Wat is het uitspansel in de Bijbel? De hemel die God hemel noemde

Wanneer de King James Bijbel spreekt over het firmament, bedoelt het de lucht, het uitspansel dat God op de tweede dag van de schepping maakte, toen Hij “de wateren die onder het uitspansel waren, scheidde van de wateren die boven het uitspansel waren.” Daarna geeft de Schrift ons een naam: “God noemde het uitspansel Hemel” (Genesis 1:7–8).

Het firmament is dus echt: het is de lucht boven ons hoofd, waar de vogels vliegen en waar God de zon, de maan en de sterren heeft geplaatst. De Schrift vraagt ons niet om te geloven in een massieve koepel over een platte aarde, en geen van de historische kerken onderwijst dit, hoewel christenen het oude woord op meer dan één manier hebben gelezen.

We hebben het firmament getekend op de zes manieren waarop het is afgebeeld: de volgorde van Genesis, een solide gewelf, de wolkenhemel, een schilderij uit 1445, de middeleeuwse sterrensfeer en de gehele ruimte. Bij elk beeld staat wie het ondersteunt, in hun eigen woorden.

Wat we ook van het woord vinden, de Bijbel is duidelijk over waar het firmament voor dient. “De hemelen vertellen Gods eer, en het uitspansel verkondigt het werk van Zijn handen,” zingt de psalmist (Psalm 19:1). Lang voordat iemand de lucht bestudeerde, getuigde deze van God, en hoewel het geen woorden heeft, “is er geen spraak en zijn er geen woorden, waarbij hun stem niet wordt gehoord” (Psalm 19:3). Wat onze taal of onze eeuw ook is, we kijken omhoog en krijgen te horen wie ons heeft gemaakt.

Het Hebreeuwse woord is raqia (uitgesproken als rah-KEE-ah), en het komt van het werkwoord raqa, wat betekent slaan of hameren, uitspreiden of uitrekken. Dat is het werkwoord dat wordt gebruikt wanneer de ambachtslieden die de tabernakel maakten “het goud tot dunne platen sloegen” (Exodus 39:3), en het wordt ook gebruikt voor God, die “de aarde uitbreidde boven de wateren” (Psalm 136:6). Het zelfstandig naamwoord verbeeldt dus iets dat wijd is uitgespreid, zoals een smid metaal dun uitspreidt onder de hamer.

De standaardlexicons geven beide kanten van dat beeld. Strong’s Concordance definieert raqia als “een uitspansel, d.w.z. het firmament of (blijkbaar) de zichtbare boog van de lucht.” Het Brown-Driver-Briggs lexicon uit 1906 geeft “uitgebreid oppervlak, (massief) uitspansel,” alsof het is uitgeslagen, en voegt eraan toe dat het in Genesis “het gewelf van de hemel is, of ‘firmament,’ door de Hebreeën beschouwd als massief, en ondersteunend voor de ‘wateren’ erboven.” Die tweede regel is het oordeel van geleerden over hoe het oude Israël de lucht voorstelde, en sommige christenen accepteren dit terwijl anderen het betwisten.

Ons Engelse woord bereikte ons via twee oudere vertalingen. De Griekse Septuaginta vertaalde raqia consequent als stereoma, een vast of solide ding, en de Latijnse Vulgaat van Hiëronymus volgde met Firmamentum, “Fiat firmamentum in medio aquarum.” Vanuit het Latijn kwam “firmament.” Moderne Bijbels kiezen andere woorden. De ESV en NASB zeggen “expanse,” de NIV “vault,” de NRSVue en de katholieke NABRE “dome,” en de NLT “space.” In vers 8 noemen bijna allemaal het de lucht, of Hemel. Luther’s Duitse Bijbel zegt Vaste. De Spaanse Reina-Valera 1960 zegt uitbreiding in Genesis, maar behoudt het oude woord in Psalm 150:1, “Alabadle en la magnificencia de su firmamento,” prijs Hem in de pracht van Zijn uitspansel, waar de Statenvertaling heeft “looft Hem in het uitspansel Zijner kracht.”

De Statenvertaling gebruikt het woord “uitspansel” 17 keer, in 15 verzen:

Passage	times	Wat het uitspansel doet
Genesis 1:6–8	5	Scheidt de wateren; God noemt het hemel
Genesis 1:14–17	3	Bevat de zon, de maan en de sterren
Genesis 1:20	1	Is de open lucht waar vogels vliegen
Psalm 19:1; 150:1	2	Toont Gods handwerk en kracht
Ezechiël 1:22–26; 10:1	5	Schittert als kristal onder Gods troon
Daniël 12:3	1	De helderheid ervan verbeeldt de heerlijkheid van de wijzen

In Genesis krijgt het firmament dag na dag zijn werk. Op de tweede dag scheidt het de wateren. Op de vierde dag: “God plaatste ze in het uitspansel van de hemel om licht te geven op de aarde,” het grote licht en het kleine licht en de sterren (Genesis 1:16–17), en op de vijfde dag vliegen de vogels “in het open uitspansel van de hemel” (Genesis 1:20). Alles wat we zien als we omhoog kijken, kreeg zijn plaats van God.

In het visioen van Ezechiël worden we nog hoger meegenomen. Boven de levende wezens zag hij een firmament “als de kleur van de ontzagwekkende kristal, uitgespannen over hun hoofden daarboven,” en daarboven “de gelijkenis van een troon, als het uiterlijk van een saffiersteen” (Ezechiël 1:22, 26). “Ontzagwekkend” betekent hier indrukwekkend, zoals de ESV het vertaalt, en de profeet reikt naar het helderste wat hij kent om te beschrijven wat er onder Gods troon ligt. Elihu reikt naar een soortgelijk beeld in Job, wanneer hij vraagt of Job God hielp “de lucht uit te spreiden, die sterk is, en als een gegoten spiegel” (Job 37:18), en het Hebreeuwse werkwoord daar is raqa opnieuw.

Genesis zegt dat het firmament tussen de wateren beneden en de wateren boven staat, en de Schrift blijft spreken over de bovenste wateren. Toen de zondvloed kwam, “werden de vensters van de hemel geopend” (Genesis 7:11), en lang daarna roept de psalmist die wateren nog steeds op om te aanbidden: “Loof Hem, gij hemelen der hemelen, en gij wateren die boven de hemelen zijt” (Psalm 148:4).

Christenen hebben deze wateren op verschillende manieren begrepen:

• Een zee boven de lucht. Veel geleerden denken dat de eerste lezers het zich zo voorstelden, en sommige kerkvaders hingen een vorm hiervan aan. Basilius de Grote leerde dat de bovenste wateren zouden kunnen bestaan “in een vaste toestand, als een massa ijs”, zoals Thomas van Aquino over hem rapporteert.
• Wolken en regen. Hugh Ross van Reasons to Believe, een bediening die uitgaat van een oude aarde, leest de verzen als water boven “(in de troposfeer)” en water beneden “(in de oceanen en meren)”: de wolken en de zeeën.
• Een gewelf vóór de zondvloed. In 1961 populariseerden John Whitcomb en Henry Morris het idee van een waterkoepel boven de vroege aarde, waarvan het instorten hielp de zondvloed van Noach te veroorzaken. De meeste schrijvers over een jonge aarde hebben dit sindsdien losgelaten, en de astronoom Danny Faulkner van Answers in Genesis schrijft dat “het koepelmodel grotendeels is verlaten door recente creationisten.”
• Water aan de rand van het universum. Sommige geleerden die uitgaan van een jonge aarde, waaronder Terry Mortenson en Faulkner, beschouwen het uitspansel als de buitenruimte, wat de bovenste wateren aan de verre grens van de schepping plaatst.

Augustinus beweerde op zijn beurt niet te weten wat ze waren. Zoals Thomas van Aquino hem citeert: “wat deze wateren ook zijn, en wat hun wijze van bestaan ook is, we kunnen er geen moment aan twijfelen dat ze er zijn.” Hij vertrouwde het vers voordat hij het begreep, en velen van ons lezen Genesis op dezelfde manier.

In Genesis 1 is het de zichtbare hemel: God noemt het firmament op de tweede dag “Hemel,” en het is de lucht van vogels en sterren. Maar het woord “hemel” in de Bijbel reikt verder dan het firmament, en Paulus spreekt over een man die “tot in de derde hemel werd opgenomen” (2 Korintiërs 12:2). Thomas van Aquino, die de taal van de Bijbel sorteert, zegt dat “de Schrift op een drievoudige manier over de hemel spreekt”: eerst de lichamen in de hoogte zelf, dan alles wat hun hoogte en helderheid deelt, zoals de lucht, en als laatste de metaforische toepassingen, zoals wanneer de naam wordt gegeven aan “de Heilige Drie-eenheid, Die het Licht en de Allerhoogste Geest is.”

Omdat God het firmament heeft gemaakt, kan het Hem niet bevatten, en Salomo zei dit bij de inwijding van de tempel: “de hemel en de hemel der hemelen kunnen U niet bevatten” (1 Koningen 8:27). De lucht is het werk van Zijn handen, en Hij is groter dan dat alles. Er is meer over die vraag in waar de hemel is en hoe ver deze van de aarde verwijderd is.

Een vast gewelf: de lezing van de geleerden

Veel Oudtestamentici houden vol dat de eerste hoorders van Genesis de lucht voorstelden als een vast gewelf. In een studie uit 1991 in de Westminster Theological Journal, verzamelde Paul Seely het bewijsmateriaal uit Egypte en Babylon en concludeerde dat “alle volkeren in de antieke wereld de lucht als vast beschouwden.” In het Babylonische epos Enuma Elish, de god Marduk splitst het lichaam van de zeegodin Tiamat en vormde uit de ene helft “de lucht als een dak.” Seely gelooft in de onfeilbaarheid van de Bijbel, en zijn conclusie was dat het “niet het doel van Gen 1:7 is om ons de fysieke aard van de lucht te leren, maar om de schepper van de lucht te onthullen.” Andere geleerden betwisten dat de ouden überhaupt in een massieve koepel geloofden, en Randall Younker en Richard Davidson van Andrews University onderbouwden dat in 2011 in “The Myth of the Solid Heavenly Dome.”

In het Babylonische verhaal wordt de lucht uit een gedode godin gesneden. Genesis kent helemaal geen strijd: God spreekt, en er is een firmament.

De Kerkvaders en de voorzichtigheid van Augustinus

De vroege christelijke schrijvers lazen Griekse en Latijnse bijbels die het een vast ding noemden, en ze discussieerden over waar het van gemaakt was en hoe de wateren erboven stonden. Augustinus, schrijvend De letterlijke betekenis van Genesis tussen ongeveer 401 en 415, weigerde het geloof te laten afhangen van die details. De vraag die hij in gedachten had was de vorm van de hemel in plaats van die van de aarde: was de lucht een bol die de aarde omsloot, of een schijf die aan één kant erboven was uitgespreid? Dergelijke vragen, zei hij, zijn van geen nut voor degenen die zaligheid zoeken. Paus Leo XIII citeerde zijn antwoord in de encycliek Providentissimus Deus (1893): de Heilige Geest, die door de heilige schrijvers sprak, “had niet de bedoeling de mensen deze dingen te leren (dat wil zeggen, de essentiële aard van de dingen van het zichtbare universum), dingen die op geen enkele wijze nuttig zijn voor het heil” (boek 2, hoofdstuk 9).

Augustinus liet christenen ook een waarschuwing na. Wanneer ongelovigen iets weten over de aarde en de hemel “door rede en ervaring,” schreef hij, “is het een schandelijke en gevaarlijke zaak voor een ongelovige om een christen, die vermoedelijk de betekenis van de Heilige Schrift geeft, onzin te horen praten over deze onderwerpen” (boek 1, hoofdstuk 19). Zijn zorg was voor zielen: als ze ons betrappen op fouten over de sterren, waarom zouden ze ons dan geloven over “de opstanding van de doden, de hoop op het eeuwige leven en het koninkrijk der hemelen”?

Acht eeuwen later trok Thomas van Aquino twee regels uit Augustinus voor het lezen van het uitspansel: “de waarheid van de Schrift onwankelbaar vasthouden,” en elke verklaring ervan losjes vasthouden, “bereid om deze te verlaten als met zekerheid bewezen wordt dat ze onjuist is.” Johannes Calvijn, commentaar gevend op de tweede dag, zei dat “hier niets anders behandeld wordt dan de zichtbare vorm van de wereld,” en over de zon en de maan, dat “Mozes in een populaire stijl dingen schreef die zonder instructie alle gewone mensen, begiftigd met gezond verstand, kunnen begrijpen.”

Lezingen van de jonge aarde

Creationisten van de jonge aarde lezen de dagen van Genesis 1 als zes gewone dagen, met ongeveer 4.000 jaar van schepping tot Christus, zoals de geloofsbelijdenis van Answers in Genesis het stelt. Zij lezen het uitspansel niet als een koepel. Simon Turpin van Answers in Genesis schrijft dat “Genesis 1 het ‘uitspansel’ … niet afbeeldt als een vaste koepel over de aarde,” en dat “het waarschijnlijk het beste is om het te zien als de ruimte (of de lucht).” Faulkner stelt voor dat het werk van de tweede dag verwijst naar de “astronomische hemel,” het geheel van de ruimte waar de sterren op de vierde dag werden geplaatst.

Lezingen van de oude aarde

Christenen van de oude aarde lezen de dagen als lange tijdperken en houden, in de woorden van Reasons to Believe, vast aan het feit dat “de Bijbel en de natuur beide wijzen op een oude aarde en een oud universum.” Ook zij lezen raqia als de open lucht. Hugh Ross houdt vol dat Genesis 1:6–8 de wolken erboven en de oceanen beneden beschrijft, en hij wijst naar Job 37–38, met hun regen, sneeuw en ijs, als een vollediger verslag van de tweede dag. Christenen die geloven in een jonge aarde en een oude aarde discussiëren fel over de ouderdom van de wereld, maar ze belijden dezelfde Schepper.

De Bijbel onderwijst het niet, hoewel sommige schrijvers over een platte aarde vandaag de dag zeggen dat het firmament een koepel over een platte wereld is. Geen van de historische kerken onderwijst het, en het was nooit het geloof van de Kerk. In de dertiende eeuw gebruikte Thomas van Aquino de vorm van de aarde als een eenvoudig voorbeeld van iets wat astronomen kunnen bewijzen: “de aarde is bijvoorbeeld rond.” Faulkner van Answers in Genesis zegt het duidelijk: “gedurende de twee millennia van het christelijke tijdperk heeft de kerk niet geleerd dat de aarde plat is.” Eén vroege Latijnse schrijver, Lactantius, bespotte wel een ronde aarde met mensen aan de andere kant, “mensen wiens voetstappen hoger zijn dan hun hoofd” (Goddelijke Instituten 3.24), maar zijn mening werd nooit de leer van de Kerk.

De Schrift zelf gebruikt veel beelden voor de lucht, en dezelfde God die een firmament maakte, “spant de hemelen uit als een gordijn, en spreidt ze uit als een tent om in te wonen” (Jesaja 40:22). Een gordijn, een tent, een gegoten spiegel, een kristallen plaat: dit zijn de woorden van mensen die God prijzen voor wat ze boven zich zien. De verzen die mensen bij de vraag betrekken, zijn verzameld in is de aarde plat volgens de Bijbel?

De kerken zeggen al lang dat de Schrift en ware kennis van de wereld elkaar niet kunnen tegenspreken, omdat één God beide heeft gegeven. In dezelfde encycliek vervolgde paus Leo XIII met te zeggen dat de heilige schrijvers “niet probeerden de geheimen van de natuur te doorgronden, maar eerder dingen beschreven en behandelden in min of meer figuurlijke taal, of in termen die in die tijd algemeen werden gebruikt.” Het Tweede Vaticaans Concilie leerde in 1965 dat de boeken van de Schrift “solide, getrouw en zonder fouten die waarheid onderwijzen die God voor het heil in de heilige geschriften wilde laten opnemen.” En de Catechismus van de Katholieke Kerk zegt dat “methodisch onderzoek in alle takken van kennis, mits uitgevoerd op een werkelijk wetenschappelijke wijze en zonder de morele wetten te overschrijden, nooit in strijd kan zijn met het geloof, omdat de dingen van de wereld en de dingen van het geloof voortkomen uit dezelfde God” (paragraaf 159).

Calvijn, zoals we zagen, zei op zijn eigen manier hetzelfde. Dus wat onze kijk op de dagen van Genesis ook is, we kunnen naar een satellietfoto van de aarde kijken, en naar de lucht boven onze eigen straat, en in beide hetzelfde handwerk zien.

In Daniël komt het firmament nog eens voor, aan het einde van de geschiedenis, en daar is het een belofte: “En de verstandigen zullen stralen als de glans van het uitspansel; en zij die velen tot gerechtigheid leiden, als de sterren voor eeuwig en altijd” (Daniël 12:3).

---

• 24 Bijbelverzen over de hemel
• 16 KJV Bijbelverzen over een ronde aarde, haar fundamenten en haar vier hoeken
• 20 Bijbelverzen over wetenschap, en de vier hoofdstukken waarin God de vragen stelt
• Geloven katholieken in evolutie? De Kerk staat het toe, met twee beperkingen
• Wat is de ouderdom van de aarde?