Wie was Ruth in de Bijbel? De Moabitische weduwe die Davids overgrootmoeder werd

Ruth was een weduwe uit Moab die haar schoonmoeder niet wilde verlaten, en zij werd de overgrootmoeder van koning David. Ze ging met Naomi naar Bethlehem, raapte aren op het veld van Naomi's familielid Boaz en trouwde met hem; hun zoon Obed was de grootvader van David. Haar verhaal vormt het boek Ruth, vier hoofdstukken die zich afspelen “in de dagen dat de richters regeerden”.

Christenen kennen haar als een van de weinige vrouwen die worden genoemd in de geslachtsregister van Jezus in Mattheüs, en Joden lezen haar boek elk jaar tijdens het feest van Sjavoeot. De Hebreeuwse lexicons verklaren haar naam als “vriend” of “vriendschap”, en een vriend was ze zeker. Toen Naomi uit Moab terugkeerde en zei: “Ik ben vol heengegaan, maar de HEERE heeft mij ledig doen wederkeren,” liep er naast haar een buitenlandse schoondochter die geen enkele reden had om mee te komen. Het boek vertelt hoe die lege vrouw weer werd gevuld, en het grootste deel van die vervulling komt door de trouw van mensen zoals Ruth.

Het boek volgt één familie door vier hoofdstukken, elk gesitueerd op een andere plek.

Hoofdstuk	waar	Wat gebeurt er
1	Moab, daarna de weg naar Bethlehem	Een hongersnood, drie sterfgevallen en Ruths gelofte om bij Naomi te blijven
2	Het gersteveld van Boaz	Ruth raapt aren; Boaz beschermt en voedt haar
3	De dorsvloer in de nacht	Ruth vraagt Boaz, haar familielid, om met haar te trouwen
4	De stadspoort	Boaz lost het land van de familie en trouwt met Ruth; Obed wordt geboren

Hongersnood, drie sterfgevallen en een gelofte (Ruth 1)

Een hongersnood dreef Elimelech, een man uit Bethlehem, naar Moab met zijn vrouw Naomi en hun zonen Machlon en Chiljon. Daar stierf Elimelech en zijn zonen trouwden met Moabitische vrouwen, Orpa en Ruth, “en zij woonden daar ongeveer tien jaar.” Daarna stierven ook beide zonen en Naomi “bleef over van haar twee zonen en haar man.”

Toen ze hoorde dat “de HEERE naar Zijn volk omgezien had door hun brood te geven”, vertrok Naomi naar huis en beide jonge weduwen gingen met haar mee. Onderweg drong ze er bij hen op aan om terug te keren: “Gaat heen, keert weder, een ieder naar het huis van haar moeder: de HEERE doe barmhartigheid met u, gelijk gij met de doden en met mij gedaan hebt.” Ze had geen zonen meer voor hen om mee te trouwen, vertelde ze hen. Orpa kuste haar en ging terug, maar “Ruth kleefde aan haar,” en toen Naomi haar nogmaals drong, antwoordde Ruth:

Dring er bij mij niet op aan u te verlaten en terug te gaan, weg van u. Want waar u heen gaat, zal ik gaan, en waar u overnacht, zal ik overnachten. Uw volk is mijn volk en uw God mijn God. Waar u sterft, zal ik sterven en daar zal ik begraven worden. De HEERE doe mij zo en nog meer, als enkel de dood scheiding zal maken tussen mij en u.

Ruth 1:16–17 (NBG51)

Dit zijn de beroemdste woorden uit het boek, en het is de belofte van een schoondochter aan haar schoonmoeder. Daarin geeft Ruth haar land en haar volk op, neemt ze Naomi’s God als de hare aan, kiest ze haar graf en bezegelt ze alles met een eed in de naam van de HEERE, de God van Israël.

De twee vrouwen kwamen in Bethlehem aan “bij het begin van de gersteoogst.” De stad kende Naomi, en ze zei tegen hen: “Noemt mij niet Naomi, noemt mij Mara: want de Almachtige heeft mij zeer bitterheid aangedaan.” “Ik ben vol heengegaan,” zei ze, “en de HEERE heeft mij ledig doen wederkeren.”

Aren lezen op het veld van Boaz (Ruth 2)

De wet van Mozes liet een deel van elke oogst over voor de armen. De maaiers mochten de hoeken van een veld niet kaalplukken (Leviticus 19:9) of teruggaan voor een vergeten schoof: “het zal zijn voor de vreemdeling, voor de wees en voor de weduwe” (Deuteronomium 24:19). Ruth was zowel een vreemdeling als een weduwe, dus ging ze achter de maaiers aan om aren te lezen. “Het trof haar dat zij terechtkwam op een deel van het veld dat toebehoorde aan Boaz, die uit het geslacht van Elimelech was,” zegt het boek.

Boaz, “een vermogend man”, merkte haar op en vroeg wie ze was. Hij zei haar in zijn veld te blijven en beval zijn jonge mannen haar niet aan te raken, en ze vroeg hem waarom: “Waarom heb ik genade gevonden in uw ogen, dat u mij opmerkt, terwijl ik een vreemdeling ben?” Hij had gehoord, zei hij, hoe ze “haar vader en haar moeder en het land van haar geboorte” had verlaten voor een volk dat ze niet kende, en hij zegende haar in de naam van “de HEERE, de God van Israël, onder wiens vleugels gij gekomen zijt om te schuilen.”

Tijdens de maaltijd gaf hij haar te eten en hij zei tegen de maaiers dat ze opzettelijk handjesvol voor haar moesten laten vallen zodat ze die kon oprapen. Toen Naomi de naam Boaz hoorde, zei ze: "Gezegend zij hij door de HEERE, Die Zijn goedertierenheid niet onthouden heeft aan de levenden en aan de doden", en zei tegen Ruth: "Die man is familie van ons, hij is een van onze losser." Ruth las aren op zijn velden "tot het einde van de gersteoogst en de tarweoogst".

De dorsvloer (Ruth 3)

Toen de oogst voorbij was, ging Naomi op zoek naar een echtgenoot en een thuis voor Ruth. Boaz zou die nacht gerst wannen op de dorsvloer, zei ze, en Ruth moest zich wassen, zalven, wachten tot hij gegeten had en was gaan liggen, en dan “zijn voeten ontbloten en bij hem gaan liggen.” Ruth deed het allemaal. Om middernacht werd hij wakker, angstig, en vond een vrouw aan zijn voeten, en ze vertelde hem wie ze was: “Ik ben Ruth, uw dienstmaagd: spreid daarom uw vleugel over uw dienstmaagd; want u bent een losser.”

Met die woorden vroeg ze hem om met haar te trouwen. Het Hebreeuwse woord voor “vleugel” is kanaph, wat ook een vleugel betekent, en het is hetzelfde woord dat Boaz in het veld had gebruikt toen hij haar zegende omdat ze onder Gods vleugels was komen schuilen (Ruth 2:12). Ezechiël gebruikt hetzelfde beeld voor de HEERE die Jeruzalem als de zijne aanneemt: “Ik spreidde mijn vleugel over u … en u werd de mijne” (Ezechiël 16:8).

Boaz zegende haar voor haar "goedertierenheid" door niet achter jonge mannen aan te gaan, "arm of rijk", en beloofde alles te doen wat ze vroeg, "want heel de poort van mijn volk weet dat u een deugdzame vrouw bent." Maar een andere losser stond dichterbij dan hij en had het eerste recht. Boaz zwoer dat als die man niet zou handelen, hij het zou doen, en hij stuurde haar voor dageraad naar huis met zes maten gerst: "Ga niet met lege handen naar uw schoonmoeder." Naomi zei haar te wachten, "want de man zal niet rusten voordat hij de zaak vandaag heeft afgehandeld."

Bij de stadspoort (Ruth 4)

's Morgens ging Boaz bij de poort zitten. Toen de naaste losser voorbijkwam, riep Boaz hem erbij, verzamelde tien van de oudsten van de stad en legde hem de zaak voor: Naomi verkocht het land dat van Elimelech was geweest, en de losser had het eerste recht om het te lossen. De man zei dat hij dat zou doen. Toen vertelde Boaz hem de rest: "Op de dag dat u het veld uit de hand van Naomi koopt, moet u het ook kopen van Ruth, de Moabitische, de vrouw van de overledene, om de naam van de overledene op zijn erfdeel te doen voortbestaan."

Daarop trok de losser zich terug: “Ik kan het voor mijzelf niet lossen, anders zou ik mijn eigen erfdeel schaden.” Hij trok zijn schoen uit, zoals de gewoonte was, en het boek stopt om die gewoonte aan zijn lezers uit te leggen als “de wijze van vroeger in Israël met betrekking tot het lossen en het veranderen.” Boaz riep de oudsten en al het volk op om te getuigen dat hij alles had gekocht wat van Elimelech was, en dat hij “Ruth de Moabitische, de vrouw van Machlon” als zijn vrouw had genomen. Het volk zegende het huwelijk: moge de HEERE haar maken “als Rachel en als Lea, die beiden het huis van Israël hebben gebouwd”.

Toen Ruth een zoon baarde, vertelden de vrouwen van Bethlehem aan Naomi dat het kind “een hersteller van uw leven en een verzorger van uw ouderdom zou zijn: want uw schoondochter, die u liefheeft, die u meer waard is dan zeven zonen, heeft hem gebaard.” Naomi “nam het kind, legde het in haar schoot en werd zijn voedster.” De buren noemden hem Obed, en het boek sluit af met de lijn die loopt van Perez via Boaz en Obed naar Isaï en David.

Haar naam betekent waarschijnlijk “vriend” of “vriendschap”. In het Hebreeuws is het Rut, en de standaard lexicons beschouwen het als een vorm van re’ut, vriendschap. De concordantie van Strong geeft de betekenis als “vriend” en markeert de afleiding als “waarschijnlijk”; het Brown-Driver-Briggs lexicon geeft het zonder die nuance, en verklaart de naam als staande voor re’ut, “d.w.z. vriendschap”. Het boek zelf legt haar naam nooit uit.

De Talmoed verklaart de naam op een andere manier. Het vraagt: “Wat is de betekenis van de naam Ruth?”, en Rabbi Yoḥanan antwoordt dat ze het voorrecht had dat David van haar afstamde, de David “die de Heilige, Gezegend zij Hij, overlaadde met liederen en lofprijzingen” (Berachot 7b, in de Koren-vertaling). Het Hebreeuwse werkwoord voor “overladen”, riva, klinkt als Rut, dus Rabbi Yoḥanan speelde met de klank van haar naam en las deze in het licht van haar achterkleinzoon.

Ons Nederlandse woord “ruth” (medelijden) is een heel ander woord. Het betekent “medelijden of compassie”, komt uit het Middelengels en het werkwoord rue, en geeft ons “ruthless” (meedogenloos).

Een losser was de verwant die in actie kwam wanneer een familie op het punt stond haar land of haar naam te verliezen. Het Hebreeuwse woord is go'el, van een werkwoord dat het Brown-Driver-Briggs lexicon definieert als "lossen, als bloedverwant optreden". Strong's concordantie vat de plicht samen: "de naaste bloedverwant zijn (en als zodanig het eigendom van een familielid terugkopen, zijn weduwe trouwen, enz.)". In Ruth vertaalt de King James Version het als "kinsman" (verwant).

Achter Ruth 4 staan twee wetten van Mozes. De ene gaat over land: “Wanneer uw broeder arm wordt en een deel van zijn bezit verkoopt, en een van zijn verwanten komt om het te lossen, dan zal hij lossen wat zijn broeder verkocht heeft” (Leviticus 25:25). De andere gaat over een man die zonder kinderen sterft: zijn broeder moest met de weduwe trouwen, “en het zal zijn dat de eerstgeborene die zij baart, de naam van zijn overleden broeder zal voortzetten, opdat zijn naam niet uitgewist wordt uit Israël” (Deuteronomium 25:6). Boaz brengt de twee wetten samen wanneer hij het veld van Elimelech koopt en met de weduwe van Machlon trouwt, zodat het land bij een zoon blijft die de naam van de overledene draagt.

Haar zaak komt echter niet precies overeen met de wet in Deuteronomium. De wet noemt de broer, en Boaz was een verwant in plaats van een zwager, want Naomi had al gezegd dat ze geen zonen meer had om te geven.

Ruth was een Moabitische, en het boek herinnert ons er steeds weer aan: ze wordt vijf keer “Ruth de Moabitische” genoemd en ze spreekt over zichzelf als “een vreemdeling”. De wet van Mozes sloot haar volk buiten: “Een Ammoniet of Moabiet zal niet in de gemeente van de HEERE komen; zelfs tot in hun tiende geslacht zullen zij tot in eeuwigheid niet in de gemeente van de HEERE komen” (Deuteronomium 23:3).

De Joodse wet leest dat vers echter als een regel over mannen. De Misjna, het studieboek van de rabbijnen dat aan het einde van de tweede eeuw werd geredigeerd, stelt dat Ammonitische en Moabitische mannen die zich bekeren nooit met een Israëliet mogen trouwen, en voegt eraan toe dat de vrouwen “onmiddellijk zijn toegestaan” (Jevamot 8:3). In de woorden van haar gelofte had Ruth zich al aangesloten bij Naomi’s volk en Naomi’s God, en My Jewish Learning beschrijft haar als de Moabitische vrouw die Naomi “het Joodse volk in” volgde.

Ze is daar omdat ze de overgrootmoeder was van Koning David, en Mattheüs volgt Jezus' familie via David. Hij noemt haar in één regel: "En Salmon verwekte Boaz bij Rachab; en Boaz verwekte Obed bij Ruth; en Obed verwekte Isaï" (Mattheüs 1:5). Mattheüs' lijn van Perez naar David volgt de lijst aan het einde van Ruth naam voor naam, in de spelling van het Nieuwe Testament van de King James Version: Booz voor Boaz, Phares voor Perez, Esrom voor Hezron en Naasson voor Nachson.

Naast Maria bevat Mattheüs' lijst slechts vier vrouwen: Thamar en Rachab (Tamar en Rachab in het Oude Testament), Ruth en Bathseba, die Mattheüs alleen "de vrouw van Uria" noemt. Lucas' geslachtsregister loopt via dezelfde mannen, "de zoon van Obed, die de zoon was van Boaz", maar noemt geen vrouwen; het staat uiteengezet in de genealogie van Noach tot Jezus in Lucas 3.

Johannes Chrysostomus, prekend over het eerste hoofdstuk van Mattheüs, vroeg waarom deze vrouwen überhaupt verschijnen. Mattheüs, zei hij, "heeft ook Ruth en Rachab genoemd, de een een vreemdeling, de ander een hoer, opdat u leert dat Hij kwam om al onze kwalen weg te nemen." Hij las Ruths huwelijk als een beeld van Christus en de Kerk: "Boaz, toen hij haar zag, verachtte haar armoede niet en verafschuwde haar geringe afkomst niet, zoals Christus, de Kerk ontvangen hebbend, die zowel een vreemdeling was als in grote armoede verkeerde, haar aannam om deelgenoot te zijn van de grote zegeningen."

Sjavoeot is het Wekenfeest, dat volgens de wet verbonden is aan de graanoogst: “gij zult het Wekenfeest vieren, van de eerstelingen van de tarweoogst” (Exodus 34:22). Het verhaal van Ruth beslaat dezelfde weken, van het begin van de gersteoogst tot het einde van de tarweoogst. Sjavoeot is ook de feestdag die “de viering van de gave van de Thora op de berg Sinaï” markeert.

Rabbi Ronald H. Isaacs, schrijvend voor My Jewish Learning, merkt op dat het boek in traditionele settings op de tweede dag van het feest wordt gelezen, en hij geeft daarvoor drie verklaringen. De meest geciteerde is dat Ruth rond de tijd van Sjavoeot naar Israël kwam, en “haar aanvaarding van het Joodse geloof analoog was aan de aanvaarding van Gods Thora door het Joodse volk.” De tweede is dat het boek eindigt met de geslachtsregister van David, en “er is een legende dat David op Sjavoeot stierf.” De derde is de oogst zelf.

Ruth Rabba, een rabbijns commentaar op het boek, legt het antwoord van Rabbi Ze’eira vast. Het boek, merkte hij op, bevat geen wetten over reinheid of onreinheid, over wat verboden of toegestaan is. “Waarom werd het geschreven? Het is om u de omvang van de goede beloning te leren voor degenen die vriendelijkheid bewijzen” (Ruth Rabba 2:14). Het Hebreeuwse woord is chesed, en het commentaar leest het in Naomi’s gebed onderweg dat de HEERE “vriendelijk zou handelen” met haar schoondochters. In de King James Version komt “kindness” (vriendelijkheid) terug wanneer Boaz Ruth prijst op de dorsvloer (Ruth 3:10).

Slechts twee keer in het hele verhaal zegt de verteller dat de HEERE iets deed: Naomi hoort dat Hij Zijn volk brood heeft gegeven, en nadat Ruth met Boaz is getrouwd, “gaf de HEERE haar bevruchting”. Alles daartussen gebeurt stilletjes, door de keuzes van mensen en door wat het boek Ruths “toeval” noemt, haar geluk, bij het vinden van het veld van Boaz. Al die tijd zegenen de personages elkaar bijna bij elke gelegenheid in Gods naam. En Naomi, die zei dat de HEERE haar leeg naar huis had laten terugkeren, eindigt het boek met een kleinzoon in haar armen.

---

• Feiten over Naomi, de schoonmoeder van Ruth
• Staat jouw naam in de Bijbel? Een gids van 231 namen
• Bijbelverzen over loyaliteit in relaties
• Bijbelverzen over het verwelkomen van vreemdelingen
• Bijbelverzen over weduwen