zijn vijfennegentig stellingen over aflaten naar aartsbisschop Albrecht van Mainz. Die brief is bewaard gebleven, met datum. Dat Luther de stellingen op de deur van de Slotkerk hamerde is het traditionele verhaal, en het is mogelijk niet zo gebeurd. De reformatiehistoricus Timothy Wengert, die het eerste deel van De geannoteerde Luther, inleidt, schrijft over "moderne onzekerheid over of en op welke dag de 95 stellingen zijn opgehangen", en voegt eraan toe dat als ze werden opgehangen, dit de gebruikelijke manier was waarop een professor uitnodigde tot een universitair debat. Hoe Luthers conflict met Rome zich ontvouwde, en waar luthersen en katholieken vandaag de dag staan, wordt verteld in Luthers vs Katholiek.

Is het lutheranisme hetzelfde als het protestantisme?

Nee. Het protestantisme is de gehele familie van kerken die voortkwam uit de zestiende-eeuwse Reformatie in het Westen. Het lutheranisme is daar een tak van, en wel de oudste. Twee andere takken vormden zich in dezelfde eeuw: de gereformeerde kerken, uit Zürich en Genève, en de Kerk van Engeland.

Het presbyterianisme, in de woorden van de Presbyterian Church (U.S.A.), "groeide voort uit de theologie en leer van protestantse hervormers zoals Johannes Calvijn", wiens geschriften in Genève "veel van het gereformeerde denken dat aan hem voorafging kristalliseerden." De Kerk van Engeland rekent zichzelf tot "de kerken die met Rome braken" terwijl ze "een grote mate van continuïteit" behield met de middeleeuwse kerk in haar geloofsbelijdenissen, ambt en liturgie. Latere families groeiden uit deze wortels. De eerste baptistenkerk in Engeland dateert uit 1612, en methodisten, pinkstergelovigen en vele anderen kwamen daarna. Ieder van hen is protestants. Dus wanneer u vraagt hoe luthersen verschillen van protestanten, vraagt u eigenlijk hoe zij verschillen van de andere takken.

Wat hebben Lutheranen gemeen met andere protestanten?

Het hart van de Reformatie: een zondaar wordt rechtvaardig gemaakt voor God door genade, door geloof in Christus. Paulus vatte het samen in één zin: "Wij komen dan tot de slotsom dat de mens door het geloof gerechtvaardigd wordt zonder de werken van de wet" (Romeinen 3:28). De Augsburgse Confessie, die keurvorst Johan van Saksen en andere lutherse vorsten en steden in 1530 aan de keizer presenteerden, zegt het uitgebreider: mensen "kunnen niet voor God gerechtvaardigd worden door hun eigen kracht, verdiensten of werken, maar worden om Christus' wil uit genade gerechtvaardigd door het geloof." De Westminster Confessie, de Dertig-negen Artikelen, de Methodistische Artikelen en de Baptist Faith and Message leren allemaal hetzelfde in hun eigen woorden. Wat deze kerken ook verdeelt aan de tafel, zij staan samen bij het kruis.

Lutheranen behouden ook de geloofsbelijdenissen van de vroege kerk. Het eerste artikel van de Augsburgse Confessie zegt dat “het besluit van het Concilie van Nicea betreffende de Eenheid van de Goddelijke Wezen en betreffende de Drie Personen, waar is en zonder enige twijfel geloofd moet worden,” en het lutherse Concordiënboek opent met de Apostolische, de Niceense en de Athanasiaanse Geloofsbelijdenis. Die gedeelde basis, het geloof dat christenen sinds de eerste eeuwen hebben beleden, is het onderwerp van Christendom: Wat christenen al 2000 jaar geloven, een gratis cursus in korte lessen.

Geloven Lutheranen dat Christus werkelijk aanwezig is bij het avondmaal?

Ja, en hier loopt de duidelijkste lijn tussen luthersen en de rest van het protestantisme. Artikel X van de Augsburgse Confessie leert "dat het Lichaam en Bloed van Christus werkelijk aanwezig zijn en worden uitgedeeld aan degenen die het Avondmaal des Heren eten." Luthers Kleine Catechismus van 1529 vraagt: "Wat is het Sacrament van het Altaar?" en antwoordt in één zin: "Het is het ware lichaam en bloed van onze Heer Jezus Christus, onder het brood en de wijn, voor ons christenen om te eten en te drinken, ingesteld door Christus Zelf."

De lutherse reden is de eenvoudige betekenis van wat Jezus zei: "Neemt, eet, dit is mijn lichaam." Paulus vraagt: "Het brood dat wij breken, is dat niet de gemeenschap van het lichaam van Christus?" (1 Korintiërs 10:16). De Concordiënformule van 1577 noemt dit een "sacramentele unie" van het brood en het lichaam van Christus. Het legt uit dat de zinsneden "onder het brood, met het brood, in het brood" worden gebruikt zodat de katholieke leer van transsubstantiatie "kan worden verworpen" en de unie van "de onveranderde essentie van het brood en van het lichaam van Christus" wordt bevestigd. U zult de lutherse visie vaak "consubstantiatie" horen noemen, maar dat woord wordt niet gebruikt in de Augsburgse Confessie of in het artikel van de Formule over het Avondmaal.

Luther en Zwingli bespraken het punt persoonlijk in Marburg in oktober 1529. Ze waren het eens over veertien artikelen en ondertekenden een vijftiende waarin het enige punt werd vastgelegd waarover ze geen overeenstemming konden bereiken: of "het ware lichaam en bloed van Christus lichamelijk aanwezig zijn in het brood en de wijn." Veertien overeenkomsten, en één waarover men niet kon toegeven. De gereformeerde belijdenissen die volgden, namen een positie in tussen de twee. De Westminster Confessie zegt dat gelovigen "werkelijk en daadwerkelijk, hoewel niet vleselijk en lichamelijk maar geestelijk, de gekruisigde Christus ontvangen en zich ermee voeden", wiens lichaam en bloed aanwezig zijn "niet lichamelijk of vleselijk, in, met of onder het brood en de wijn" maar geestelijk, "voor het geloof van de gelovigen." De Dertig-negen Artikelen zeggen dat het lichaam van Christus "gegeven, genomen en gegeten wordt in het Avondmaal, alleen op een hemelse en geestelijke wijze", en de Methodistische Artikelen herhalen de zin bijna woord voor woord. De Baptist Faith and Message noemt het Avondmaal "een symbolische daad van gehoorzaamheid" waarin kerkleden "de dood van de Verlosser herdenken en zijn wederkomst verwachten." Het pakt de andere woorden op die Jezus die nacht sprak: "doe dit tot mijn gedachtenis" (1 Korintiërs 11:24).

Waarom dopen Lutheranen baby's?

Omdat hun belijdenissen leren dat de doop Gods genade schenkt en dat kinderen deze ook ontvangen. De Augsburgse Confessie leert dat de doop "noodzakelijk is voor het heil", dat "door de doop de genade van God wordt aangeboden", en "dat kinderen gedoopt moeten worden die, door de doop aan God aangeboden, in Gods genade worden opgenomen." De Kleine Catechismus zegt dat de doop "vergeving van zonden werkt, verlost van de dood en de duivel, en eeuwig heil geeft aan allen die dit geloven." Het is niet het water dat dit doet, legt de Catechismus uit, "maar het woord van God dat in en met het water is, en het geloof, dat op dit woord van God in het water vertrouwt." Het citeert Paulus over "het bad van de wedergeboorte en de vernieuwing door de Heilige Geest" (Titus 3:5), en Christus' eigen belofte: "Wie gelooft en zich laat dopen, zal behouden worden" (Marcus 16:16).

Gereformeerde, anglicaanse en methodistische kerken dopen ook zuigelingen, hoewel ze de doop anders beschrijven. De Westminster Confessie noemt het "een teken en zegel van het verbond der genade" en leert dat "de kinderen van één of beide gelovige ouders gedoopt moeten worden." De Dertig-negen Artikelen noemen het "een teken van wedergeboorte of nieuwe geboorte, waardoor, als door een instrument, degenen die de doop op de juiste wijze ontvangen, in de Kerk worden geënt." De Methodistische Artikelen behouden de eerste helft van die zin en laten de tweede weg. Baptisten dopen alleen degenen die hun geloof belijden: "De christelijke doop is de onderdompeling van een gelovige in water", zegt de Baptist Faith and Message.

Lijkt de lutherse eredienst op de katholieke mis?

Dichtbij in vorm. Toen luthersen ervan werden beschuldigd de Mis te hebben afgeschaft, antwoordde de Augsburgse Confessie: "de Mis wordt onder ons behouden en met de hoogste eerbied gevierd. Bijna alle gebruikelijke ceremonies worden ook bewaard, behalve dat de in het Latijn gezongen delen hier en daar worden afgewisseld met Duitse gezangen." Vandaag de dag beschrijft de Evangelical Lutheran Church in America (ELCA) "een basispatroon voor de eredienst onder luthersen": de mensen komen samen, horen Gods woord "in schriftlezing, prediking en zang", "delen een maaltijd aan de tafel van Christus" en worden uitgezonden. De zondagslezingen worden bepaald door een driejarig leesrooster dat het kerkelijk jaar volgt. Daarom vragen mensen soms of luthersen protestants of katholiek zijn. In leer zijn ze protestants. In eredienst hebben ze veel behouden van wat eraan voorafging.

Andere protestanten variëren sterk. De Westminster Confessie beperkt de eredienst tot wat God heeft ingesteld en sluit uit dat men Hem aanbidt op “enige andere wijze die niet in de Heilige Schrift is voorgeschreven,” wat presbyteriaanse diensten traditioneel soberder heeft gemaakt. Anglicanen bidden uit het Book of Common Prayer. De United Methodist Church volgt een “basispatroon” van Woord en Tafel, dat haar Book of Worship herleidt tot “de wesleyaanse opwekking.” Baptistengemeenten besturen zichzelf en bepalen hun eigen diensten.

Geloven Lutheranen in predestinatie, en wie bestuurt hun kerken?

Ja, maar alleen voor het heil. De Concordiënformule leert dat Gods verkiezing "zich alleen uitstrekt over de godvruchtige, geliefde kinderen van God, als een oorzaak van hun heil", en dat Christus "alle zondaars tot Zich roept." Het citeert de woorden van Petrus dat God "niet wil dat enigen verloren gaan." De Westminster Confessie gaat verder: "Door het besluit van God, tot openbaring van zijn heerlijkheid, zijn sommige mensen en engelen voorbestemd tot het eeuwige leven; en anderen voorbeschikt tot de eeuwige dood." Het is een harde uitspraak, en de lutherse belijdenis stopt daarvoor. Calvinisme versus Lutheranisme plaatst de twee naast elkaar.

Het Anglicaanse Artikel XVII spreekt van “Predestinatie tot Leven” en zwijgt over een decreet tot verdoemenis. De Methodistische Artikelen leren dat niemand zich tot God kan wenden “zonder de genade van God door Christus die ons voorkomt,” dat wil zeggen, die aan ons voorafgaat, wat Verenigde Methodisten preveniënte genade noemen. Lutherse kerken besturen zichzelf op meer dan één manier. De ELCA had 65 synodes in 2026, en “elke synode kiest een bisschop.” De Lutheran Church–Missouri Synod (LCMS) is een synode van gemeenten, 5767 in 2024, geleid door een gekozen president.

Welke lutherse kerken zijn er?

Velen, en ze zijn het niet allemaal eens. In de Verenigde Staten verschillen de bekendste Lutherse lichamen van mening over twee praktische vragen: wie mag worden gewijd en wie mag de Communie ontvangen.

• De ELCA, gevormd in 1988 uit drie Lutherse lichamen, met 2.588.700 gedoopte leden aan het eind van 2025. Zij wijdt vrouwen. De eerste vrouw die door een Luthers kerkgenootschap in Noord-Amerika werd gewijd, werd gewijd in 1970, achttien jaar voordat de ELCA werd gevormd. Haar gemeenten beoefenen wat zij “eucharistische gastvrijheid” noemt: “Alle gedoopte personen zijn welkom bij de Communie wanneer zij op bezoek zijn in de gemeenten van deze kerk.”
• De LCMS, met 1.674.315 gedoopte leden in 2024. Zij houdt vast dat vrouwen “niet in het ambt van predikant mogen dienen,” en zij geeft de Communie gewoonlijk alleen aan leden van kerkgenootschappen die in gemeenschap met haar zijn, wat zij nauwe of gesloten Communie noemt; haar president schrijft dat “nauwe,” “gesloten” en “nauwe(gesloten)” “allemaal hetzelfde betekenen,” en haar resoluties laten ruimte voor pastorale discretie.
• De Wisconsin Evangelical Lutheran Synod (WELS), die leert dat “vrouwen niet als predikant mogen dienen” en wiens “normale praktijk is om alleen leden van onze gemeenten en individuen die behoren tot gemeenten in gemeenschap met WELS te laten communiceren.”

Wereldwijd had de Lutherse Wereldfederatie 153 lidkerken in 2026, die “meer dan 78 miljoen christenen in de Lutherse traditie in 99 landen” vertegenwoordigen. De LCMS behoort tot een apart orgaan, de International Lutheran Council, een vereniging van confessionele Lutherse kerken. In Duitsland behoren de Lutherse regionale kerken tot de Evangelische Kerk in Duitsland naast Gereformeerde en Verenigde kerken, en acht daarvan vormen ook de Verenigde Evangelisch-Lutherse Kerk van Duitsland “om de Lutherse identiteit te behouden.”

Kunnen Lutheranen en andere protestanten samen aan het avondmaal deelnemen?

In veel kerken wel, door formele overeenkomst. In Europa bracht de Leuenberg-overeenkomst van 1973 protestantse kerken ertoe elkaar te erkennen. De Gemeenschap van Protestantse Kerken in Europa, die daaruit voortkwam, had in 2026 96 lutherse, gereformeerde, verenigde en methodistische lidkerken, en vat samen wat dat betekent: "een lutherse predikant kan preken vanaf een gereformeerde kansel en een gereformeerd gelovige kan deelnemen aan het avondmaal in een lutherse dienst." In de Porvoo-gemeenschap, opgericht in 1992, delen anglicaanse en lutherse kerken in Europa volledige gemeenschap.

In de Verenigde Staten ging de ELCA in 1997 volledige gemeenschap aan met de Presbyterian Church (U.S.A.), de Reformed Church in America en de United Church of Christ, in 1999 met de Episcopal Church en de Moravian Church, en in 2009 met de United Methodist Church. Volledige gemeenschap, legt de ELCA uit, "vereist geen fusie"; de kerken erkennen elkaars doop, delen het Heilig Avondmaal en kunnen geestelijken uitwisselen. De overeenkomst uit 1997 met de gereformeerde kerken was eerlijk over het feit dat het oude conflict van Marburg bleef bestaan. Er werd gezegd dat de resterende verschillen "erkend moeten worden, zelfs tot het punt van hun onverenigbaarheid", en toch werden ze beoordeeld als "niet kerkscheidend." De LCMS en WELS nemen het tegenovergestelde standpunt in. WELS deelt het Avondmaal alleen met kerken "wier geloofsbelijdenis zich onderwerpt aan alle leringen van de Schrift", en de LCMS behandelt het Avondmaal als "een belijdenis van de eenheid van het geloof."

Bijna vijfhonderd jaar na Marburg begrijpen christenen Christus' woorden nog steeds anders, en komen ze nog steeds om ze over het brood te horen uitspreken: "Neemt, eet, dit is mijn lichaam" (Matteüs 26:26).

Gerelateerde artikelen

• Luthers vs. Presbyteriaans: Wat is het verschil?
• Luthers vs. Methodist: Vrije wil, doop en avondmaal
• Protestants versus anglicaans: hebben ze verschillende overtuigingen?
• Gereformeerd versus protestants: Wat is het verschil?
• Protestants vs Baptist: Zijn Baptisten Protestants?
• Luthers vs. Baptisten: Twee visies op de doop, het avondmaal en het geloof