Een kerststal bevat Maria en Jozef met het kindje Jezus in de kribbe, een engel, herders en hun schapen, een os en een ezel, de ster en de wijzen met hun geschenken, vaak met kamelen erachter. De meeste hiervan komen rechtstreeks uit de evangeliën, uit Lucas 2 en Matteüs 2. De os en de ezel, de kamelen en de kronen van de wijzen kwamen voort uit profetieën die christenen in het verhaal hoorden, en het getal drie en de namen van de wijzen kwamen uit latere traditie.
Lucas vat de kern van elke set samen in één vers. De herders zeiden tegen elkaar: “Laten wij dan naar Bethlehem gaan om te zien wat er gebeurd is,” en zij “gingen met spoed en vonden Maria en Jozef, en het kind liggend in de kribbe” (Lucas 2:15–16). Die drie vormen de scène, hoe klein de set ook is. Al het andere dat we uit de doos halen, verzamelt zich om hen heen, zoals de herders deden.

Wat zit er in een volledige set en wanneer wordt elk figuur geplaatst?
In de volgorde waarin het verhaal ze introduceert, bevat een volledige set:
- Maria en Jozef
- Het kind in de kribbe, dat met Kerstmis wordt geplaatst
- De engel
- De herders en hun schapen
- De os en de ezel
- De ster
- De wijzen met hun goud, wierook en mirre, die voor Driekoningen komen
- De kamelen
Paus Franciscus moedigt in zijn brief uit 2019 over de kerststal gezinnen aan om “de kerststal in de dagen voor Kerstmis voor te bereiden”, waarbij het kindje later wordt toegevoegd. Het Vaticaanse Directorium over Volksvroomheid en Liturgie (2001) schrijft voor dat het kindje na de nachtmis in de kerststal in de kerk wordt geplaatst en dat de kerststal thuis op kerstavond wordt ingewijd. De wijzen komen voor Driekoningen op 6 januari, of in de Verenigde Staten op zondag 3 januari 2027. De kerststal wordt opgeruimd wanneer de kersttijd eindigt, op het feest van de Doop van de Heer op zondag 10 januari 2027, hoewel veel katholieken in Duitsland hun kerststal laten staan tot Maria Lichtmis op 2 februari.

Waar komt elk figuur vandaan?
Hier is de herkomst van elk figuur, in dezelfde volgorde:
| Figuur | Waar het vandaan komt | Wat de bron zegt |
|---|---|---|
| Maria | Luke 1–2; Matthew 1–2 | Ze legde hem in een kribbe en “overwoog” dit alles |
| Jozef | Matthew 1; Luke 2 | In een droom verteld om Maria mee naar huis te nemen |
| Het kind in de kribbe | Lucas 2:7, 12 | “In doeken gewikkeld” |
| De engel | Luke 2:9–14 | “De engel des Heren”, daarna een hemels leger |
| Herders en schapen | Luke 2:8–20 | Waken “over hun kudde bij nacht” |
| Os en ezel | Jesaja 1:3; traditie | Niet in Lucas; in Greccio in 1223 |
| De ster | Matteüs 2:2, 9–10 | Het “bleef staan boven de plaats waar het kind was” |
| De wijzen | Matthew 2:1–12 | Niet geteld, niet koningen genoemd |
| Goud, wierook, mirre | Matteüs 2:11 | Drie geschenken; de traditie noemt drie schenkers |
| Kamelen | Jesaja 60:6; traditie | Niet in Matteüs |

Maria, Jozef en het kind in de kribbe
We kunnen beginnen met Maria, omdat Lucas dat ook doet. De engel Gabriël werd naar Nazareth gezonden, “naar een maagd die verloofd was met een man genaamd Jozef, uit het huis van David; en de naam van de maagd was Maria” (Lucas 1:27), en zij antwoordde hem: “Zie de dienstmaagd des Heren; mij geschiede naar uw woord” (Lucas 1:38). Ze kwam naar Bethlehem “in verwachting” (Lucas 2:5), en daar was het Maria zelf die “hem in doeken wikkelde en in een kribbe legde” (Lucas 2:7). Toen de herders waren gekomen en gegaan, “bewaarde Maria al deze woorden en overwoog ze in haar hart” (Lucas 2:19).
Jozef komt bij ons uit Matteüs, en zijn rol begint met een droom. Een engel zei tegen hem: “Jozef, zoon van David, wees niet bevreesd Maria, uw vrouw, tot u te nemen” (Matteüs 1:20), en hij werd wakker en “deed zoals de engel des Heren hem bevolen had, en nam zijn vrouw tot zich” (Matteüs 1:24). Lucas vertelt hoe hij naar Bethlehem ging “om zich te laten inschrijven met Maria, zijn verloofde vrouw” (Lucas 2:5), en de herders vonden hem naast de kribbe. In de meeste sets staat hij met een staf in zijn hand of houdt hij een lantaarn vast.
Het kind is de enige figuur die de engel beschreef voordat iemand hem zag. “Gij zult het kindje vinden, in doeken gewikkeld, liggende in een kribbe,” zei hij tegen de herders (Lucas 2:12), en dat was hun teken. Een kribbe is een voerbak, en de Latijnse naam, kribbe, is de reden waarom Italianen de hele scène een kribbe. In Jesaja noemt de King James Bible hetzelfde soort trog een “kribbe”, en het Vaticaanse Directorium noemt in het Engels het hele tafereel ook een kribbe. Lucas zegt niet waar de kribbe stond. Het kan in de benedenverdieping van een huis of in een grot zijn geweest, en Justinus de Martelaar is in de tweede eeuw de eerste schrijver van wie we weten dat hij de geboorte in een grot plaatst. Onze pagina over de kribbe en de grot in Bethlehem vertelt dat deel van het verhaal volledig.
Sommige sets plaatsen de heilige familie tussen ruïnes waar je een stal zou verwachten. De ruïnes lijken afkomstig te zijn uit de Legenda Aurea, geschreven in de dertiende eeuw door de Dominicaan Jacobus de Varagine, die vertelt over een heidens geloof dat de Tempel van de Vrede in Rome zou instorten wanneer een maagd zou bevallen. Paus Franciscus interpreteerde de gebroken muren als een teken dat “Jezus nieuwheid is te midden van een verouderende wereld”.

De engel, de herders en hun schapen
De engel in onze sets is degene die naar de herders in het veld kwam: “En zie, de engel des Heren stond bij hen en de heerlijkheid des Heren omstraalde hen, en zij vreesden met grote vreze” (Lucas 2:9). Lucas noemt nooit zijn naam, hoewel de heilige Cyprianus hem voor Gabriël aanzag. Hij was niet lang alleen, want “een menigte van de hemelse legermachten” voegde zich bij hem, “die God loofden en zeiden: Eer zij God in de hoogste hemelen, en vrede op aarde bij de mensen des welbehagens” (Lucas 2:13–14).
De herders “verbleven in het veld en hielden de wacht over hun kudde bij nacht” (Lucas 2:8), dus de schapen komen uit het Evangelie samen met de mannen die ze hoedden, en zij zijn de enige dieren in Lucas’ verslag van de geboorte. De herders waren de eerste bezoekers van het kind. De engel stuurde hen om hem te vinden, en zij gingen onmiddellijk.

Waarom staan er een os en een ezel in de kerststal?
Lucas noemt geen enkel dier bij de kribbe. De enige in zijn verhaal van de geboorte zijn de schapen van de herders, buiten in de velden. De os en de ezel kwamen in het tafereel vanuit Jesaja, uit een vers waarin God treurt over zijn volk: “Een os kent zijn bezitter en een ezel de kribbe van zijn meester; maar Israël heeft geen kennis, mijn volk verstaat niet” (Jesaja 1:3). Daar is dat woord “kribbe” weer. Christenen hoorden daarin de kribbe in Bethlehem en stelden zich twee dieren voor die erbij stonden en hun meester kenden. Ze hoorden ook een tweede vers, in de oude Griekse vertaling van Habakuk 3:2, de Septuaginta: “Te midden van twee dieren zult Gij gekend worden.”
De dieren werden blijkbaar voor het eerst in het verhaal van de geboorte gebracht door het Evangelie van Pseudo-Matteüs, een apocrief Latijns evangelie dat de Kerk nooit als Schrift heeft beschouwd. Er staat dat “op de derde dag na de geboorte van onze Heer Jezus Christus, de allerzaligste Maria uit de grot ging, en een stal binnenging, het kind in de kribbe plaatste, en de os en de ezel Hem aanbaden,” en vervolgens citeert het Jesaja en Habakuk als vervulde profetieën. Niemand weet precies wanneer het geschreven is. Sommigen hebben het in de vierde of vijfde eeuw geplaatst en anderen noemen het een late compilatie, maar er is bewijs dat het tegen het midden van de negende eeuw bestond.

Wie maakte de eerste kerststal?
De heilige Franciscus van Assisi begon de gewoonte die we in stand houden, met Kerstmis 1223, in het stadje Greccio, nabij Rieti in Italië. Kerken toonden de geboorte al lang voor hem. Het Vaticaanse Directorium over Volksvroomheid spreekt van “de voorstellingen van de kribbe die sinds de oudheid in kerken worden gevonden”, en zegt dat de gewoonte om thuis kribben te bouwen “vanaf de dertiende eeuw op grote schaal werd bevorderd, ongetwijfeld beïnvloed door de kribbe van de heilige Franciscus van Assisi in Greccio”.
Franciscus was hoogstwaarschijnlijk uit Rome gekomen, waar paus Honorius III op 29 november 1223 de Regel van zijn broeders had bevestigd, en de grotten bij Greccio deden hem denken aan het landschap rond Bethlehem. Vijftien dagen voor Kerstmis vroeg hij een lokale man genaamd Johannes om hem te helpen. Thomas van Celano, zijn eerste biograaf, geeft zijn reden: hij wilde “de herinnering aan dat kind dat in Bethlehem geboren was tot leven wekken, om zoveel mogelijk met mijn eigen lichamelijke ogen het ongemak van zijn kinderlijke behoeften te zien, hoe hij in een kribbe lag, en hoe hij, met een os en een ezel erbij, op een bed van hooi werd gelegd”.
Op 25 december kwamen broeders van overal, en mensen van de boerderijen brachten bloemen en fakkels de nacht in. Franciscus vond een kribbe vol hooi, een os en een ezel, en de priester vierde de Eucharistie boven de kribbe. Celano vertelt over de kribbe, het hooi en de twee dieren, en over geen beelden. Het tafereel werd gespeeld door de mensen die daar waren, staand waar onze kleine figuren nu staan. Latere schrijvers gaven Franciscus figuren: de Catholic Encyclopedia van 1908 zegt dat hij “er figuren van de Heilige Maagd en de heilige Jozef, de ezel, de os en de herders omheen groepeerde”.
Negenenzestig jaar later werden de figuren in marmer gehouwen. In 1292 gaf paus Nicolaas IV, “de eerste franciscaanse paus”, opdracht voor een set aan de beeldhouwer Arnolfo di Cambio voor de Kapel van de Geboorte in de Basiliek van Santa Maria Maggiore in Rome. Jozef, de drie wijzen en een enkel beeldhouwwerk van een koe en een ezel zijn daarvan bewaard gebleven, terwijl de Maagd en het Kind in de late zestiende eeuw grondig werden gerestaureerd. Christus’ geboorte was al vele malen eerder afgebeeld, maar de kunsthistoricus Sante Guido noemt dit “de eerste kerststal in de geschiedenis”, de eerste in de vorm die we vandaag kennen.

De ster
Het is Matteüs die vertelt over de ster. De wijzen kwamen naar Jeruzalem en zeiden: “wij hebben zijn ster in het oosten gezien en zijn gekomen om hem te aanbidden” (Matteüs 2:2), en toen ze naar Bethlehem vertrokken, “ging de ster, die zij in het oosten gezien hadden, voor hen uit, totdat hij kwam en bleef staan boven de plaats waar het kind was. Toen zij de ster zagen, verheugden zij zich met zeer grote vreugde” (Matteüs 2:9–10). Wanneer we de ster boven de stal bevestigen, plaatsen we hem waar Matteüs zegt dat hij stopte, boven het kind.

Wie waren de wijzen en waarom zijn het er drie?
Matteüs noemt hen “wijzen uit het oosten” (Matteüs 2:1). Hij noemt hen geen koningen, en hij zegt niet hoeveel het er waren. De kronen op onze figuren komen uit een psalm die de Kerk in haar liturgie op hen toepast: “De koningen van Tarsis en de eilanden zullen geschenken brengen; de koningen van Seba en Seba zullen schatting aanbieden. Ja, alle koningen zullen zich voor hem neerbuigen” (Psalm 72:10–11). Toch beschouwde geen van de Kerkvaders hen als koningen, en het verst dat Tertullianus wilde gaan was “bijna koningen”.
Sommige Vaders spraken over drie wijzen, zeer waarschijnlijk omdat er drie geschenken waren, en drie is het aantal dat onze sets bevatten. De schilders van de vroege Kerk kwamen nooit tot één aantal. Ze tonen er twee, drie, vier, zelfs acht, en in het Oosten geeft de traditie de voorkeur aan twaalf.
Een vroege lijst van hun namen staat in een kleine kroniek, de Excerpta Latina Barbari, waarschijnlijk geschreven in het Grieks rond het jaar 500 en later in het Latijn vertaald. Er staat dat “op 1 januari de Wijzen hem geschenken brachten en hem aanbaden. De namen van de Wijzen waren Bithisarea, Melichior en Gathaspa.” Melichior en Gathaspa liggen niet ver van namen die we kennen. Vanaf de zevende eeuw geven Latijnse schrijvers de drie, in enigszins variërende vormen, als Gaspar, Melchior en Balthasar, wat in het Engels vaak wordt gespeld als Caspar, Melchior en Balthazar. Syrische christenen kenden hen onder andere namen: Larvandad, Hormisdas en Gushnasaph.
De geschenken zijn van Matteüs zelf: “toen zij in het huis gekomen waren, zagen zij het kind met Maria, zijn moeder, en zij vielen neer en aanbaden hem; en toen zij hun schatten geopend hadden, boden zij hem geschenken aan: goud en wierook en mirre” (Matteüs 2:11). Irenaeus las rond het jaar 180 het goud als een geschenk voor een koning, de wierook voor God en de mirre voor iemand die zou sterven en begraven worden.
Lees dat vers nog eens en je zult merken dat Matteüs de wijzen niet bij de kribbe met de herders plaatst. Ze kwamen “in het huis”, en hij noemt daar Maria en niet Jozef. Een kerststal brengt de bezoekers van beide Evangeliën op één plek samen. Wanneer de wijzen kwamen, en hoe oud Jezus toen was, is de vraag van onze pagina over hoe oud Jezus was toen de wijzen kwamen.

Waar komen de kamelen vandaan?
Matteüs noemt ook geen kamelen. Ze komen uit de profetie die de Kerk leest tijdens de Mis van Driekoningen naast Matteüs’ verhaal over de wijzen, het hoofdstuk waarin Jesaja ziet dat de volkeren naar het licht van Jeruzalem komen: “de heidenen zullen tot uw licht komen, en koningen tot de glans van uw opgang” (Jesaja 60:3). Een paar verzen verder komen de kamelen: “Een menigte kamelen zal u bedekken, de dromedarissen van Midian en Efa; allen uit Seba zullen komen: zij zullen goud en wierook brengen; en zij zullen de lof des Heren verkondigen” (Jesaja 60:6). Christenen hoorden dat vers naast dat van Matteüs en zagen de kamelen in zijn verhaal, die goud en wierook naar het kind droegen.

Wanneer wordt het kindje Jezus in de kribbe gelegd?
Met Kerstmis: in de kerk na de Nachtmis, en thuis op kerstavond. Het Directorium over Volksvroomheid suggereert dat aan het einde van de Nachtmis de gelovigen kunnen worden uitgenodigd om de afbeelding van het Kindje Jezus te kussen, “die vervolgens in een kribbe wordt geplaatst die in de kerk of ergens in de buurt is opgesteld.” Voor thuis geeft het de avond van kerstavond, tussen het eerste avondgebed van Kerstmis en de Nachtmis, voor “de inhuldiging van de kribbe in de huizen van de gelovigen”, als “een gelegenheid voor familiegebed”. Het gebed dat het beschrijft bevat een lezing van het verslag van de geboorte door de heilige Lucas, kerstliederen en smeek- en lofgebeden, “vooral die van kinderen”.

Wanneer komen de wijzen aan?
In huizen die de gewoonte in ere houden, voegen de wijzen zich bij het tafereel naarmate Driekoningen nadert. “Naarmate het feest van Driekoningen nadert, plaatsen we de beelden van de Drie Koningen in de kerststal,” schrijft paus Franciscus. Het feest is op 6 januari, wat in 2027 op een woensdag valt. In de Verenigde Staten viert de Katholieke Kerk het op de zondag tussen 2 en 8 januari, wat in 2027 zondag 3 januari is.

Wanneer moet de kerststal worden opgeruimd?
In de Katholieke Kerk eindigt de kersttijd met het feest van de Doop van de Heer, meestal gevierd op de zondag na 6 januari, en in 2027 is dat zondag 10 januari. Als je de katholieke kalender volgt, is dat de natuurlijke dag om de figuren op te bergen, en dat is wat het Vaticaan doet. In het seizoen 2025–26 bleef de kerststal op het Sint-Pietersplein staan “tot het einde van de kersttijd, die samenvalt met het feest van de Doop van de Heer op zondag 11 januari 2026.”
Sommigen houden hun tafereel langer staan, en zij hebben de oude gewoonte aan hun kant. In 1908 beschreef de Catholic Encyclopedia een kribbe die elk jaar in katholieke kerken werd getoond “van kerstavond tot de dag van het octaaf van Driekoningen”, wat 13 januari is. Tot de hervorming van 1970 liep de katholieke kersttijd door tot Maria Lichtmis, 2 februari, de dag waarop de Kerk herdenkt dat Maria en Jozef het kind naar de Tempel brachten (Lucas 2:22–40), en veel katholieken in Duitsland halen de boom en de kribbe pas dan weg. Het Duitse protestantse kerkelijk jaar heeft zijn kerstcyclus sinds 2018–19 officieel ook op Maria Lichtmis beëindigd. Onze pagina over hoe lang de kersttijd duurt zet de berekeningen van de kerken naast elkaar.

Hoe zit het met de andere figuren in grote kerststallen?
Grote sets vullen de heuvels rond de stal met een heel dorp: de smid en de bakker, muzikanten, vrouwen die kruiken water dragen, spelende kinderen, bedelaars en armen, en soms “Herodes’ paleis op de achtergrond, gesloten en doof voor de blijde tijding.” Geen van deze mensen staat in de Evangeliën, en paus Franciscus verwelkomde hen allemaal. Voor hem laten ze zien “dat er in de nieuwe wereld die door Jezus is ingeluid, ruimte is voor alles wat werkelijk menselijk is en voor alle schepselen van God.” Hij vroeg ook niet om één juiste manier om het allemaal in te richten. “Het maakt niet uit hoe de kerststal is opgesteld: het kan altijd hetzelfde zijn of het kan van jaar tot jaar veranderen,” schreef hij. “Wat telt is dat het tot ons leven spreekt.”

Hoe beelden orthodoxe christenen de Geboorte van Christus uit?
De Orthodoxe Kerk vertelt dezelfde nacht in het icoon van de Geboorte, en het icoon toont wat een kribbeset zelden doet. Het kind, schrijft pater John Breck van de Orthodoxe Kerk in Amerika, “ligt niet in een kribbe, maar in een grot, een zwart gat uitgehouwen in het hart van de geschapen en gevallen wereld,” en “Hij is gebonden met het kleed van de doden, wat Zijn eigen begrafenis voorafschaduwt.” Op een vijftiende-eeuws icoon uit Novgorod kijkt Maria weg van het kind en staart met mededogen naar Jozef, “die gekweld wordt door twijfel over de oorsprong van haar kind.” Het icoon schildert de geboorte met de begrafenis al in het vooruitzicht.
In Greccio, zo vertelt Thomas van Celano ons, "ging iedereen vol vreugde naar huis." De herders gingen op dezelfde manier naar huis. Zij hadden Maria, Jozef en het kindje in een kribbe gevonden en zij "keerden terug, God verheerlijkend en prijzend om alles wat zij gehoord en gezien hadden, zoals het hun verteld was" (Lucas 2:20).

Gerelateerde artikelen
- Waarom werd Jezus in een kribbe geboren, en wat is een kribbe?
- Hoe oud was Jezus toen de wijzen kwamen?
- Wie waren de herders bij de geboorte?
- Wat was de ster van Bethlehem en wat betekent deze?
- Wat is Driekoningen en waarom vieren christenen dit?
- Waar staat het kerstverhaal in de Bijbel?

Een reactie plaatsen