Waarom viel Satan? Trots, door zijn eigen vrije keuze

Satan viel door trots. God schiep hem als een goede engel, en door zijn eigen keuze keerde hij zich tegen God. Paulus waarschuwt dat een mens die “verwaand is” kan vallen “in het oordeel van de duivel” (1 Timoteüs 3:6). De Schrift geeft geen datum. Hij was al gevallen voordat hij Eva verleidde.

Judas spreekt over engelen die “hun eigen oorsprong niet bewaarden, maar hun eigen woning verlieten” (Judas 6). Hij noemt Satan niet bij naam onder hen, maar zijn woorden bevatten de vorm van elke val: God had hen een plaats gegeven, en zij wilden daar niet blijven. Een paar verzen later, in dezelfde korte brief, richt Judas zich tot ons: “Bewaar uzelf in de liefde van God” (Judas 21). Die engelen bewaarden hun plaats niet. Ons wordt gevraagd de onze te bewaren, en dat hoeven we niet alleen te doen.

Het vers dat het vaakst wordt gelezen als de oorzaak, staat op een onverwachte plek: een brief over het kiezen van kerkleiders. Een opziener mag “geen nieuweling zijn, opdat hij niet verblind door trots in het oordeel van de duivel valt” (1 Timoteüs 3:6). Volgens de gebruikelijke lezing is dat het oordeel waar de duivel onder viel door zijn eigen trots, en Paulus waarschuwt dat een trots mens hetzelfde pad kan bewandelen. Sommigen lezen het in plaats daarvan als het oordeel dat de duivel over ons brengt, aangezien het volgende vers spreekt over “de strik van de duivel” (1 Timoteüs 3:7).

De eigen woorden van de verleider in Eden wijzen in dezelfde richting. Hij beloofde Eva: “u zult als goden zijn, kennend goed en kwaad” (Genesis 3:5). De Catechismus van de Katholieke Kerk ziet “een weerspiegeling van die opstand in de woorden van de verleider” (paragraaf 392): hij bood onze eerste ouders hetgeen aan waar hij zelf naar had gegrepen.

Veel christenen horen de val van Satan ook in twee profetieën gericht aan koningen. De koning van Babel in Jesaja zegt in zijn hart: “Ik zal opstijgen naar de hemel, ik zal mijn troon verheffen boven de sterren van God... Ik zal als de Allerhoogste zijn” (Jesaja 14:13–14). De koning van Tyrus in Ezechiël was “volkomen in uw wegen vanaf de dag dat u geschapen werd, totdat er onrecht in u gevonden werd”, en daarna: “Uw hart is hoogmoedig geworden door uw schoonheid, u hebt uw wijsheid verdorven vanwege uw glans” (Ezechiël 28:15, 17). Of deze gedichten over de duivel spreken naast de koningen is een oude vraag, en christenen beantwoorden die verschillend. Hoe ze zo gelezen werden, wordt verteld in Zijn Lucifer en Satan dezelfde? Hoe dan ook, de zonde die ze beschrijven heeft één vorm: een schepsel dat wilde staan waar alleen God staat.

De grote leraren van de Kerk noemden het op dezelfde manier. Augustinus, in De Stad van God, vroeg zich af waarom de gevallen engelen ellendig zijn en antwoordde dat “zij Hem hebben verlaten die in de hoogste mate is, en zich tot zichzelf hebben gekeerd.” Hij noemde die wending bij zijn naam: “En dit ondeugd, hoe wordt die anders genoemd dan trots?” Thomas van Aquino, acht eeuwen later, redeneerde dat “de eerste zonde van de engel geen andere kan zijn dan trots”, die hij definieerde als “zich niet onderwerpen aan een meerdere wanneer onderwerping verschuldigd is.” De engel wilde als God zijn, schreef Aquino, “uit eigen kracht, en niet uit Gods kracht.”

Was het trots of afgunst?

Beide, in de lange christelijke lezing, met trots als eerste. Het boek Wijsheid, dat de Katholieke Kerk tot de boeken van het Oude Testament rekent (Catechismus, paragraaf 120) en protestanten niet, zegt: “Maar door de afgunst van de duivel is de dood in de wereld gekomen” (Wijsheid 2:24, Douay-Rheims). De Catechismus echoot dit wanneer hij zegt dat de verleidelijke stem in Eden onze eerste ouders “uit afgunst in de dood deed vallen” (paragraaf 391). Aquino legt de volgorde uit. Eerst kwam trots, en “na de zonde van trots volgde het kwaad van afgunst in de zondigende engel, waardoor hij bedroefd was over het goede van de mens, en ook over de goddelijke voortreffelijkheid.” Hij misgunde God Zijn goedheid aan ons, en Gods eigen heerlijkheid.

John Milton gaf die afgunst een specifiek object in Paradise Lost (1667). In zijn vertelling was Satan “vervuld / Met afgunst tegen de Zoon van God”, op de dag dat de Vader de Zoon eerde en Hem tot Koning uitriep, en “kon niet verdragen / Door trots dat schouwspel.” Miltons scène is een dichterlijke uitvinding, en het houdt de twee zonden die de leraren noemen, trots en afgunst, bij elkaar.

Hij werd niet slecht geschapen. Toen God Zijn werk voltooide, “zag God al wat Hij gemaakt had, en zie, het was zeer goed” (Genesis 1:31). De kerken zijn het erover eens dat dit ook de engelen omvat die vielen. De Catechismus citeert het Vierde Lateraans Concilie van 1215: “De duivel en de andere demonen werden inderdaad door God van nature goed geschapen, maar zij zijn door hun eigen toedoen slecht geworden” (paragraaf 391). De Nederlandse Geloofsbelijdenis, een gereformeerd geschrift uit 1561, zegt dat sommige engelen “van de voortreffelijkheid waarin God hen schiep, in het eeuwige verderf zijn gevallen”, en verwerpt de dwaling van hen “die zeggen dat de duivels uit zichzelf zijn ontstaan, zijnde slecht van natuur.” Johannes van Damascus, de oosterse leraar uit de achtste eeuw, schreef dat de duivel “van zijn Schepper geen enkel spoor van kwaad in zichzelf ontving”, en “door zijn vrije keuze veranderde van wat in harmonie was naar wat in strijd was met zijn natuur.”

Dus wanneer Johannes schrijft dat “de duivel zondigt vanaf het begin” (1 Johannes 3:8), bedoelt hij niet dat de duivel zondigend werd geschapen. Augustinus beantwoordde die lezing direct: “als zonde natuurlijk is, is het helemaal geen zonde.” Jezus zegt dat de duivel “niet in de waarheid bleef” (Johannes 8:44), en die woorden, schreef Augustinus, betekenen “dat hij ooit in de waarheid was, maar er niet in bleef.”

Waarom zou een schepsel dat alles heeft, ervoor kiezen om het te verliezen? Zelfs Augustinus hield hier halt. Hij zocht naar wat de eerste kwade wil kwaad had kunnen maken, en concludeerde: “Wat was de efficiënte oorzaak van hun kwade wil? Die is er niet.” Zonde heeft geen goede reden. Dat is een deel van wat het zonde maakt, en een deel van waarom het nooit kan worden wegverklaard.

De Schrift zegt het niet. Het laat alleen zien dat hij al gevallen was vóór Genesis 3, toen hij als verleider naar Eva kwam. Sommige lezers zien de engelen al aanwezig bij de schepping, wanneer God aan Job vraagt: “Waar was jij toen ik de fundamenten van de aarde legde?… Toen de morgensterren samen zongen en alle zonen van God juichten van vreugde?” (Job 38:4, 7). Dat zou de val ergens tussen de eerste dagen en de tuin plaatsen, hoewel de tekst zelf dat niet zegt.

Leraren hebben er op verschillende manieren over nagedacht. Augustinus hield vol dat “de duivel zondigt vanaf het begin” betekent “vanaf het begin van zijn zonde, toen hij door zijn hoogmoed eenmaal was begonnen te zondigen”, en niet vanaf het begin van zijn bestaan. Thomas van Aquino woog twee meningen af en oordeelde dat het waarschijnlijker was “dat de duivel direct na het eerste moment van zijn schepping zondigde.”

De oorlog in de hemel roept zijn eigen vragen op over de timing. Johannes zag dat “Michael en zijn engelen vochten tegen de draak”, dat de draak “niet de overhand kreeg; en hun plaats werd niet meer gevonden in de hemel”, en dat “hij werd neergeworpen op de aarde, en zijn engelen werden met hem neergeworpen” (Openbaring 12:7–9). Het visioen dateert de oorlog niet. Jezus sprak over een uitwerping in zijn eigen uur: “Nu is het oordeel van deze wereld: nu zal de vorst van deze wereld worden uitgeworpen” (Johannes 12:31). En toen de zeventig verheugd terugkwamen, zei hij tegen hen: “Ik zag de satan als een bliksem uit de hemel vallen” (Lukas 10:18). Christenen passen deze passages op verschillende manieren in bij de eerste opstand. De Catechismus koppelt de uitwerping aan het Uur van Jezus: de overwinning op de vorst van deze wereld “werd eens en voor altijd behaald op het Uur waarop Jezus zich vrijwillig overgaf aan de dood om ons zijn leven te geven” (paragraaf 2853). Jehovah’s Getuigen plaatsen dit kort na 1914 (De Wachttoren, 15 mei 2009).

Ja. Openbaring zegt “zijn engelen werden met hem neergeworpen”, en Jezus spreekt over “het eeuwige vuur, dat bereid is voor de duivel en zijn engelen” (Mattheüs 25:41). Christenen noemen de engelen die Satan volgen demonen. De Schrift zegt niet hoeveel er waren; de bekende “één derde” en waar die vandaan komt, worden uitgelegd in hoeveel engelen er met Satan vielen.

Petrus en Judas spreken over andere gevallen engelen die al gevangen worden gehouden. God “spaarde de engelen die zondigden niet, maar wierp hen in de hel en leverde hen over aan de ketenen van de duisternis” (2 Petrus 2:4), en de engelen van Judas worden bewaard “in eeuwige ketenen onder de duisternis” (Judas 6). De Catechismus citeert het vers van Petrus voor de zonde van de engelen (paragraaf 392, noot 269). Omdat beide brieven deze engelen in ketenen leggen, en Petrus direct doorgaat naar Noach en de zondvloed (2 Petrus 2:5), verbinden sommige lezers hen in plaats daarvan met de “zonen van God” uit Genesis 6:2.

De kerken antwoorden nee, en ze zijn voorzichtig om te zeggen waarom. De schuld ligt niet bij Gods barmhartigheid. De Catechismus leert: “Het is het onherroepelijke karakter van hun keuze, en niet een tekort in de oneindige goddelijke barmhartigheid, dat de zonde van de engelen onvergeeflijk maakt” (paragraaf 393). Het citeert Johannes van Damascus: “Er is geen berouw voor de engelen na hun val, net zoals er geen berouw is voor mensen na de dood.” De Westminster Larger Catechism, de gereformeerde standaard uit 1647, zegt dat sommige engelen “opzettelijk en onherstelbaar” vielen. Thomas van Aquino gaf de reden: in tegenstelling tot een mens, heeft een engel “een onbuigzame vrije wil nadat hij eenmaal heeft gekozen.” Meer over die vraag staat in kan de satan zich bekeren?

De katholieke, orthodoxe en gereformeerde teksten die hier worden geciteerd, zijn het eens over de hoofdlijnen. De katholieke leer zegt dat “Satan aanvankelijk een goede engel was, door God gemaakt”, en dat de val “bestaat uit de vrije keuze van deze geschapen geesten, die God en zijn heerschappij radicaal en onherroepelijk verwierpen” (Catechismus, paragrafen 391–392). De Orthodoxe Kerk in Amerika noemt de duivel “een gevallen lichaamloze geest, een engel geschapen door God voor Zijn dienst en lof.” Gereformeerde protestanten belijden hetzelfde in de Nederlandse Geloofsbelijdenis en de Westminster Larger Catechism, hierboven geciteerd.

Ze verschillen van mening over details. Ze lezen de passages in Jesaja en Ezechiël op verschillende manieren, zoals de pagina over Lucifer en Satan laat zien, en ze dateren de uitwerping uit de hemel in Openbaring 12 anders. Over het belangrijkste punt staan de hier geciteerde kerken samen. Het kwaad kwam niet van God, en het is niet zo oud als God. Het begon toen een schepsel zich van Hem afkeerde.

Milton vertelt het bijna aan het begin van Paradise Lost, ongeveer vijfendertig regels verder. “Zijn hoogmoed / Had hem uit de Hemel geworpen, met al zijn schare / Van opstandige Engelen, door wier hulp, strevend / Om zichzelf in glorie boven zijn gelijken te stellen, / Vertrouwde hij de Allerhoogste te hebben geëvenaard.” Die regels liggen dicht bij Jesaja’s “Ik zal als de Allerhoogste zijn”, en het epos dat volgt verbeeldt veel wat de Schrift niet vertelt, inclusief Satans toespraken en zijn afgunst op de Zoon.

Pieter Bruegel de Oude schilderde De val van de opstandige engelen in 1562, en het hangt vandaag in de Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België in Brussel. Michael, in de woorden van het museum “zo dun als een lat in zijn gouden harnas”, slaat op de zevenkoppige draak van Openbaring 12, terwijl de rebellen naar beneden tuimelen uit een halo van licht. Bruegel schildert hen als monsters, “hybride, misvormde wezens” samengesteld uit schelpen, vissen, vlindervleugels en hagedisschubben.

Die hoogmoed is het oudste gevaar, en dat staan is een geschenk. “Hoogmoed komt voor de vernietiging, en een hoogmoedige geest voor de val” (Spreuken 16:18). Paulus trekt de waarschuwing voor ons: “Laat daarom wie denkt te staan, oppassen dat hij niet valt” (1 Korintiërs 10:12). De engel die viel had meer schoonheid en meer kracht dan ieder van ons ooit zal hebben, en hij verloor het door het als zijn eigen bezit te willen houden.

Toch zijn we niet aan onszelf overgelaten om te blijven staan. Judas vraagt ons om onszelf in de liefde van God te bewaren, “terwijl u uzelf opbouwt in uw allerheiligst geloof en bidt in de Heilige Geest” (Judas 20). De engelen verlieten hun eigen woonplaats. Onze woonplaats is die liefde, en degene die ons daar bewaart, laat niet los. De brief die vertelde over de engelen die vielen, eindigt met een zegen voor ons: “Hem nu die in staat is u voor struikelen te behoeden en u onberispelijk te doen verschijnen voor het oog van zijn heerlijkheid in grote vreugde” (Judas 24).

---

• Wat Lucas 10:18 betekent: Satan die als een bliksem valt
• Wat was Lucifers taak in de hemel voordat hij viel?
• Hebben engelen een vrije wil?
• Hoe ziet Satan eruit?
• Duivel versus demon: wat is het verschil?
• Waarom was Satan in de Hof van Eden?