Wat is barmhartigheid in de Bijbel? Gods mededogen, in het Hebreeuws en Grieks

In de Bijbel is barmhartigheid Gods mededogen jegens mensen in hun zonde en hun ellende. Hij bespaart ons de straf die we verdienen en helpt ons wanneer we onszelf niet kunnen helpen. De drie belangrijkste woorden in het Oude Testament hiervoor zijn chesed, Zijn trouwe liefde; rachamim, een tederheid genoemd naar de baarmoeder; en chanan, een neerbuigende goedheid.

God Zelf plaatst barmhartigheid aan het begin van Zijn eigen naam. Israël heeft net het gouden kalf gemaakt en Mozes is met nieuwe stenen tafelen de berg weer opgegaan. Toen “ging de HEERE aan zijn voorbij en riep: HEERE, HEERE, God, barmhartig en genadig, geduldig en rijk aan goedertierenheid en trouw, Die goedertierenheid bewaart voor duizenden, Die ongerechtigheid, overtreding en zonde vergeeft” (Exodus 34:6–7). Het woord voor “barmhartig” is daar rachum, van dezelfde wortel als rachamim. Dit is de naam die God Zichzelf geeft tegenover mensen die Hem net hebben verraden. Barmhartigheid hoort bij Zijn naam.

Eén vers brengt alle drie de woorden samen. Na zijn zonde met Batseba bidt David: “Wees mij genadig, o God, overeenkomstig Uw goedertierenheid; delg mijn overtredingen uit overeenkomstig de grootheid van Uw barmhartigheid” (Psalm 51:3). “Wees genadig” is chanan, “goedertierenheid” is chesed, en “barmhartigheid” is rachamim. Een man die zwaar gezondigd heeft, grijpt naar elk woord dat hij heeft.

woord	Wat het betekent	Waar dit te lezen
chesed (Hebreeuws)	trouwe, loyale liefde; goedheid die haar beloften houdt	Psalm 136:1; Lamentations 3:22
racham, rachamim (Hebreeuws)	teder mededogen; van dezelfde wortel als het woord voor baarmoeder	Jesaja 49:15
chanan (Hebreeuws)	zich in goedheid neerbuigen, gunst tonen	Psalm 51:1
eleos, eleeō (Grieks)	barmhartigheid, medelijden; barmhartig zijn	Mattheüs 5:7
splanchnizomai (Grieks)	met ontferming bewogen zijn, letterlijk in de ingewanden	Lucas 15:20

De Statenvertaling vertaalt chesed als “goedertierenheid”, “gunst” en “barmhartigheid”, en de lexicons voegen daar “standvastige liefde”, “loyaliteit” en “trouw” aan toe. Brown, Driver en Briggs tellen het 247 keer in de Hebreeuwse Bijbel. Het is liefde die blijft wanneer ze alle reden heeft om te vertrekken. Psalm 136 zingt het zesentwintig keer, één regel voor elk vers: “Loof de HEERE, want Hij is goed, want Zijn goedertierenheid is voor eeuwig.”

Rachamim is nog zachter. Het woordenboek van Strong definieert het zelfstandig naamwoord als “mededogen” en, bij uitbreiding, “de baarmoeder (als het koesteren van de foetus)”. Wanneer God wil dat Israël weet hoe Hij zich voelt, stelt Hij de vraag van een moeder: “Kan een vrouw haar zuigeling vergeten, dat zij zich niet ontfermt over de zoon van haar schoot? Zelfs al zouden zij die vergeten, ík zal u niet vergeten” (Jesaja 49:15). Het derde woord, chanan, geeft Strong weer als “zich buigen of neerbuigen in goedheid naar een mindere”. Het is het neerbuigen van iemand die groot is naar iemand die klein is.

Het Griekse Nieuwe Testament gebruikt het woord eleos, wat zowel barmhartigheid als medelijden betekent; eleeō, “heb medelijden”, is de roep van een blinde bedelaar bij Jericho: “Jezus, Zoon van David, heb medelijden met mij” (Lucas 18:38). En wanneer de evangeliën zeggen dat Jezus “met ontferming bewogen” was, gebruiken ze splanchnizomai, een werkwoord dat volgens Strong’s betekent “dat de ingewanden doen verlangen”. Barmhartigheid wordt in de Schrift in het lichaam gevoeld voordat het in woorden wordt uitgedrukt.

Velen van ons bidden in het Spaans, Portugees, Italiaans of Latijn, waar barmhartigheid misericordia is. Thomas van Aquino legde dit woord in de dertiende eeuw uit: barmhartigheid “ontleent zijn naam ‘misericordia’ aan het feit dat het iemands meelevende hart [miserum cor] voor het ongeluk van een ander aanduidt.” Gebruikmakend van Augustinus noemde hij het “oprecht medeleven met de nood van een ander, wat ons ertoe aanzet hem te helpen als we kunnen.” Het Latijn en het Hebreeuws komen op hetzelfde punt uit: beide schetsen een hart dat pijn voelt bij de ellende van een ander en handen die in beweging komen om te helpen.

Het toont een God die er steeds voor kiest. “De HEER is barmhartig en genadig, geduldig en rijk aan goedertierenheid,” zingt David. “Hij handelt niet met ons naar onze zonden; Hij vergeldt ons niet naar onze ongerechtigheden. Want zo hoog als de hemel is boven de aarde, zo groot is Zijn barmhartigheid voor wie Hem vrezen” (Psalm 103:8, 10–11). Daarna volgt een beeld dat elke ouder kent: “Zoals een vader zich ontfermt over zijn kinderen, zo ontfermt de HEER zich over wie Hem vrezen” (Psalm 103:13).

De profeten verwonderen zich erover. “Wie is een God als U, die ongerechtigheid vergeeft,” vraagt Micha; “Hij houdt Zijn toorn niet voor eeuwig vast, omdat Hij behagen schept in barmhartigheid” (Micha 7:18). Vergeven is wat Hij het liefste doet. En via Hosea vertelt Hij Zijn volk wat Hij daarvoor terug wil: “Want Ik verlang barmhartigheid en geen offer, en de kennis van God meer dan brandoffers” (Hosea 6:6).

Hij maakte het zichtbaar. “Toen Hij de menigten zag, was Hij met ontferming bewogen over hen, omdat zij vermoeid en verstrooid waren, als schapen die geen herder hebben” (Mattheüs 9:36). Hij at met tollenaars, en toen de Farizeeën bezwaar maakten, verwees Hij hen terug naar Hosea: “Ga heen en leer wat het betekent: Ik wil barmhartigheid en geen offer; want Ik ben niet gekomen om rechtvaardigen te roepen, maar zondaars tot bekering” (Mattheüs 9:13).

Zijn gelijkenissen dragen dezelfde hartslag. De verloren zoon komt thuis terwijl hij zijn verontschuldiging oefent: “Maar toen hij nog ver weg was, zag zijn vader hem en was met ontferming bewogen, en hij rende naar hem toe, viel hem om de hals en kuste hem” (Lucas 15:20). De vader wacht niet op de toespraak. Paus Franciscus begon zijn brief uit 2015 waarin hij een Jubeljaar van Barmhartigheid aankondigde met een zin die dit alles samenvat: “Jezus Christus is het gelaat van de barmhartigheid van de Vader.” Paulus zegt hetzelfde over het hele reddende werk van God: “Maar God, die rijk is in barmhartigheid, heeft ons door Zijn grote liefde waarmee Hij ons liefhad, ook toen wij dood waren door de zonden, levend gemaakt met Christus” (Efeziërs 2:4–5).

De vraag is oud en staat in precies dat vers waarin God Zichzelf benoemt. Hij bewaart “barmhartigheid voor duizenden” en Hij “zal de schuldige zeker niet ongestraft laten” (Exodus 34:7). De Heidelbergse Catechismus, een gereformeerde catechismus uit 1563, verwoordt het helder: “God is zeker barmhartig, maar ook rechtvaardig.” Barmhartigheid doet nooit alsof zonde er niet toe doet.

Beide komen samen aan het kruis. Paulus zegt dat God Christus heeft aangewezen “opdat Hij rechtvaardig zou zijn en rechtvaardigend degene die uit het geloof in Jezus is” (Romeinen 3:26). De zonde wordt geoordeeld en de zondaar wordt gespaard. Een psalm zag het van verre: “Goedertierenheid en waarheid zullen elkaar ontmoeten; gerechtigheid en vrede zullen elkaar kussen” (Psalm 85:10). Daarom kan Paulus schrijven dat God ons heeft gered “niet op grond van de werken der rechtvaardigheid die wij gedaan hebben, maar naar Zijn barmhartigheid” (Titus 3:5).

Ze liggen dicht bij elkaar en de Schrift plaatst ze vaak naast elkaar: “Laten wij dan met vrijmoedigheid naderen tot de troon van de genade, opdat wij barmhartigheid verkrijgen en genade vinden om geholpen te worden op het juiste moment” (Hebreeën 4:16). Barmhartigheid kijkt naar onze nood, de ellende en schuld waarin we verkeren; Aquino leerde dat de nood van een ander is wat haar beweegt. Genade kijkt naar Gods vrije gunst, de goedheid die Hij geeft die niemand kon verdienen. Dus het verschil tussen barmhartigheid en genade is een verschil in invalshoek: barmhartigheid ontmoet onze ellende, genade ontmoet onze onwaardigheid, en God geeft ze samen als één geschenk.

Jezus maakt het eenvoudig om te zeggen en moeilijk om te doen: “Wees dan barmhartig, zoals ook uw Vader barmhartig is” (Lucas 6:36). Hij zegende de mensen die zo leven: “Zalig zijn de barmhartigen, want zij zullen barmhartigheid verkrijgen” (Mattheüs 5:7), een van de acht zaligsprekingen van de Bergrede. Toen een wetgeleerde vroeg wie zijn naaste was, vertelde Jezus over een Samaritaan die een afgeranselde vreemdeling op de weg vond en “met ontferming bewogen was”, zijn wonden verbond en voor zijn verzorging betaalde. “Degene die barmhartigheid aan hem bewezen heeft,” antwoordde de wetgeleerde. “Toen zei Jezus tegen hem: Ga heen en doe evenzo” (Lucas 10:33–37).

Ontvangen barmhartigheid en onthouden barmhartigheid kunnen niet in hetzelfde hart wonen. In de gelijkenis van de onbarmhartige schuldeiser vraagt de koning die een enorme schuld kwijtschold aan de man die een kleine schuld niet wilde kwijtschelden: “Had u ook niet met uw mededienstknecht medelijden moeten hebben, zoals ik ook met u medelijden had?” (Mattheüs 18:33). Jakobus zegt het kort: “Want het oordeel zal onbarmhartig zijn over degene die geen barmhartigheid bewezen heeft; en de barmhartigheid triomfeert over het oordeel” (Jakobus 2:13).

De Katholieke Kerk benoemt al lang de vorm die dit aanneemt. Haar Catechismus somt de geestelijke werken van barmhartigheid op: “Onderwijzen, adviseren, troosten, bemoedigen,” samen met “vergeven en onrecht geduldig verdragen,” en de lichamelijke werken: “de hongerigen voeden, de daklozen onderdak bieden, de naakten kleden, de zieken en gevangenen bezoeken en de doden begraven.” Het grootste deel van die tweede lijst komt rechtstreeks uit Jezus’ woorden over het laatste oordeel: “Ik had honger en u gaf Mij te eten: Ik had dorst en u gaf Mij te drinken: Ik was een vreemdeling en u nam Mij op: Naakt en u kleedde Mij: Ik was ziek en u bezocht Mij: Ik was in de gevangenis en u kwam naar Mij toe” (Mattheüs 25:35–36). Micha vatte het geheel samen in één regel: “recht doen, barmhartigheid liefhebben en ootmoedig wandelen met uw God” (Micha 6:8).

Met de oudste en kortste gebeden die we hebben. Tijdens de Mis zingen de mensen het Kyrie eleison, Grieks voor “Heer, ontferm U”, met hetzelfde werkwoord dat de blinde man gebruikte, en het Romeins Missaal noemt het “een gezang waarmee de gelovigen de Heer toejuichen en Zijn barmhartigheid afsmeken.” In het Oosten gaven de geestelijke schrijvers van de Sinaï, Syrië en de Athosberg het Jezusgebed door: “Heer Jezus Christus, Zoon van God, ontferm U over ons zondaars,” dat, zo zegt de Catechismus, de hymne aan Christus in Filippenzen 2 verbindt “met de roep van de tollenaar en de blinden die om licht smeken.” Het gebed van de tollenaar zelf was nog korter. Hij stond op afstand, sloeg zich op de borst en zei: “God, wees mij zondaar genadig,” en Jezus vertelt ons dat hij “naar huis ging, gerechtvaardigd” (Lucas 18:13–14).

We kunnen er vanavond om bidden en wakker worden om te zien dat het verhoord is. “Het is de goedertierenheid van de HEER dat wij niet omgekomen zijn, want Zijn barmhartigheden houden niet op. Zij zijn elke morgen nieuw: groot is Uw trouw” (Klaagliederen 3:22–23).

---

• 24 Beste Bijbelverzen over Gods genade
• 21 Bijbelverzen over genade, van Gods genade tot barmhartig zijn
• 21 Bijbelverzen over mededogen
• Wat is Gods genade?
• 12 Gebeden voor Barmhartigheid